Naar de inhoud

Het Forum Romanum en de Palatijn: zo lees je een berg ruïnes als een stad

Gepubliceerd: • 13 min lezen

Panorama van het Forum Romanum vanaf het Capitool, met de zuilen van de Saturnustempel op de voorgrond, de Boog van Septimius Severus links en de ruïnes die zich naar het oosten uitstrekken, richting het Colosseum.

Begin negende eeuw n.Chr. was het Forum Romanum al een koeienweide. In de dertiende eeuw had het een naam die daarbij paste: het Campo Vaccino, het koeienveld. De klassieke bouwwerken stonden er nog, gedeeltelijk, maar ze werden niet meer onderhouden. Slib van de overstromingen van de Tiber had het oorspronkelijke plaveisel onder vijf of zes meter aarde begraven. Waar de senaat had vergaderd, groeiden bomen. In de Vestatempel graasden geiten. Toen de schilder Giovanni Paolo Panini in de jaren 1740 het Campo Vaccino schetste, was het forum een weiland waar zuilstompen en hier en daar een boog uit omhoogstaken. Toeristen gingen er picknicken.

Het forum werd voor het eerst systematisch opgegraven tussen 1803 en de jaren 1930, door archeologen die werkten voor de Pauselijke Staat, de verenigde Italiaanse regering en daarna Mussolini, die het keizerlijke verleden zichtbaar wilde maken als propaganda voor zijn regime. De aarde werd weggevoerd. De gebouwen werden deels weer opgericht. Sommige zuilen werden met hun oorspronkelijke trommels weer rechtop gezet. Het plaveisel van de Heilige Weg, de hoofdstraat van het forum, kwam voor het eerst in twaalfhonderd jaar weer bloot te liggen.

Waar je vandaag doorheen loopt, is het resultaat van die opgravingen: een diep uitgeschepte kom tussen het Capitool en de Palatijn, omzoomd door de funderingen en de gedeeltelijke opstanden van zo’n dertig afzonderlijke antieke bouwwerken, elk uit een andere eeuw, door elkaar gegooid omdat de stad steeds bovenop zichzelf bleef bouwen. Er is niet één moment dat het forum vertegenwoordigt. Het is achthonderd jaar Romeins stedelijk en openbaar leven, samengeperst op een oppervlak van ongeveer drie huizenblokken. Lees je de ruïnes in de juiste volgorde, dan bouwt de plek zichzelf weer op.

Hieronder volgt het forum van west naar oost, daarna de Palatijn, en waar je onderweg naar kijkt.

Waar het voor diende

Het dal tussen het Capitool en de Palatijn was oorspronkelijk een moeras. De vroegste Romeinen van de zevende en zesde eeuw v.Chr. legden het droog door de Cloaca Maxima aan te leggen, een riool dat nog altijd onder het huidige forum loopt en nog altijd in de Tiber uitkomt. De vrijgemaakte grond werd het belangrijkste openbare plein van de stad. Eromheen groeiden de instellingen die de Romeinse Republiek en later het Keizerrijk bestuurden: het senaatsgebouw, de rechtbanken, de belangrijkste tempels, de sprekersgestoelten, de keizerlijke paleizen. Op het forum kwamen Romeinen om te stemmen, rechtszaken te voeren, zaken te doen, offers te brengen, begrafenissen bij te wonen, keizers te horen spreken en generaals in triomf te zien voorbijtrekken. Het was meer dan duizend jaar lang het politieke, commerciële en religieuze centrum van de stad.

Geografisch is het ook heel klein. Het klassieke forum was ongeveer honderddertig meter lang en vijftig meter breed, kleiner dan een voetbalveld. De dichtheid van wat zich op die ruimte afspeelde, was buitengewoon. Elke belangrijke politieke gebeurtenis tussen de stichting van de Republiek in 509 v.Chr. en de val van het West-Romeinse Rijk in 476 n.Chr. vond ergens binnen de grenzen van het forum of de directe uitbreidingen ervan plaats. Een wandeling in een rustig tempo, waarbij je de ruïnes op volgorde leest, kost ongeveer anderhalf uur.

De westkant: tempels van de staat

De acht overgebleven zuilen van de Saturnustempel op het Forum Romanum, op een rij tegen een helderblauwe lucht, met de bakstenen resten van andere bouwwerken op het forum eromheen.

Kom het forum binnen aan de westkant, bij het Capitool. Het eerste bouwwerk dat je ziet, is de Saturnustempel: acht overgebleven zuilen van Egyptisch graniet, met bovenaan nog delen van het hoofdgestel. De tempel werd voor het eerst gebouwd in 497 v.Chr. en werd drie keer herbouwd. Wat er vandaag staat, is de restauratie uit de vierde eeuw n.Chr. In een kelder onder de vloer bevond zich de Romeinse staatskas, het aerarium. De tempel was ook het middelpunt van het jaarlijkse Saturnaliafeest in december, de week durende wintervakantie waarin slaven en meesters van rol wisselden en er in de stad zo goed als geen zaken werden gedaan. Het christelijke kerstfeest, vastgelegd op 25 december, werd in de vierde eeuw door paus Julius I bewust op de laatste dag van de Saturnalia gezet.

Direct naast de Saturnustempel staat de Porticus van de Dii Consentes, een kleine zuilengalerij die eind vierde eeuw n.Chr. werd herbouwd en oorspronkelijk twaalf vergulde bronzen beelden bevatte van de belangrijkste goden van het Romeinse pantheon. Het was een van de laatste heidense tempels in de stad die nog in gebruik waren. De christelijke keizer Theodosius sloot hem in 391 n.Chr. als onderdeel van zijn verbod op heidense eredienst.

Een paar meter naar het oosten ligt de Rostra, het podium van waaraf Romeinse redenaars de burgers van de stad toespraken. Het was oorspronkelijk versierd met de bronzen rammen, de rostra, van buitgemaakte oorlogsschepen uit de Slag bij Antium in 338 v.Chr., waaraan het podium zijn naam dankt. De lijkrede van Marcus Antonius voor Julius Caesar, de rede die Shakespeare reconstrueerde als ‘Vrienden, Romeinen, landgenoten, leen mij uw oor’, werd vanaf dit podium uitgesproken, de dag na de moord op Caesar in 44 v.Chr. De werkelijke Latijnse rede is niet bewaard gebleven. Wat er werd gezegd, werd een eeuw later door Romeinse geschiedschrijvers gereconstrueerd, een eeuw daarna door Plutarchus en weer vijftienhonderd jaar later door Shakespeare. Het podium is er nog. Je kunt de exacte plek in acht stappen oversteken.

De boog en de zuil

De Boog van Septimius Severus aan de westkant van het Forum Romanum, een triomfboog van wit marmer met drie doorgangen en reliëfs van de veldtochten van de keizer, met de Zuil van Phocas vlakbij.

De triomfboog aan de westkant van het forum is de Boog van Septimius Severus, voltooid in 203 n.Chr. Hij is drieëntwintig meter breed en vijfentwintig meter hoog, met drie doorgangen en vier grote reliëfpanelen op de bovenste laag die de zegevierende veldtochten van de keizer tegen de Parthen in het huidige Irak tonen. De Latijnse inscriptie bovenaan draagt de boog op aan Septimius Severus en zijn twee zoons, Caracalla en Geta. Nadat Septimius in 211 n.Chr. was gestorven, liet Caracalla Geta vermoorden en vaardigde hij tegen zijn broer de damnatio memoriae uit, het uitwissen van zijn naam. Kijk goed naar de inscriptie. De vierde regel, waar oorspronkelijk ‘en voor Geta, de edelste Caesar’ stond, is eruit gebeiteld en vervangen door een zinsnede die alleen Septimius en Caracalla prijst. De beitelsporen zijn nog te zien rond de bronzen letters, die niet meer passen in de gaten waarin ze oorspronkelijk waren bevestigd.

Een paar meter ten oosten van de boog staat de Zuil van Phocas, een gecanneleerde Korinthische zuil van vijftien meter hoog met een Latijnse inscriptie die hem in 608 n.Chr. opdraagt aan de Byzantijnse keizer Phocas. Het is het laatste keizerlijke monument dat op het Forum Romanum werd opgericht. De sokkel was tweedehands, hergebruikt van een ouder beeld. De zuil zelf was waarschijnlijk ook tweedehands, weggehaald uit een ander gebouw. Toen Phocas werd geëerd, was het forum al hard in verval en was er al bijna een eeuw geen groot nieuw bouwproject meer begonnen. Na Phocas hield het forum op een plek te zijn waar Romeinen dingen bouwden. De zuil is het leesteken achter twaalfhonderd jaar openbare bouw.

De oostkant: rechtbanken, tempels en de senaat

Loop verder naar het oosten over de Heilige Weg. Aan je linkerhand staat de Curia Julia, het senaatsgebouw, oorspronkelijk gebouwd door Julius Caesar ter vervanging van de oudere Curia Hostilia, die in 52 v.Chr. was afgebrand. Het huidige gebouw is de reconstructie uit de derde eeuw n.Chr. door keizer Diocletianus, bewaard gebleven omdat het in de zevende eeuw tot kerk werd omgebouwd. Het interieur is grotendeels intact, inclusief het grootste deel van de oorspronkelijke marmeren vloer. Je kunt er naar binnen lopen. De senatoren zaten op drie treden marmeren banken langs de lange wanden, met de voorzittende magistraat aan de kant van de apsis. De akoestiek is buitengewoon. Ga midden in de zaal staan en praat op normale toon; bij de apsis ben je perfect te verstaan. Het gebouw was ontworpen voor de redenaarskunst en het werkt nog steeds.

Verder naar het oosten staat de ronde Vestatempel, waar de Vestaalse maagden het heilige eeuwige vuur van de stad onafgebroken lieten branden. De oorspronkelijke tempel werd in de zevende eeuw v.Chr. gebouwd, maar de bewaarde fundering en drie zuilen stammen uit de reconstructie van 191 n.Chr. door Julia Domna, de vrouw van Septimius Severus. Naast de tempel ligt het Huis van de Vestaalse maagden, een grote woning rond een binnenplaats waar de zes Vestaalse maagden tijdens hun dertigjarige dienst woonden. Langs de lange zijden van de binnenplaats staan beelden van oudere Vestaalse maagden.

De tempel van Antoninus en Faustina, met zijn grootse portiek aan de Heilige Weg, werd in 141 n.Chr. door keizer Antoninus Pius gebouwd voor zijn overleden vrouw. Het is het meest complete gebouw op het forum, omdat het in de zevende eeuw werd omgebouwd tot de kerk San Lorenzo in Miranda en sindsdien onafgebroken een dak heeft gehad. De zuilen van de oorspronkelijke voorhal staan nog op hun oorspronkelijke hoogte, omdat de middeleeuwse christenen de kerk in de tempel bouwden in plaats van hem af te breken.

Chiaro houdt tijdens je wandeling de chronologie van al deze gebouwen tegen elkaar aan, de Saturnustempel naast de tempel van Vespasianus naast de Curia Julia naast de Zuil van Phocas, zodat de achthonderd jaar bouw die in een strook van honderddertig meter op elkaar zijn gestapeld leesbaar worden in de volgorde waarin de Romeinen ze echt bouwden, in plaats van als één ongedifferentieerde hoop steen.

De Palatijn

De ruïnes van de Domus Augustana op de Palatijn, met bakstenen gewelfde kamers en gebroken zuilen van het keizerlijke paleiscomplex, tegen een achtergrond van groen park en pijnbomen.

Klim het pad op aan de zuidkant van het forum en je staat op de Palatijn. Dit is de middelste van de zeven heuvels van Rome en de heuvel waarop de stad volgens de stichtingslegende werkelijk werd gesticht. De grot van de wolvin, het Lupercal, waar Romulus en Remus gezoogd zouden zijn, lag ergens op de zuidwestelijke helling van deze heuvel. In 2007 vonden archeologen de grot, vijftien meter onder de funderingen van de keizerlijke paleizen, en identificeerden ze hem voorzichtig. De grot is klein en de identificatie wordt betwist, maar de topografische logica klopt: de legende zou hem precies hebben gesitueerd waar ze hem vonden.

Op de Palatijn woonden de keizers. Vanaf Augustus stond de keizerlijke residentie op deze heuvel, en het woord paleis stamt in bijna elke Europese taal af van de naam van deze heuvel. Het Latijnse Palatium werd palais in het Frans, palazzo in het Italiaans, palace in het Engels en paleis in het Nederlands. De heuvel is de etymologische oorsprong van het begrip.

De ruïnes die vandaag het beeld bepalen, zijn van de Domus Flavia en de Domus Augustana, de openbare en de privévleugel van het paleiscomplex dat keizer Domitianus in 92 n.Chr. liet bouwen. Het complex was bijna drie eeuwen lang de werkplek van het keizerlijke bestuur. De audiëntiezaal van de Domus Flavia was ongeveer dertig bij veertig meter, met acht massieve zuilen van groen Numidisch marmer en een halfronde apsis waar de keizer zat om gezantschappen te ontvangen. De troonzaal stelt alles op het forum beneden in de schaduw. Op de heuvel werden de besluiten genomen; op het forum werden ze bekendgemaakt.

Het beroemde Stadion van Domitianus, een privé-oefenbaan in de vorm van een circus, ligt net ten oosten van het paleis. Het is honderdzestig meter lang en vijftig breed, met een gebogen uiteinde en een klein uitkijkpaviljoen. Waarschijnlijk werd het gebruikt voor atletiekoefeningen, het trainen van paarden en processies, en niet voor wagenrennen: het echte renstadion, het Circus Maximus, was een afzonderlijk en enorm complex in het dal beneden.

Vanaf de zuidwestelijke hoek van de heuvel heb je het beroemde uitzicht omlaag op het Circus Maximus en verder naar de Aventijn. Loop naar de rand van de Domus Augustana en kijk naar beneden. Het Circus Maximus bood plaats aan tweehonderdvijftigduizend toeschouwers, vijf keer zoveel als het Colosseum. De wagens reden over een baan van zeshonderdeenentwintig meter lang. De baan is er nog, een open groene strook gras tussen de Palatijn en de Aventijn. Van de oorspronkelijke tribunes is niets over. Het circus is nu een openbaar park.

Waar je op let

Vijf dingen om te doen tijdens je wandeling. Ten eerste: zoek bij de Boog van Septimius Severus de uitgebeitelde vierde regel van de opdrachtinscriptie. Het is de damnatio memoriae van Geta, zichtbaar voor iedereen die weet waar hij moet kijken, een stukje broedermoordpolitiek dat tweeduizend jaar geleden in brons werd gezet en er weer uit werd gehakt.

Ten tweede: loop in de Curia Julia naar de kant van de apsis en draai je om naar de deur. Praat op normale toon. De zaal geeft je stem helder terug. Het senaatsgebouw was akoestisch ontworpen.

Ten derde: kijk bij de ronde Vestatempel naar de drie overgebleven zuilen van het bouwwerk dat na 191 n.Chr. werd herbouwd. De oorspronkelijke tempel uit de zevende eeuw v.Chr. stond op dezelfde ronde fundering. Op die continuïteit van een heilige plek, dertien eeuwen lang, dreef de Romeinse staat. Het vuur van Vesta zou nooit zijn gedoofd, vanaf de stichting van de tempel tot Theodosius de cultus in 391 n.Chr. ophief.

Ten vierde: zoek op de Palatijn het kleine Casa di Livia, bij de westkant van het keizerlijke complex. Het huis heeft muren met fresco’s in diep rood en zwart, met mythologische taferelen, de ontvoering van Io, Mercurius en Argus, in bijna intacte staat. Het huis wordt van oudsher toegeschreven aan Livia, de vrouw van Augustus, en de fresco’s dateren uit het eind van de eerste eeuw v.Chr. Je kijkt naar de muurschilderingen van een Romeinse keizerin, op de muur waarop ze werden geschilderd, in de kamer waarin zij woonde.

Ten vijfde: loop naar de zuidwestelijke rand van de Palatijn en kijk omlaag naar het Circus Maximus en verder naar de Aventijn. Dit uitzicht had de keizer vanuit zijn privé-eetzalen. De wagenrennen zijn weg. Het publiek is weg. De baan is er nog.

Samen zijn het forum en de Palatijn het oudste stuk stedelijke ruimte in Europa dat onafgebroken als zodanig herkend is gebleven. Andere steden hebben oudere gebouwen; nergens anders liggen acht eeuwen openbare bouw in één zichtbare strook op elkaar met de volgorde nog leesbaar. De Romeinen bouwden hun eigen stad op zichzelf, de archeologen pelden de stad weer af, en wat overblijft is de chronologische doorsnede van een rijk. Loop erdoorheen in de volgorde waarin de Romeinen bouwden, en het veld van stenen ordent zich tot een verhaal.

Beeldverantwoording