Przejdź do treści

Forum Romanum i Palatyn: jak odczytać stos ruin jako miasto

Opublikowano: • 11 min czytania

Panoramiczny widok na Forum Romanum z Kapitolu: na pierwszym planie kolumny Świątyni Saturna, po lewej Łuk Septymiusza Sewera, a ruiny ciągną się na wschód, w stronę Koloseum.

Na początku IX wieku n.e. Forum Romanum było już pastwiskiem dla bydła. W XIII wieku miało już pasującą do tego nazwę: Campo Vaccino, krowie pole. Klasyczne budowle wciąż stały, częściowo, ale nikt już o nie nie dbał. Muł naniesiony przez powodzie Tybru zasypał pierwotny bruk pięcioma czy sześcioma metrami ziemi. Drzewa rosły tam, gdzie obradował senat. Kozy pasły się w Świątyni Westy. Gdy malarz Giovanni Paolo Panini szkicował Campo Vaccino w latach 40. XVIII wieku, forum było łąką, z której wystawały kikuty kolumn i gdzieniegdzie łuk. Turyści przychodzili tam na pikniki.

Forum po raz pierwszy systematycznie rozkopano między 1803 rokiem a latami 30. XX wieku, pod kierunkiem archeologów pracujących dla Państwa Kościelnego, potem dla zjednoczonego rządu włoskiego, a w końcu dla Mussoliniego, który chciał, żeby cesarska przeszłość była widoczna jako propaganda reżimu. Ziemię wywieziono. Budowle częściowo odtworzono. Niektóre kolumny postawiono z powrotem z ich oryginalnych bębnów. Bruk Świętej Drogi, głównej ulicy forum, odsłonięto po raz pierwszy od tysiąca dwustu lat.

To, przez co dziś przechodzisz, jest wynikiem tych wykopalisk: głęboko wybranym zagłębieniem między Kapitolem a Palatynem, wzdłuż którego ciągną się fundamenty i fragmenty ścian około trzydziestu osobnych antycznych budowli, każda z innego stulecia, pomieszanych ze sobą, bo miasto wciąż budowało się na samym sobie. Forum nie przedstawia żadnej jednej chwili. To osiemset lat rzymskiego życia obywatelskiego ściśniętych na przestrzeni mniej więcej trzech kwartałów. Jeśli czytasz ruiny we właściwej kolejności, to miejsce odbudowuje się samo.

Oto forum z zachodu na wschód, potem Palatyn, i to, na co patrzeć po drodze.

Do czego służyło

Dolina między Kapitolem a Palatynem była pierwotnie bagnem. Najwcześniejsi Rzymianie w VII i VI wieku p.n.e. osuszyli ją, budując Cloaca Maxima, kanał ściekowy, który wciąż biegnie pod współczesnym forum i wciąż uchodzi do Tybru. Oczyszczony teren stał się głównym placem publicznym miasta. Wokół niego wyrosły instytucje, które kierowały Republiką Rzymską, a później Cesarstwem: kuria senatu, sądy, główne świątynie, mównice, pałace cesarskie. Na forum Rzymianie przychodzili głosować, procesować się, prowadzić interesy, składać ofiary, uczestniczyć w pogrzebach, słuchać przemówień cesarzy i oglądać triumfalne pochody wodzów. Przez ponad tysiąc lat było politycznym, handlowym i religijnym centrum miasta.

Jest też, geograficznie, bardzo małe. Klasyczne forum miało mniej więcej sto trzydzieści metrów długości i pięćdziesiąt szerokości, było mniejsze od boiska piłkarskiego. Gęstość tego, co działo się na tej przestrzeni, była niezwykła. Każde ważne wydarzenie polityczne między założeniem Republiki w 509 roku p.n.e. a upadkiem Cesarstwa Zachodniego w 476 roku n.e. miało miejsce gdzieś w granicach forum albo jego bezpośrednich przedłużeń. Spokojny spacer, z czytaniem ruin po kolei, zajmuje około dziewięćdziesięciu minut.

Zachodni kraniec: świątynie państwa

Osiem zachowanych kolumn Świątyni Saturna na Forum Romanum, stojących w rzędzie na tle czystego błękitnego nieba, wokół ceglane pozostałości innych budowli forum.

Wejdź na forum od zachodniej strony, od Kapitolu. Pierwsza budowla, którą zobaczysz, to Świątynia Saturna: osiem zachowanych kolumn z egipskiego granitu, z fragmentami belkowania wciąż osadzonymi na szczycie. Świątynię zbudowano po raz pierwszy w 497 roku p.n.e. i odbudowywano trzykrotnie. To, co stoi dziś, to restauracja z IV wieku n.e. W skarbcu pod posadzką świątyni mieścił się skarb państwa rzymskiego, aerarium. Świątynia była też ośrodkiem dorocznego święta Saturnaliów w grudniu, tygodniowego zimowego święta, podczas którego niewolnicy i panowie zamieniali się rolami, a miasto praktycznie nie prowadziło żadnych interesów. Chrześcijańskie Boże Narodzenie, ustalone na 25 grudnia, zostało celowo umieszczone przez papieża Juliusza I w IV wieku w ostatnim dniu Saturnaliów.

Tuż obok Świątyni Saturna stoi Portyk Dii Consentes, niewielka kolumnada odbudowana pod koniec IV wieku n.e., w której pierwotnie stało dwanaście złoconych posągów z brązu przedstawiających głównych bogów rzymskiego panteonu. Była to jedna z ostatnich czynnych pogańskich świątyń w mieście. Chrześcijański cesarz Teodozjusz zamknął ją w 391 roku n.e. w ramach zakazu kultów pogańskich.

Kilka metrów na wschód jest Rostra, mównica, z której rzymscy mówcy przemawiali do obywateli miasta. Pierwotnie zdobiły ją brązowe tarany, rostra, zdobytych okrętów wojennych z bitwy pod Ancjum w 338 roku p.n.e., od których mównica wzięła nazwę. Mowa pogrzebowa Marka Antoniusza nad Juliuszem Cezarem, ta, którą Szekspir odtworzył jako „Przyjaciele, Rzymianie, rodacy, posłuchajcie mnie”, została wygłoszona z tej mównicy dzień po zamordowaniu Cezara w 44 roku p.n.e. Prawdziwa łacińska mowa się nie zachowała. To, co powiedziano, zrekonstruowali rzymscy historycy sto lat później, potem Plutarch sto lat po nich, a potem Szekspir kolejne półtora tysiąca lat później. Mównica wciąż tam jest. To dokładne miejsce można przejść w ośmiu krokach.

Łuk i kolumna

Łuk Septymiusza Sewera na zachodnim krańcu Forum Romanum, trójprzęsłowy łuk triumfalny z białego marmuru z reliefami przedstawiającymi kampanie wojenne cesarza, a nieopodal Kolumna Fokasa.

Łuk triumfalny na zachodnim krańcu forum to Łuk Septymiusza Sewera, ukończony w 203 roku n.e. Ma dwadzieścia trzy metry szerokości i dwadzieścia pięć wysokości, trzy przejścia i cztery duże płyty reliefowe na górnej kondygnacji, przedstawiające zwycięskie kampanie cesarza przeciwko Partom na terenie dzisiejszego Iraku. Łaciński napis na szczycie dedykuje łuk Septymiuszowi Sewerowi i jego dwóm synom, Karakalli i Gecie. Gdy Septymiusz zmarł w 211 roku n.e., Karakalla kazał zamordować Getę i zarządził wobec brata damnatio memoriae, wymazanie imienia. Przyjrzyj się napisowi. Czwarty wiersz, który pierwotnie brzmiał „i dla Gety, najszlachetniejszego cezara”, został wykuty i zastąpiony frazą sławiącą tylko Septymiusza i Karakallę. Ślady dłuta wciąż widać, bo brązowe litery nie pasują już do otworów, w których je pierwotnie osadzono.

Kilka metrów na wschód od łuku stoi Kolumna Fokasa, piętnastometrowa żłobkowana kolumna koryncka z łacińskim napisem, który w 608 roku n.e. dedykuje ją bizantyjskiemu cesarzowi Fokasowi. To ostatni cesarski pomnik wzniesiony na Forum Romanum. Cokół był z drugiej ręki, przerobiony z wcześniejszego posągu. Sama kolumna też była prawdopodobnie z drugiej ręki, zabrana z innej budowli. Gdy uhonorowano Fokasa, forum było już w głębokim upadku i od prawie stu lat nie podjęto na nim żadnej większej nowej budowy. Po Fokasie forum przestało być miejscem, gdzie Rzymianie cokolwiek budowali. Kolumna to znak interpunkcyjny na końcu tysiąca dwustu lat budownictwa publicznego.

Wschodni kraniec: sądy, świątynie i senat

Idź dalej na wschód Świętą Drogą. Po lewej jest Curia Julia, siedziba senatu, pierwotnie zbudowana przez Juliusza Cezara w miejsce starszej Curia Hostilia, która spłonęła w 52 roku p.n.e. Obecny budynek to rekonstrukcja z III wieku n.e. dokonana przez cesarza Dioklecjana, zachowana dzięki temu, że w VII wieku przerobiono ją na kościół. Wnętrze jest w dużej mierze nienaruszone, łącznie z większą częścią oryginalnej marmurowej posadzki. Można do niego wejść. Senatorowie siedzieli na trzech rzędach marmurowych ław biegnących wzdłuż dłuższych ścian, a przewodniczący urzędnik zasiadał od strony apsydy. Akustyka jest niezwykła. Stań na środku sali i mów normalnie, a będzie cię doskonale słychać przy apsydzie. Budynek zaprojektowano do przemawiania i wciąż działa.

Dalej na wschód jest okrągła Świątynia Westy, w której westalki nieustannie podtrzymywały święty, wieczny ogień miasta. Pierwotną świątynię zbudowano w VII wieku p.n.e., ale zachowane fundamenty i trzy kolumny pochodzą z rekonstrukcji z 191 roku n.e., przeprowadzonej przez Julię Domnę, żonę Septymiusza Sewera. Obok świątyni jest Dom Westalek, duża rezydencja z dziedzińcem, w której sześć westalek mieszkało podczas swojej trzydziestoletniej służby. Wzdłuż dłuższych boków dziedzińca stoją posągi starszych westalek.

Świątynię Antonina i Faustyny, z okazałym portykiem zwróconym ku Świętej Drodze, zbudował w 141 roku n.e. cesarz Antoninus Pius dla swojej zmarłej żony. To najlepiej zachowana budowla na forum, bo w VII wieku przerobiono ją na kościół San Lorenzo in Miranda i od tamtej pory nieprzerwanie ma dach. Kolumny pierwotnego portyku wciąż stoją na swojej pierwotnej wysokości, bo średniowieczni chrześcijanie zbudowali kościół wewnątrz świątyni, zamiast ją zburzyć.

Chiaro zestawia chronologię wszystkich tych budowli podczas twojego spaceru, Świątynia Saturna obok Świątyni Wespazjana obok Curia Julia obok Kolumny Fokasa, tak że osiemset lat budownictwa nałożonych na pas o długości stu trzydziestu metrów staje się czytelne w kolejności, w jakiej Rzymianie faktycznie je wznosili, a nie jako jeden bezkształtny stos kamieni.

Palatyn

Ruiny Domus Augustana na Palatynie: łukowe ceglane komnaty i połamane kolumny z kompleksu pałacu cesarskiego na tle zielonego parku i sosen.

Wejdź ścieżką po południowej stronie forum, a znajdziesz się na Palatynie. To środkowe z siedmiu wzgórz Rzymu i to, na którym według legendy faktycznie założono miasto. Grota wilczycy, Lupercal, gdzie rzekomo karmieni byli Romulus i Remus, znajdowała się gdzieś na południowo-zachodnim zboczu tego wzgórza. Archeolodzy odnaleźli i wstępnie zidentyfikowali grotę w 2007 roku, piętnaście metrów pod fundamentami pałaców cesarskich. Grota jest mała, a identyfikacja sporna, ale topograficzna logika się zgadza: legenda umieściłaby ją dokładnie tam, gdzie ją znaleziono.

Na Palatynie mieszkali cesarze. Od Augusta rezydencja cesarska znajdowała się na tym wzgórzu, a słowo pałac w niemal każdym języku europejskim pochodzi od nazwy tego wzgórza. Łacińskie palatium stało się francuskim palais, włoskim palazzo, angielskim palace. Wzgórze jest etymologicznym źródłem samego pojęcia.

Dominujące dziś ruiny to Domus Flavia i Domus Augustana, publiczne i prywatne skrzydło kompleksu pałacowego zbudowanego przez cesarza Domicjana w 92 roku n.e. Kompleks był roboczą siedzibą władzy cesarskiej przez prawie trzy stulecia. Sala audiencyjna Domus Flavia miała około trzydziestu na czterdzieści metrów, osiem potężnych kolumn z zielonego marmuru numidyjskiego i półkolistą apsydę, w której cesarz zasiadał, przyjmując poselstwa. Sala tronowa przyćmiewa wszystko na forum poniżej. Na wzgórzu podejmowano decyzje, na forum je ogłaszano.

Słynny Stadion Domicjana, prywatny tor do ćwiczeń w kształcie cyrku, leży tuż na wschód od pałacu. Ma sto sześćdziesiąt metrów długości i pięćdziesiąt szerokości, zaokrąglony koniec i mały pawilon widokowy. Służył prawdopodobnie do ćwiczeń atletycznych, ujeżdżania koni i procesji, a nie do wyścigów rydwanów: prawdziwy tor rydwanów, Circus Maximus, był osobnym, ogromnym kompleksem w dolinie poniżej.

Z południowo-zachodniego narożnika wzgórza roztacza się słynny widok w dół na Circus Maximus i dalej na Awentyn. Podejdź do krawędzi Domus Augustana i spójrz w dół. Circus Maximus mógł pomieścić dwieście pięćdziesiąt tysięcy widzów, pięć razy więcej niż Koloseum. Rydwany pędziły po torze o długości sześciuset dwudziestu jeden metrów. Tor wciąż tam jest, otwarty zielony pas trawy między Palatynem a Awentynem. Z pierwotnych trybun nic nie zostało. Cyrk jest dziś publicznym parkiem.

Na co zwrócić uwagę

Pięć rzeczy do zrobienia podczas spaceru. Po pierwsze, przy Łuku Septymiusza Sewera znajdź wykuty czwarty wiersz napisu dedykacyjnego. To damnatio memoriae Gety, widoczne dla każdego, kto wie, gdzie patrzeć, kawałek bratobójczej polityki wyryty w brązie, a potem z niego wykuty dwa tysiące lat temu.

Po drugie, w Curia Julia podejdź do apsydy i odwróć się twarzą do drzwi. Mów normalnym głosem. Sala wyraźnie odda twój głos. Siedziba senatu została zaprojektowana akustycznie.

Po trzecie, przy okrągłej Świątyni Westy spójrz na trzy zachowane kolumny budowli odbudowanej po 191 roku n.e. Pierwotna świątynia z VII wieku p.n.e. stała na tym samym okrągłym fundamencie. Ciągłość miejsca kultu przez tysiąc trzysta lat była tym, na czym opierało się państwo rzymskie. Ogień westalek podobno nigdy nie zgasł od założenia świątyni aż do chwili, gdy Teodozjusz zlikwidował kult w 391 roku n.e.

Po czwarte, na Palatynie znajdź niewielki Dom Liwii, Casa di Livia, przy zachodnim krańcu kompleksu cesarskiego. Dom ma ściany pokryte freskami w głębokiej czerwieni i czerni ze scenami mitologicznymi, porwaniem Io, Merkurym i Argusem, w niemal nienaruszonym stanie. Dom tradycyjnie przypisuje się Liwii, żonie Augusta, a freski pochodzą z końca I wieku p.n.e. Patrzysz na malowidła ścienne rzymskiej cesarzowej, na ścianie, na której je namalowano, w pokoju, w którym mieszkała.

Po piąte, podejdź do południowo-zachodniej krawędzi Palatynu i spójrz w dół na Circus Maximus i dalej na Awentyn. To widok, na który cesarz patrzył ze swoich prywatnych jadalni. Wyścigów rydwanów już nie ma. Tłumu już nie ma. Tor wciąż jest.

Forum i Palatyn razem to najstarszy nieprzerwanie identyfikowany fragment przestrzeni miejskiej w Europie. Inne miasta mają starsze budowle, ale nigdzie indziej osiem stuleci budownictwa publicznego nie nakłada się na siebie w jednym widocznym pasie, w którym kolejność wciąż da się odczytać. Rzymianie odbudowywali swoje miasto na nim samym, archeolodzy zdjęli z niego kolejne warstwy, a to, co zostało, jest chronologicznym przekrojem imperium. Przejdź przez nie w kolejności, w jakiej budowali je Rzymianie, a pole kamieni samo ułoży się w opowieść.

Źródła ilustracji