Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οι Πατατοφάγοι: γιατί ο Βαν Γκογκ τον θεωρούσε τον καλύτερο πίνακά του

Δημοσίευση: • 18 λεπτά ανάγνωσης

Πέντε χωρικοί κάθονται γύρω από ένα μικρό ξύλινο τραπέζι κάτω από μια κρεμαστή λάμπα πετρελαίου σε ένα σκοτεινό δωμάτιο καλύβας. Αριστερά ένας νεαρός με κασκέτο και μια νεαρή γυναίκα με λευκό σκουφί απλώνουν το χέρι σε ένα πιάτο με πατάτες, στη μέση ένα κορίτσι κάθεται με την πλάτη στον θεατή, δεξιά ένας ηλικιωμένος άντρας τείνει ένα φλιτζάνι και μια ηλικιωμένη γυναίκα με λευκό σκουφί σερβίρει καφέ. Πάνω αριστερά στον τοίχο κρέμονται ένα ρολόι και μια μικρή κορνιζαρισμένη εικόνα.

Το φθινόπωρο του 1887 ο Βίνσεντ βαν Γκογκ ζούσε στο Παρίσι με τον αδελφό του τον Θίο, ζωγράφιζε ηλιοτρόπια και φωτεινές μικρές απόψεις της Μονμάρτρης και, όπως έλεγε, σιχαινόταν να γράφει γράμματα. Έγραψε όμως ένα, στη μικρότερη αδελφή του, τη Βιλεμίν. Στη μέση της σελίδας ρώτησε για μια οικογένεια πίσω στο ολλανδικό χωριό Νιούενεν: «Παντρεύτηκε η Σιν ντε Χροτ τον ξάδελφό της; Και έζησε το παιδί της;»

Και αμέσως μετά, στην ίδια ανάσα, κατονόμασε το καλύτερο έργο που είχε ζωγραφίσει ποτέ. Ήταν οι Πατατοφάγοι. «Από τη δική μου δουλειά νομίζω ότι ο πίνακας με τους χωρικούς που τρώνε πατάτες, που έκανα στο Νιούενεν, είναι après tout ό,τι καλύτερο έχω κάνει.»

Σκεφτείτε πού βρισκόταν όταν το έγραφε αυτό. Γύρω του ήταν οι ιμπρεσιονιστές. Μόλις είχε ανακαλύψει τα συμπληρωματικά χρώματα, τις ιαπωνικές χαρακτικές και τη σπασμένη πινελιά. Και ο πίνακας που θεωρούσε καλύτερό του ήταν ένα σκούρο καφέ δείπνο σε μια καλύβα τη νύχτα, πέντε βαριά πρόσωπα και μία λάμπα. Η γυναίκα για το παιδί της οποίας ρωτούσε καθόταν σε εκείνο το τραπέζι.

Γιατί ένα καφέ δείπνο έχει τόση σημασία

Οι περισσότεροι επισκέπτες στο Άμστερνταμ τον προσπερνούν πηγαίνοντας προς τα Ηλιοτρόπια. Είναι εύκολο να τον δει κανείς ως το βαρετό πρώιμο έργο. Αυτό είναι ακριβώς ανάποδα. Ήταν ο πρώτος πίνακας που σχεδίασε ως έργο-βιτρίνα, αυτός που ήλπιζε να αποδείξει ότι μπορούσε να ζωγραφίσει μια ομάδα μορφών. Ήταν ο πρώτος που υπερασπίστηκε γραπτώς, σε μια σειρά γραμμάτων που ακόμη διαβάζονται σαν μανιφέστο. Και του κόστισε έναν φίλο πέντε χρόνων.

Σήμερα κρέμεται στη μόνιμη συλλογή του Μουσείου Βαν Γκογκ και είναι στάση στον ηχητικό οδηγό μας για το Μουσείο Βαν Γκογκ. Ιδού ποιοι κάθονται στο τραπέζι και γιατί δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει σε αυτόν.

Οι Πατατοφάγοι, μορφή προς μορφή

Οι Πατατοφάγοι με δέκα αριθμημένους κύκλους: 1 ο νεαρός με το κασκέτο τέρμα αριστερά, 2 η νεαρή γυναίκα με το λευκό σκουφί, 3 το κορίτσι που φαίνεται από πίσω, 4 ο ηλικιωμένος άντρας με το φλιτζάνι, 5 η ηλικιωμένη γυναίκα που σερβίρει καφέ, 6 η κρεμαστή λάμπα πετρελαίου, 7 το ρολόι στον τοίχο, 8 η μικρή κορνιζαρισμένη θρησκευτική εικόνα, 9 το πιάτο με τις πατάτες, 10 η καφετιέρα και τα φλιτζάνια.

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτόν τον πίνακα. Μόνο ένα μοντέλο μπορεί να κατονομαστεί με βεβαιότητα. Οι άλλοι είναι σχεδόν σίγουρα μέλη του ίδιου νοικοκυριού, αλλά κανείς δεν κατέγραψε τα ονόματά τους.

#Ποιος ή τιΠού θα το βρείτεΤι γνωρίζουμε
1Νεαρός άντραςΤέρμα αριστερά, με κασκέτο, σε προφίλΠιθανώς μέλος του νοικοκυριού Ντε Χροτ-βαν Ρόι· δεν έχει ταυτιστεί με βεβαιότητα
2Νεαρή γυναίκαΑριστερά του κέντρου, με λευκό σκουφί, πιρούνι στο πιάτοΓκορντίνα ντε Χροτ, το μόνο μοντέλο που ταυτίζεται με βεβαιότητα
3ΚορίτσιΣτο κέντρο, μπροστά, με την πλάτη στον θεατήΆγνωστη· μια σιλουέτα κόντρα στο φως της λάμπας
4Ηλικιωμένος άντραςΔεξιά του κέντρου, τείνει ένα φλιτζάνιΆγνωστος· ίσως συγγενής που ζούσε στο σπίτι
5Ηλικιωμένη γυναίκαΤέρμα δεξιά, με λευκό σκουφί, σερβίρειΆγνωστη· πιθανώς μεγαλύτερο μέλος του νοικοκυριού
6Λάμπα πετρελαίουΚρέμεται πάνω από το τραπέζιΗ μόνη πηγή φωτός στο δωμάτιο
7ΡολόιΠάνω αριστερή γωνία, στον τοίχοΔείχνει περίπου επτά, άρα πρόκειται για το βραδινό φαγητό
8Μικρή κορνιζαρισμένη εικόναΚάτω από το ρολόιΜια μικρή θρησκευτική εικόνα, το μόνο διακοσμητικό του δωματίου
9ΠατάτεςΤο πιάτο αριστεράΤις τρώνε κατευθείαν από την κοινή πιατέλα
10ΚαφέςΚαφετιέρα και φλιτζάνια δεξιάΚαφές από την καφετιέρα, το βραδινό ρόφημα

Ξεκινήστε από τα αριστερά. Ο νεαρός με το κασκέτο σκύβει μπροστά, με το χέρι του να πηγαίνει προς το πιάτο. Δίπλα του, η νεαρή γυναίκα με το πιρούνι του ρίχνει μια λοξή ματιά. Είναι η Γκορντίνα ντε Χροτ, περίπου τριάντα χρονών, ανύπαντρη, ένα μοντέλο που ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε ξανά και ξανά εκείνον τον χειμώνα. Στη μέση, το κορίτσι με την πλάτη γυρισμένη σε εμάς είναι μια σκοτεινή φιγούρα κόντρα στο φως, και πάνω της στηρίζεται όλη η σύνθεση. Χωρίς αυτήν το τραπέζι χωρίζεται σε δύο ζευγάρια. Μαζί της γίνεται κύκλος.

Λεπτομέρεια μιας κρεμαστής λάμπας πετρελαίου με ανοιχτόχρωμο αμπαζούρ και μικρή πορτοκαλί φλόγα πάνω από το σκούρο στρογγυλό κεφάλι και τους ώμους ενός κοριτσιού που φαίνεται από πίσω, με ένα παράθυρο και τα χαμηλά δοκάρια της οροφής της καλύβας στο βάθος.

Στα δεξιά, ο ηλικιωμένος άντρας τείνει το φλιτζάνι του και κοιτάζει την ηλικιωμένη γυναίκα, που κρατά τα μάτια χαμηλωμένα στον καφέ που σερβίρει. Κανείς δεν μιλάει. Το ρολόι δείχνει επτά. Από κάτω κρέμεται μια μικρή θρησκευτική εικόνα.

Ένας χειμώνας με κεφάλια και χέρια

Ο Βαν Γκογκ είχε επιστρέψει στο πρεσβυτέριο των γονιών του στο Νιούενεν, στην ύπαιθρο του Μπράμπαντ, τον Δεκέμβριο του 1883. Τον χειμώνα του 1884 προς το 1885 περπατούσε ως τις καλύβες των υφαντών και των εργατών γης και ζωγράφιζε τα κεφάλια τους, το ένα μετά το άλλο. Η έκθεση του Μουσείου Βαν Γκογκ για τον πίνακα το 2021 μέτρησε περίπου σαράντα ζωγραφισμένες μελέτες κεφαλιών από εκείνον τον χειμώνα· το Μουσείο Κρέλερ-Μίλερ ανεβάζει τον αριθμό των μελετών πορτρέτου, μαζί με τα σχέδια, σε πάνω από εκατό. Σχεδίαζε χέρια που κρατούν μπολ, χέρια που κρατούν πιρούνια, μια γροθιά πάνω σε τραπέζι.

Στις 26 Μαρτίου 1885 ο πατέρας του, ο πάστορας Τεοντόρους βαν Γκογκ, κατέρρευσε στο κατώφλι του πρεσβυτερίου και πέθανε. Λίγες εβδομάδες αργότερα ο Βίνσεντ ξεκίνησε τον μεγάλο μουσαμά. Γύρω στις 30 Απριλίου έγραψε στον Θίο ότι τον είχε κάνει «σε σχετικά σύντομο χρόνο και σε μεγάλο βαθμό από μνήμης», αλλά ότι «χρειάστηκε έναν ολόκληρο χειμώνα μελετών από κεφάλια και χέρια».

Δούλεψε προς αυτόν σε στάδια. Πρώτα ένα σκίτσο με μολύβι και ένα μικρό, πρόχειρο σκίτσο σε λάδι. Ύστερα μια λιθογραφία, σχεδιασμένη από μνήμης σε μία μέρα και τυπωμένη κατοπτρικά. Ύστερα μια μεγάλη ζωγραφική μελέτη ολόκληρης της σύνθεσης, που σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Κρέλερ-Μίλερ. Και τέλος η εκδοχή του Άμστερνταμ, που ολοκληρώθηκε στις πρώτες μέρες του Μαΐου 1885 και στάλθηκε στον Θίο στο Παρίσι. Σε ένα προπαρασκευαστικό σχέδιο εμφανίστηκε μια γάτα, που αφαιρέθηκε αθόρυβα.

Μια πρόχειρη, αντεστραμμένη εκτύπωση της ίδιας σκηνής δείπνου σε μαύρο και γκρι: πέντε μορφές γύρω από ένα τραπέζι κάτω από μια λάμπα, με τη γυναίκα που σερβίρει αριστερά αντί για δεξιά.

Η Γκορντίνα ντε Χροτ και η καλύβα στον Χέρβενσεβεχ

Η οικογένεια ζούσε σε μια μικρή καλύβα στην άκρη του Νιούενεν, στον σημερινό δρόμο Χέρβενσεβεχ (Gerwenseweg). Το σπίτι το μοιράζονταν δύο οικογένειες, και ο Βαν Γκογκ ήταν τακτικός επισκέπτης. Ζωγράφισε το εξωτερικό του τον Μάιο του 1885: μια χαμηλή αχυροσκέπαστη καλύβα με σκοτεινή είσοδο. Η αρχική καλύβα δεν υπάρχει πια· στη θέση της χτίστηκε μια νέα τη δεκαετία του 1950.

Μια χαμηλή αχυροσκέπαστη καλύβα στο σούρουπο, με σκοτεινή είσοδο και μια γυναίκα όρθια απέξω, κάτω από έναν συννεφιασμένο βραδινό ουρανό.

Η Γκορντίνα ντε Χροτ, την οποία ο Βαν Γκογκ αποκαλούσε Σιν στα γράμματά του, ήταν το πρόσωπο στο οποίο επέστρεφε πιο συχνά. Εμφανίζεται σε μια σειρά από κεφάλια εκείνης της άνοιξης, με τετράγωνο σαγόνι, σαρκώδη χείλη και το λευκό σκουφί του Μπράμπαντ, και σε ένα τουλάχιστον από αυτά κοιτάζει κατευθείαν από τον μουσαμά τον ζωγράφο.

Κεφάλι νεαρής χωρικής με λευκό σκουφί, με βαριά χαρακτηριστικά και σκούρα μάτια, ζωγραφισμένο με παχιές σκούρες καφέ και γκρι πινελιές.

Ως τα τέλη του καλοκαιριού ήταν έγκυος. Το χωριό μιλούσε, και ο τοπικός καθολικός κλήρος αποφάσισε ότι υπεύθυνος ήταν ο προτεστάντης ζωγράφος που περνούσε τα βράδια του στο σπίτι της. Ο Βαν Γκογκ έγραψε στον Θίο στις αρχές Σεπτεμβρίου 1885 ότι οι ιερείς τον είχαν προειδοποιήσει να μην είναι «υπερβολικά οικείος με ανθρώπους κατώτερης κοινωνικής θέσης», ενώ απειλούσαν τους χωρικούς αν άφηναν να τους ζωγραφίσει. «Ο ιερέας έφτασε μάλιστα στο σημείο να υποσχεθεί στους ανθρώπους χρήματα αν αρνούνταν να ποζάρουν», έγραψε, «αλλά εκείνοι απάντησαν με αρκετό θάρρος ότι προτιμούσαν να κερδίζουν χρήματα από μένα παρά να ζητιανεύουν από εκείνον.»

Διέψευσε τη φήμη κατηγορηματικά. «Μια κοπέλα που είχα ζωγραφίσει πολλές φορές επρόκειτο να γεννήσει και υποψιάστηκαν εμένα, αν και δεν είχα καμία σχέση.» Είπε ότι η ίδια η Γκορντίνα τού είχε πει πως ο πατέρας ήταν μέλος του εκκλησιάσματος του ίδιου του ιερέα, και πήγε αμέσως να διαμαρτυρηθεί στον δήμαρχο. Γι’ αυτό, δύο χρόνια αργότερα στο Παρίσι, ρωτούσε την αδελφή του αν η Σιν είχε παντρευτεί τον ξάδελφό της και αν είχε ζήσει το παιδί της. Η φήμη τού είχε στοιχίσει τα μοντέλα του. Δύο μήνες μετά από εκείνο το γράμμα στον Θίο, τον Νοέμβριο του 1885, έφυγε οριστικά από το Νιούενεν και δεν ζωγράφισε ποτέ ξανά Ολλανδούς χωρικούς.

«Το χρώμα μιας πολύ σκονισμένης πατάτας, αξεφλούδιστης φυσικά»

Το σκοτάδι είναι το πρώτο που λέει κανείς για αυτόν τον πίνακα, και ήταν σκόπιμο. Ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε αρχικά τα κεφάλια σε αυτό που αποκαλούσε χρώμα σάρκας, ένα μείγμα από κίτρινη ώχρα, κόκκινη ώχρα και λευκό. Δεν έδειχνε σωστό. «Όλα τα κεφάλια ήταν τελειωμένα, και μάλιστα τελειωμένα με μεγάλη φροντίδα», έγραψε στον Θίο στις αρχές Μαΐου, «αλλά τα ξαναζωγράφισα αμέσως, αδυσώπητα, και το χρώμα στο οποίο είναι ζωγραφισμένα τώρα μοιάζει με το χρώμα μιας πολύ σκονισμένης πατάτας, αξεφλούδιστης φυσικά.»

Ακόμη και τα λευκά δεν είναι λευκά. Εξήγησε ότι τα φωτεινά σημεία ήταν ανακατεμένα από κιννάβαρι, μπλε του Παρισιού και κίτρινο της Νάπολης, ένα ουδέτερο που φαίνεται ανοιχτό μόνο επειδή όλα γύρω του είναι πιο σκούρα. Οι σκιές είναι ζωγραφισμένες με μπλε. Σκεφτόταν μια φράση του Γάλλου ζωγράφου των χωρικών Ζαν-Φρανσουά Μιλέ, ότι οι χωρικοί πρέπει να μοιάζουν σαν να έχουν ζωγραφιστεί με το ίδιο το χώμα που σπέρνουν.

Έπειτα εξήγησε στον Θίο ακριβώς πώς να τον κρεμάσει. Όχι σε σκούρο τοίχο. Σε χρυσή κορνίζα ή πάνω σε ταπετσαρία «σε βαθιά απόχρωση ώριμου σιταριού», γιατί στην πραγματικότητα η εστία και το φως της φωτιάς βρίσκονταν ανάμεσα στον θεατή και το τραπέζι, έξω από τον πίνακα. Ο πίνακας έπρεπε να λάμπει μέσα από ένα ζεστό περιβάλλον, σαν δωμάτιο που το βλέπεις από το τζάκι.

«Αυτοί οι άνθρωποι έσκαψαν τη γη με τα ίδια χέρια»

Η καρδιά της υπεράσπισης βρίσκεται στο γράμμα της 30ής Απριλίου 1885 περίπου, γραμμένο για τα γενέθλια του Θίο. «Προσπάθησα να αναδείξω την ιδέα ότι αυτοί οι άνθρωποι που τρώνε πατάτες στο φως της λάμπας τους έσκαψαν τη γη με τα ίδια ακριβώς χέρια που τώρα βάζουν στο πιάτο, κι έτσι υποδηλώνει χειρωνακτική δουλειά και ένα φαγητό τίμια κερδισμένο.»

Ήθελε τα χέρια άσχημα. Ήθελε τα πρόσωπα τραχιά. «Αν ένας πίνακας με χωρικούς μυρίζει μπέικον, καπνό, ατμό από πατάτες, πολύ καλά, δεν είναι ανθυγιεινό», έγραψε. «Ένας πίνακας της αγροτικής ζωής δεν πρέπει να είναι αρωματισμένος.» Είπε στον Θίο να τον δείξει παρ’ όλα αυτά στον έμπορο Πωλ Ντυράν-Ρυέλ, και να είναι έτοιμος να ακούσει το γαλλικό «τι μουτζούρα».

Λεπτομέρεια με χέρια γύρω από το τραπέζι: τα δάχτυλα της νεαρής γυναίκας σε ένα πιρούνι μέσα σε πιατέλα με χλωμές πατάτες, το χέρι του νεαρού να απλώνεται δίπλα τους, η σκούρα πλάτη του κοριτσιού στη μέση και δεξιά ένα ροζιασμένο χέρι που σερβίρει από μια καφετιέρα σε μια σειρά μικρά φλιτζάνια.

Σταθείτε μπροστά στον μουσαμά και κοιτάξτε τα χέρια πριν από τα πρόσωπα. Τις αρθρώσεις του νεαρού. Το πιρούνι της Γκορντίνα. Την παλάμη του ηλικιωμένου κάτω από το φλιτζάνι του. Τη λαβή της γυναίκας στην καφετιέρα. Το Chiaro διαβάζει το γράμμα των γενεθλίων προς τον Θίο ενώ ακολουθείτε αυτά τα χέρια γύρω από το τραπέζι, και ο πίνακας ξαφνικά ακούγεται όπως ακριβώς τον περιέγραφε: ένα φαγητό τίμια κερδισμένο.

Το γράμμα που έβαλε τέλος σε μια φιλία

Ο Βαν Γκογκ έστειλε ένα αντίτυπο της λιθογραφίας στον φίλο του Άντον φαν Ράπαρντ, ζωγράφο από εύπορη οικογένεια της Ουτρέχτης, που ήταν σύντροφος και αντίπαλός του στις συζητήσεις από τότε που γνωρίστηκαν στις Βρυξέλλες το 1880. Η απάντηση του Φαν Ράπαρντ, με ημερομηνία 24 Μαΐου 1885, είναι από τις πιο σκληρές κριτικές που έχει λάβει ποτέ ζωγράφος από φίλο.

«Θα συμφωνήσεις μαζί μου ότι τέτοια δουλειά δεν γίνεται στα σοβαρά», έγραψε. Κορόιδεψε το «νάζικο χεράκι» της γυναίκας με την καφετιέρα και ρώτησε τι στο καλό έκανε εκεί η καφετιέρα. Ύστερα έπιασε την ανατομία. «Και γιατί δεν επιτρέπεται σε εκείνον τον άντρα δεξιά να έχει γόνατο, κοιλιά και πνεύμονες; Ή μήπως βρίσκονται στην πλάτη του; Και γιατί πρέπει το χέρι του να είναι ένα μέτρο πιο κοντό;» Η μύτη μιας γυναίκας, είπε, έμοιαζε με «κάποιο μικρό κοτσάνι πίπας με ένα κυβάκι στην άκρη». Και το τελευταίο χτύπημα: «δουλεύοντας με τέτοιο τρόπο, τολμάς να επικαλείσαι τα ονόματα του Μιλέ και του Μπρετόν; Έλα τώρα! Κατά τη γνώμη μου η τέχνη είναι πολύ υψηλό πράγμα για να την αντιμετωπίζει κανείς τόσο αδιάφορα.»

Έχετε υπόψη ότι κοίταζε την εκτύπωση, που είναι αντεστραμμένη και πολύ πιο χοντροκομμένη από τον πίνακα. Δεν είχε σημασία. Η απάντηση του Βαν Γκογκ ήρθε την επόμενη μέρα και είναι δύο γραμμές. «Μόλις έλαβα το γράμμα σου, προς έκπληξή μου. Σου το επιστρέφω με το παρόν.» Επέστρεψε το γράμμα αναπάντητο.

Οι δύο άντρες αντάλλαξαν λίγα ακόμη θυμωμένα γράμματα εκείνο το καλοκαίρι, όπου ο Βαν Γκογκ έγραψε στον Φαν Ράπαρντ ότι «δεν είχε κανένα δικαίωμα να καταδικάζει τη δουλειά μου» με αυτόν τον τρόπο, και μετά η αλληλογραφία στέρεψε. Μια φιλία σχεδόν πέντε χρόνων δεν επέζησε ενός δείπνου.

Είχε άδικο ο Φαν Ράπαρντ; Στην ανατομία, όχι εντελώς. Τα χέρια είναι κοντά και τα πρόσωπα σπρώχνονται προς την καρικατούρα. Ο Βαν Γκογκ όμως διάλεγε την αλήθεια του συναισθήματος αντί για το σωστό σχέδιο, και ήξερε ακριβώς τι θυσίαζε. Λίγους μήνες αργότερα έγραψε στον Φαν Ράπαρντ ότι έκανε πάντα αυτό που δεν μπορούσε ακόμη να κάνει, για να μάθει πώς να το κάνει.

Τρεις εκδοχές ενός δείπνου

Μια πιο γεμάτη ελαιογραφική μελέτη με τις ίδιες πέντε μορφές γύρω από το τραπέζι κάτω από τη λάμπα, ζωγραφισμένη πιο ελεύθερα, σε σκούρους μπλε-πράσινους τόνους.

Δίπλα δίπλα, οι τρεις εκδοχές δείχνουν τον Βαν Γκογκ να μαθαίνει πάνω στη δουλειά. Η λιθογραφία είναι αντεστραμμένη, γρατζουνιστή και σχεδόν μόνο γραμμή. Η μελέτη του Κρέλερ-Μίλερ, στο Ότερλο, έχει τη σύνθεση στη θέση της, με πιο χαλαρά πρόσωπα και ψυχρότερο, πιο μπλε φως. Ο μουσαμάς του Άμστερνταμ σφίγγει τα πάντα. Τα κεφάλια είναι πιο σκληρά, η λάμπα πιο φωτεινή, τα χέρια έχουν αρθρώσεις.

Ο Θίο κρέμασε τον τελειωμένο πίνακα πάνω από το τζάκι στο διαμέρισμά του στο Παρίσι. Η χήρα του, η Γιο βαν Γκογκ-Μπόνγκερ, τον κράτησε, και βρίσκεται στο Μουσείο Βαν Γκογκ από τότε που άνοιξε το κτίριο το 1973.

Και οι δύο εκδοχές είχαν τη δική τους περιπέτεια με το έγκλημα. Τον Δεκέμβριο του 1988 κλέφτες πήραν τη μελέτη του Κρέλερ-Μίλερ μαζί με άλλους δύο πίνακες του Βαν Γκογκ· βρέθηκε τον Ιούλιο της επόμενης χρονιάς. Και στις 14 Απριλίου 1991 κλάπηκαν είκοσι πίνακες από το Μουσείο Βαν Γκογκ, ανάμεσά τους και οι Πατατοφάγοι. Το αυτοκίνητο διαφυγής έπαθε λάστιχο. Οι κλέφτες το εγκατέλειψαν, και οι πίνακες βρέθηκαν περίπου τριάντα πέντε λεπτά αργότερα.

Γιατί συνέχιζε να τον λέει τον καλύτερό του

Γιατί λοιπόν, το 1887, με όλο το Παρίσι γύρω του, εξακολουθούσε να βάζει αυτόν τον πίνακα πρώτο; Εν μέρει επειδή δεν είχε τίποτε άλλο σαν αυτόν. Έγραψε στη Βιλεμίν ότι από το Νιούενεν και μετά «δεν είχε την ευκαιρία να βρει μοντέλα». Δεν έστησε ποτέ ξανά μια φιλόδοξη ομάδα μορφών από μήνες μελετών με ζωντανά μοντέλα. Σχεδόν κάθε διάσημος πίνακας που ήρθε μετά είναι τοπίο, νεκρή φύση, πορτρέτο ενός ανθρώπου ή ένα δωμάτιο χωρίς κανέναν μέσα.

Εν μέρει επίσης επειδή από εκεί προήλθαν οι ιδέες του. Η επιμονή να ζωγραφίζει ανθρώπους που δουλεύουν με τα χέρια τους. Η ιδέα ότι το χρώμα πρέπει να μεταφέρει συναίσθημα και όχι να αντιγράφει τη φύση. Η διάθεση να φανεί αδέξιος, αν η αδεξιότητα ήταν αληθινή. Τα διάσημα κυπαρίσσια και οι έναστροι ουρανοί είναι οι ίδιες πεποιθήσεις, με φωτεινότερη μπογιά.

Και δεν τον άφησε ποτέ πραγματικά. Τον Απρίλιο του 1890, στο άσυλο του Σεν-Ρεμί, έγραψε ότι σκεφτόταν να ζωγραφίσει τον πίνακα ξανά, με το εφέ του φωτός της λάμπας. Έκανε από μνήμης μερικά σκίτσα με χωρικούς στο τραπέζι, τις αναμνήσεις του από τον Βορρά, αλλά καμία νέα εκδοχή δεν ακολούθησε. Έναν μήνα αργότερα ζωγράφισε τον τελευταίο πίνακα της περιόδου του στην Προβηγκία, τον δρόμο με το κυπαρίσσι και το αστέρι. Ο άντρας στη στροβιλιζόμενη μπλε αυτοπροσωπογραφία του Ορσέ, ζωγραφισμένη στο ίδιο άσυλο, είναι ο ίδιος άνθρωπος που καθόταν σε μια καπνισμένη καλύβα στο Μπράμπαντ πέντε χρόνια νωρίτερα, μετρώντας αρθρώσεις.

Οι Πατατοφάγοι: συχνές ερωτήσεις

Πού βρίσκονται οι Πατατοφάγοι του Βαν Γκογκ;

Ο τελικός πίνακας βρίσκεται στο Μουσείο Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ, με μακροχρόνιο δανεισμό από το Ίδρυμα Βίνσεντ βαν Γκογκ, και εκτίθεται σήμερα στη μόνιμη συλλογή. Η μεγάλη ελαιογραφική μελέτη βρίσκεται στο Μουσείο Κρέλερ-Μίλερ στο Ότερλο, και αντίτυπα της λιθογραφίας υπάρχουν σε αρκετές συλλογές, μεταξύ των οποίων το Ράικσμουζεουμ.

Ποιοι είναι οι άνθρωποι στους Πατατοφάγους;

Είναι μέλη της οικογένειας Ντε Χροτ-βαν Ρόι, ενός αγροτικού νοικοκυριού στο Νιούενεν. Μόνο η Γκορντίνα ντε Χροτ, η νεαρή γυναίκα δεύτερη από αριστερά, μπορεί να ταυτιστεί με βεβαιότητα. Οι άλλοι είναι πιθανώς συγγενείς της, αλλά κανένα έγγραφο δεν τους κατονομάζει.

Τι σημαίνουν οι Πατατοφάγοι;

Το είπε ο ίδιος ο Βαν Γκογκ: αυτοί οι άνθρωποι έσκαψαν τη γη με τα ίδια χέρια που βάζουν στο πιάτο, άρα το φαγητό είναι τίμια κερδισμένο. Είναι ένας πίνακας για τη χειρωνακτική δουλειά και την αξιοπρέπεια, σκόπιμα ζωγραφισμένος χωρίς φινίρισμα.

Πόσο μεγάλος είναι ο πίνακας Οι Πατατοφάγοι;

Έχει διαστάσεις 82 επί 114 εκατοστά, περίπου 32 επί 45 ίντσες.

Γιατί οι Πατατοφάγοι είναι τόσο σκοτεινός πίνακας;

Ο Βαν Γκογκ ξαναζωγράφισε τα πρόσωπα ώστε να μοιάζουν με «πολύ σκονισμένη πατάτα» και ανακάτευε ακόμη και τα λευκά από χρωματιστές χρωστικές. Ο μουσαμάς έχει επίσης σκουρύνει με τον χρόνο, και ο ίδιος παραπονιόταν το 1885 ότι κάποια από τα χρώματά του ήταν κακής ποιότητας.

Πού θα τον δείτε στο Άμστερνταμ και στο Ότερλο

Το Μουσείο Βαν Γκογκ βρίσκεται στη Museumplein 6. Κάθε επισκέπτης, ακόμη και τα παιδιά που μπαίνουν δωρεάν, πρέπει να κλείσει από πριν ηλεκτρονικά εισιτήριο με συγκεκριμένη ώρα εισόδου, και οι θέσεις για Σαββατοκύριακα και αργίες εξαντλούνται. Το ωράριο αλλάζει μέσα στη χρονιά· τον Νοέμβριο του 2026 το μουσείο είναι ανοιχτό 9 π.μ. με 5 μ.μ., και τις Παρασκευές το βράδυ έως τις 9 μ.μ. Η συλλογή είναι κρεμασμένη περίπου με τη σειρά της ζωής του Βαν Γκογκ, οπότε οι Πατατοφάγοι βρίσκονται ανάμεσα στους σκοτεινούς ολλανδικούς πίνακες, πριν μπει το φως. Ελέγξτε την κάτοψη του μουσείου την ημέρα της επίσκεψης, γιατί οι αίθουσες αναδιατάσσονται.

Πηγαίνετε νωρίς ή Παρασκευή βράδυ, και συχνά θα έχετε το τραπέζι του δείπνου σχεδόν μόνο για εσάς για ένα λεπτό. Ο ηχητικός οδηγός μας για το Μουσείο Βαν Γκογκ τον έχει ως στάση. Αν χρειάζεστε άδεια για να πάτε πιο αργά σε ένα μουσείο, οι συμβουλές μας για όσους πιστεύουν ότι δεν καταλαβαίνουν την τέχνη είναι καλή προθέρμανση.

Αν έχετε δεύτερη μέρα, το Μουσείο Κρέλερ-Μίλερ στο Ότερλο, μέσα στο Εθνικό Πάρκο Χόχε Φελούβε, έχει τη μεγάλη μελέτη και μία από τις μεγαλύτερες συλλογές Βαν Γκογκ στον κόσμο. Το ίδιο το Νιούενεν, περίπου δύο ώρες νοτιότερα με τρένο και λεωφορείο, έχει κέντρο επισκεπτών για τον Βαν Γκογκ και πεζοπορική διαδρομή που περνά από το πρεσβυτέριο.

Τι να προσέξετε μπροστά του

Σταθείτε πρώτα πίσω και βρείτε τη λάμπα. Είναι το μόνο φως στο δωμάτιο, και ό,τι βλέπετε φωτίζεται από αυτήν. Ύστερα πλησιάστε και βρείτε το κορίτσι με την πλάτη γυρισμένη σε εσάς, το μαύρο σχήμα στη μέση που κάνει πέντε ανθρώπους κύκλο. Αναζητήστε το ρολόι στις επτά και τη μικρή εικόνα στον τοίχο.

Μετά κάντε αυτό που ήθελε ο Βαν Γκογκ. Αφήστε για λίγο τα πρόσωπα και διαβάστε τα χέρια, από αριστερά προς τα δεξιά: ο νεαρός που απλώνει το χέρι, η Γκορντίνα με το πιρούνι της, η ανοιχτή παλάμη του ηλικιωμένου, η λαβή της γυναίκας στην καφετιέρα. Τέσσερα ζευγάρια χέρια που πέρασαν τη μέρα στο χώμα. Ύστερα κοιτάξτε ξανά τα πρόσωπα και προσέξτε αυτό που ο Φαν Ράπαρντ δεν μπορούσε να δει σε μια χοντροκομμένη εκτύπωση. Δεν ποζάρουν. Είναι κουρασμένοι και τρώνε.

Ο Βαν Γκογκ ήθελε τον πίνακα σε χρυσή κορνίζα, πάνω σε τοίχο στο χρώμα του ώριμου σιταριού. Όπου κι αν τον κρεμάσει το μουσείο, τη φωτιά πίσω σας θα πρέπει να τη φανταστείτε.