Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Αγγέλου, κάθε βασική μορφή με το όνομά της: άγιοι, αμαρτωλοί και η αυτοπροσωπογραφία στο γδαρμένο δέρμα

Δημοσίευση: • 17 λεπτά ανάγνωσης

Η Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Αγγέλου καλύπτει τον τοίχο της Αγίας Τράπεζας της Καπέλα Σιστίνα: ένας αγένειος, μυώδης Χριστός ψηλά στο κέντρο περιτριγυρισμένος από αγίους πάνω σε σύννεφα, άγγελοι που σαλπίζουν στη μέση, σκελετοί που ανασταίνονται κάτω αριστερά, και η βάρκα του Χάροντα με τον Μίνωα κάτω δεξιά.

Στα τέλη του 1540, προτού κατέβουν οι σκαλωσιές από τον τοίχο της Αγίας Τράπεζας της Καπέλα Σιστίνα, ο πάπας Παύλος Γ΄ μπήκε να επιθεωρήσει την ημιτελή νωπογραφία του. Μαζί του ήρθε ο Μπιάτζο ντα Τσεζένα, ο παπικός τελετάρχης. Ο Τζόρτζο Βαζάρι γνώριζε προσωπικά τον Μιχαήλ Άγγελο, σκιαγράφησε τη σύγκρουσή τους στην έκδοση των Βίων του 1550 και έδωσε το όνομα του Μπιάτζο και ολόκληρη την ιστορία το 1568. Όταν ο πάπας του ζήτησε τη γνώμη του, ο Μπιάτζο σήκωσε το βλέμμα σε περισσότερα από τριακόσια γυμνά κορμιά που συστρέφονταν πάνω στον γαλάζιο σοβά. Αποκάλεσε το έργο επαίσχυντο μέσα σε τόσο ιερό παρεκκλήσι, κατάλληλο μάλλον για δημόσια λουτρά και καπηλειά.

Ο Μιχαήλ Άγγελος περίμενε να φύγει η συνοδεία, ανέβηκε ξανά στη σκαλωσιά και ζωγράφισε από μνήμης τον Μπιάτζο στην κάτω δεξιά γωνία της Κόλασης. Του έδωσε τον ρόλο του Μίνωα, του κριτή του Κάτω Κόσμου. Του φόρεσε αυτιά γαϊδάρου και τύλιξε ένα πελώριο φίδι δύο φορές γύρω από τον κορμό του, με τα σαγόνια του καρφωμένα ακριβώς σε εκείνο που ο Μπιάτζο ήθελε να καλυφθεί.

Ο Βαζάρι γράφει ότι ο Μπιάτζο ικέτευσε μάταια τόσο τον πάπα όσο και τον ζωγράφο να ξύσουν το πρόσωπο από τον τοίχο. Στη συλλογή ανεκδότων του Λοντοβίκο Ντομένικι το 1562, ο Παύλος Γ΄ απάντησε ανάλαφρα: «Μεσέρ Μπιάτζο, γνωρίζεις ότι έχω εξουσία από τον Θεό στον ουρανό και στη γη· αφού όμως η δικαιοδοσία μου δεν φτάνει ως την Κόλαση, θα πρέπει να κάνεις υπομονή αν δεν μπορώ να σε ελευθερώσω από εκεί». Μεταγενέστερες ρωμαϊκές αφηγήσεις στόλισαν το αστείο με το Καθαρτήριο και τη λατινική φράση «στην Κόλαση δεν υπάρχει λύτρωση».

Για να αδειάσει έναν ενιαίο τοίχο ύψους 13,7 μέτρων και πλάτους 12 μέτρων γι’ αυτή τη νωπογραφία το 1535, ο Παύλος Γ΄ είχε διατάξει να χτιστούν δύο στενά παράθυρα. Το συνεργείο του Μιχαήλ Αγγέλου αποξήλωσε με το καλέμι νωπογραφίες του δέκατου πέμπτου αιώνα από τον Πιέτρο Περουτζίνο καθώς και δύο ημικυκλικά τύμπανα από τον κύκλο της οροφής που είχε ζωγραφίσει ο ίδιος ο Μιχαήλ Άγγελος το 1508-1512, σχεδόν είκοσι πέντε χρόνια αφότου Η Δημιουργία του Αδάμ είχε πάρει τη θέση της ψηλά από πάνω. Σχεδόν τετρακόσιες μορφές στροβιλίζονται σήμερα πάνω σε μία ακαδράριστη επιφάνεια από τριμμένο λάπις λάζουλι, χωρίς ζωγραφιστά πλαίσια ή έστω ένα χαραγμένο όνομα. Ακόμη και τα δύο τόξα στην κορυφή ανήκουν στη θύελλα. Άπτεροι άγγελοι παλεύουν με τον ξύλινο Σταυρό και το Ακάνθινο Στεφάνι στο αριστερό τύμπανο και γαντζώνονται στον λίθινο Κίονα της Μαστίγωσης στα δεξιά, ενώ ανάμεσά τους ο προφήτης Ιωνάς της οροφής γέρνει προς τα πίσω σαν να τον παρασέρνει προς τα πάνω το ωστικό κύμα από κάτω.

Γιατί ο Χριστός δεν έχει γενειάδα;

Οι μεσαιωνικές παραστάσεις της Δευτέρας Παρουσίας συνήθως τοποθετούν τον Χριστό σε θρόνο από ουράνιο τόξο, γενειοφόρο, ντυμένο ως τους αστραγάλους και ακίνητο. Ο Μιχαήλ Άγγελος πέταξε έξω τον θρόνο, τον χιτώνα και τη γενειάδα. Ο δικός του Χριστός προβάλλει μισοσηκωμένος μέσα από μια έκρηξη κίτρινου φωτός, πλασμένος σαν τον ελληνιστικό Απόλλωνα του Μπελβεντέρε στην απέναντι αυλή του Βατικανού. Το δεξί του χέρι υψώνεται ορμητικά. Το αριστερό δείχνει την πληγή από τη λόγχη στο πλευρό του. Τα πάντα πάνω στον τοίχο περιστρέφονται γύρω από εκείνο το υψωμένο μπράτσο όπως το νερό γύρω από ένα κουπί.

Κοντινή λεπτομέρεια από το κέντρο της Δευτέρας Παρουσίας: ένας αγένειος, αθλητικός Χριστός υψώνει το δεξί του χέρι μέσα σε μια λάμψη χρυσού φωτός, ενώ η Παναγία με γαλάζιο και ρόδινο ένδυμα στρέφει το κεφάλι χαμηλά κάτω από το μπράτσο του, ο Άγιος Ανδρέας στηρίζει έναν σταυρό αριστερά, ο Άγιος Λαυρέντιος κρατά τη σιδερένια σχάρα του κάτω από τα πόδια της Μαρίας και ο Άγιος Βαρθολομαίος σηκώνει ένα μαχαίρι κάτω δεξιά.

Δίπλα του, η Παναγία σπάει την παράδοση των παλαιότερων ιταλικών νωπογραφιών, όπου ικετεύει τον γιο της όσο η κρίση παραμένει ακόμη ανοιχτή. Εδώ σταυρώνει και τα δύο χέρια στο στήθος, κουρνιάζει κάτω από το δεξί μπράτσο του Χριστού και χαμηλώνει το βλέμμα προς τους σωσμένους που ανεβαίνουν στα αριστερά. Στη μελέτη του για το εικονογραφικό πρόγραμμα της Καπέλα Σιστίνα, ο θεολόγος και ιστορικός της τέχνης Χάινριχ Πφάιφερ επισημαίνει τον λόγο: ο χρόνος της μεσιτείας μόλις έληξε.

Ακριβώς κάτω από τα πόδια της Μαρίας κάθεται πάνω σε ένα σύννεφο ο Άγιος Λαυρέντιος, σφίγγοντας τη σιδερένια σχάρα του μαρτυρίου του στη Ρώμη. Η Μάρσια Χολ και ο Λόρεν Πάρτριτζ εξηγούν γιατί ο Λαυρέντιος και ο Άγιος Βαρθολομαίος κατέχουν τις δύο πρώτες θέσεις κάτω από τον Χριστό. Ο ένας ψήθηκε ζωντανός και ο άλλος γδάρθηκε, ώστε το κατεστραμμένο τους δέρμα να δραματοποιεί το χριστιανικό δόγμα που βρίσκεται στην καρδιά αυτού του τοίχου: την ανάσταση των σωμάτων.

Ποιανού είναι το πρόσωπο πάνω στο δέρμα που κρατά ο Άγιος Βαρθολομαίος;

Κάτω από το αριστερό πόδι του Χριστού, ένας φαλακρός, γκριζογένης απόστολος κάθεται σε ένα σύννεφο υψώνοντας ένα κοντό, κυρτό μαχαίρι εκδοράς. Από το άλλο του χέρι κρέμεται ένα ολόκληρο ανθρώπινο τομάρι, γδαρμένο μονοκόμματο από το κρανίο ως τους αστραγάλους.

Λεπτομέρεια του Αγίου Βαρθολομαίου καθισμένου σε σύννεφο, να κρατά μαχαίρι εκδοράς στο δεξί του χέρι και ένα ολόκληρο, κρεμασμένο ανθρώπινο δέρμα στο αριστερό· το παραμορφωμένο πρόσωπο πάνω στο άδειο δέρμα έχει σκοτεινές κόγχες ματιών και πλακουτσωτή μύτη.

Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, ο Άγιος Βαρθολομαίος γδάρθηκε ζωντανός στην Αρμενία. Κι όμως, το πρόσωπο που κρέμεται πάνω στο άδειο δέρμα δεν είναι του Βαρθολομαίου. Ο Βαρθολομαίος έχει γυμνό κρανίο και πυκνή γκρίζα γενειάδα. Το δέρμα έχει σκούρα μαλλιά, βαθουλωμένα μάτια, στραβό μέτωπο και την τσακισμένη ράχη μιας μύτης που είχε σπάσει στα νιάτα του ο γλύπτης Πιέτρο Τοριτζάνο.

Ούτε ο Βαζάρι ούτε ο Ασκάνιο Κοντίβι, οι δύο βιογράφοι του Μιχαήλ Αγγέλου τον δέκατο έκτο αιώνα, ανέφεραν εκείνο το πρόσωπο. Ένας Ιταλός γιατρός και ερευνητής της τέχνης, ο Φραντσέσκο Λα Κάβα, δημοσίευσε την ταύτιση το 1925, αφού αντιπαρέβαλε το χαλαρό προσωπείο με τη χάλκινη προτομή του Ντανιέλε ντα Βολτέρα και το ζωγραφικό πορτρέτο του Μιχαήλ Αγγέλου από τον Γιακοπίνο ντελ Κόντε. Έκτοτε οι μελετητές του Βατικανού, ανάμεσά τους και ο διευθυντής συντήρησης ζωγραφικών έργων Φαμπρίτσιο Μαντσινέλι, την έχουν αποδεχθεί.

Ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν εξήντα ενός ετών όταν ξεκίνησε τον τοίχο και εξήντα έξι όταν έγιναν τα αποκαλυπτήρια στις 31 Οκτωβρίου 1541. Λίγες μόλις αίθουσες και μια σκάλα νωρίτερα στη διαδρομή των επισκεπτών του Βατικανού, στην Αίθουσα της Υπογραφής (Stanza della Segnatura), ο Ραφαήλ είχε ζωγραφίσει έναν βλοσυρό τριανταπεντάχρονο Μιχαήλ Άγγελο στα μπροστινά σκαλοπάτια της Σχολής των Αθηνών. Τριάντα χρόνια αργότερα, η πενταετής εκστρατεία πάνω στις σκαλωσιές τσάκισε τον ηλικιωμένο άνδρα. Ο Βαζάρι καταγράφει ότι ο Μιχαήλ Άγγελος έπεσε από τα μαδέρια και χτύπησε βαριά το πόδι του, γύρισε σπίτι, κλειδώθηκε έξαλλος και αρνήθηκε να δει γιατρό. Ο φίλος του Μπάτσο Ροντίνι, Φλωρεντινός γιατρός, βρήκε κρυφό πέρασμα στο σπίτι, ανέβηκε από δωμάτιο σε δωμάτιο ώσπου να τον φτάσει και αρνήθηκε να φύγει από το προσκεφάλι του μέχρι να γιάνει το πόδι.

Στα ποιήματά του ο Μιχαήλ Άγγελος έγραφε συχνά πως ήθελε να αποβάλει το φθαρμένο γήινο περίβλημά του σαν το φίδι. Σαράντα χρόνια νωρίτερα είχε σκαλίσει το όνομά του πάνω σε μια μαρμάρινη ταινία στη νεανική του Πιετά. Εδώ κρέμασε το άδειο του δέρμα πάνω από το χάσμα ανάμεσα στον ουρανό και την Κόλαση.

Οι δεκαπέντε μορφές στον τοίχο της Αγίας Τράπεζας της Καπέλα Σιστίνα

Η Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Αγγέλου με δεκαπέντε αριθμημένες ενδείξεις που επισημαίνουν τον Χριστό, την Παναγία, τον Άγιο Λαυρέντιο, τον Άγιο Βαρθολομαίο, την αυτοπροσωπογραφία του Μιχαήλ Αγγέλου στο γδαρμένο δέρμα, τον Άγιο Πέτρο, τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή, τον Άγιο Ανδρέα, την Αγία Αικατερίνη και τον Άγιο Βλάσιο, τους αγγέλους με τις σάλπιγγες, την ανάσταση των νεκρών, τον Χάροντα, τον Μίνωα και τα δύο επάνω ημικυκλικά τύμπανα.

Τα αριστερά του θεατή είναι τα δεξιά του Χριστού, η πλευρά των σωσμένων. Τα δεξιά του θεατή είναι τα αριστερά του Χριστού, η πλευρά των κολασμένων. Δεκαπέντε ακόμη έργα παρουσιάζονται με τον ίδιο τρόπο στον οδηγό μας Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

#Μορφή ή ομάδαΠού βρίσκεται στον τοίχοΠώς θα την ξεχωρίσετε
1Ο Χριστός ΚριτήςΨηλά στο κέντρο, μέσα σε χρυσή λάμψηΑγένειος, μυώδης, με το δεξί χέρι υψωμένο πάνω από το κεφάλι
2Η ΠαναγίαΚουρνιασμένη κάτω από το δεξί μπράτσο του ΧριστούΓαλάζιο και ρόδινο ένδυμα, κεφάλι γυρισμένο χαμηλά προς τους σωσμένους
3Άγιος ΛαυρέντιοςΚαθισμένος ακριβώς κάτω από τα πόδια της ΠαναγίαςΚρατά τη σιδερένια σχάρα πάνω στην οποία ψήθηκε
4Άγιος ΒαρθολομαίοςΚαθισμένος σε σύννεφο κάτω από το αριστερό πόδι του ΧριστούΓενειοφόρος, με το μαχαίρι εκδοράς υψωμένο στο δεξί του χέρι
5Αυτοπροσωπογραφία του Μιχαήλ ΑγγέλουΚρεμασμένη από το αριστερό χέρι του ΒαρθολομαίουΤο άτονο, άδειο ανθρώπινο τομάρι με το πρόσωπο και τη σπασμένη μύτη του Μιχαήλ Αγγέλου
6Άγιος ΠέτροςΌρθιος, επιβλητικός στα δεξιά του ΧριστούΛευκή γενειάδα, προτείνει δύο βαριά κλειδιά, ένα χρυσό και ένα ασημένιο
7Άγιος Ιωάννης ο ΒαπτιστήςΨηλός και όρθιος στα αριστερά της ΠαναγίαςΜυώδης γίγαντας με δέρμα καμήλας τυλιγμένο στους γοφούς
8Άγιος ΑνδρέαςΑπό πίσω, ανάμεσα στον Ιωάννη και την ΠαναγίαΣτρέφει το κεφάλι προς τα πίσω καθώς στηρίζει έναν ξύλινο σταυρό
9Αγία Αικατερίνη και Άγιος ΒλάσιοςΔεξιά μεσαία ζώνη, κάτω από τον ΠέτροΗ Αικατερίνη στα πράσινα πάνω από σπασμένο οδοντωτό τροχό· ο Βλάσιος από πίσω με σιδερένια λανάρια
10Άγγελοι με σάλπιγγες και δύο βιβλίαΣτο κέντρο, κάτω από το σύννεφο των αγίωνΕπτά άγγελοι φυσούν μακριές χάλκινες σάλπιγγες, ενώ τρεις άλλοι κρατούν ένα μικρό βιβλίο για τους σωσμένους και ένα πελώριο για τους κολασμένους
11Η Ανάσταση των ΝεκρώνΚάτω αριστερή γωνία, πάνω σε γυμνό χώμαΣκελετοί και σώματα που ξαναβρίσκουν σάρκα καθώς σέρνονται έξω από τους τάφους
12Ο Χάροντας ο περαματάρηςΚάτω δεξιά-κέντρο, μέσα σε ξύλινη βάρκαΔαίμονας με πυρακτωμένα μάτια που κραδαίνει μακρύ κουπί για να διώξει τις ψυχές στην όχθη
13Ο Μίνωας, πορτρέτο του Μπιάτζο ντα ΤσεζέναΚάτω άκρη δεξιάΑυτιά γαϊδάρου, τυλιγμένος σε δύο σπείρες ενός φιδιού που τον δαγκώνει στην Κόλαση
14Τύμπανο με τον Σταυρό και το Ακάνθινο ΣτεφάνιΕπάνω αριστερό τόξοΆπτεροι άγγελοι που παλεύουν με τον σταυρό στον αέρα
15Τύμπανο με τον Κίονα της ΜαστίγωσηςΕπάνω δεξί τόξοΆπτεροι άγγελοι γαντζωμένοι στη λίθινη κολόνα όπου μαστιγώθηκε ο Χριστός

Τι συνέβη όταν η Ρώμη προσέλαβε τον «βρακοράφτη»;

Λεπτομέρεια της δεξιάς πλευράς του επάνω διαζώματος: ένας γιγαντόσωμος, ασπρογένης Άγιος Πέτρος τείνει δύο βαριά κλειδιά προς τον Χριστό, ενώ από κάτω του μάρτυρες κρατούν μακρύ οδοντωτό πριόνι, ξύλινο σταυρό, σιδερένια λανάρια μαλλιού, σπασμένο ακιδωτό τροχό και μια δέσμη βέλη.

Χωρίς φωτοστέφανα ή ενεπίγραφα ειλητάρια, οι άγιοι δηλώνουν την ταυτότητά τους υψώνοντας εκείνο που τους σκότωσε. Στα δεξιά του Χριστού, ο Άγιος Πέτρος βγαίνει μπροστά με δύο υπερμεγέθη κλειδιά, ένα χρυσό και ένα ασημένιο, επιστρέφοντας την παπική του εξουσία τώρα που η ιστορία έφτασε στο τέλος της. Ακριβώς στα αριστερά του Πέτρου, πλάι στα προτεταμένα κλειδιά του, στέκεται ένας γενειοφόρος άνδρας με κόκκινο μανδύα, τον οποίο οι σύγχρονοι μελετητές του Βατικανού ταυτίζουν με τον Άγιο Παύλο. Απέναντι στα αριστερά, ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής φορά ένα κομμάτι δέρμα καμήλας, ενώ ο Άγιος Ανδρέας μάς γυρίζει τη γυμνή του πλάτη ανάμεσα στον Ιωάννη και τη Μαρία, στηρίζοντας έναν ξύλινο σταυρό.

Κατεβείτε μία σειρά κάτω από τον Πέτρο και το πλήθος γίνεται ένα τείχος από όργανα μαρτυρίου. Ο Άγιος Σίμων κρατά ένα μακρύ οδοντωτό ξυλουργικό πριόνι. Ο Άγιος Φίλιππος κουβαλά σταυρό, και ο Άγιος Σεβαστιανός γονατίζει πάνω σε ένα σύννεφο σφίγγοντας στη γροθιά του μια δέσμη βέλη σαν τοξότης. Δίπλα του, η Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας σκύβει ντυμένη στα πράσινα πάνω από έναν σπασμένο ακιδωτό τροχό, ενώ ο Άγιος Βλάσιος κρατά δύο σιδερένια λανάρια ξάσματος μαλλιού πίσω της.

Αυτοί οι δύο τελευταίοι άγιοι φέρουν τη βαθύτερη ουλή πάνω στον τοίχο. Το 1541 η Αικατερίνη ήταν ολόγυμνη και ο Βλάσιος έσκυβε πάνω από τη γυμνή της πλάτη κοιτάζοντας χαμηλά το κορμί της αντί να υψώνει τα μάτια στον Χριστό. Ύστερα, τον Δεκέμβριο του 1563, η Σύνοδος του Τρέντο καταδίκασε την «ασέλγεια» στην ιερή τέχνη. Στις 21 Ιανουαρίου 1564, τέσσερις εβδομάδες προτού πεθάνει ο Μιχαήλ Άγγελος στις 18 Φεβρουαρίου, η επιτροπή του πάπα Πίου Δ΄ διέταξε να επιζωγραφιστούν τα γυμνά της νωπογραφίας.

Ο Πίος Δ΄ ανέθεσε το αχάριστο έργο στον αφοσιωμένο μαθητή του Μιχαήλ Αγγέλου, τον Ντανιέλε ντα Βολτέρα, στον οποίο οι Ρωμαίοι κόλλησαν αμέσως το παρατσούκλι Il Braghettone, «ο βρακοράφτης». Στις περισσότερες μορφές ο Βολτέρα πέρασε λεπτά υφάσματα με τέμπερα πάνω στον στεγνό σοβά, με την τεχνική a secco. Για την Αικατερίνη και τον Βλάσιο, όμως, το χρώμα σε στεγνό κονίαμα δεν αρκούσε. Όπως επιβεβαίωσαν ο Μαντσινέλι και ο επικεφαλής συντηρητής Τζανλουίτζι Κολαλούτσι κατά την αποκατάσταση της Καπέλα Σιστίνα μεταξύ 1990 και 1994, ο Βολτέρα ξήλωσε με το καλέμι το αυθεντικό κονίαμα του Μιχαήλ Αγγέλου από τον τοίχο και έστρωσε φρέσκο, υγρό σοβά για να ντύσει την Αικατερίνη στα πράσινα και να στρέψει με ασφάλεια το βλέμμα του Βλασίου προς τον Ιησού. Η ομάδα της δεκαετίας του 1990 αφαίρεσε περίπου τα μισά από τα μεταγενέστερα περιζώματα του δέκατου έβδομου και του δέκατου όγδοου αιώνα που είχαν προστεθεί μετά τον θάνατο του Βολτέρα, αλλά η Αικατερίνη και ο Βλάσιος του Βολτέρα έπρεπε να μείνουν· τίποτε από το χέρι του Μιχαήλ Αγγέλου δεν είχε σωθεί από κάτω τους.

Ζωγραφισμένο σε ξύλο αντίγραφο του δέκατου έκτου αιώνα της Δευτέρας Παρουσίας του Μιχαήλ Αγγέλου, που δείχνει όλες τις μορφές εντελώς γυμνές πριν προστεθεί οποιοδήποτε περίζωμα, με τον Θεό Πατέρα και το περιστέρι του Αγίου Πνεύματος ζωγραφισμένα ψηλά στο κέντρο.

Οι αλογόκριτες μορφές του Μιχαήλ Αγγέλου διασώζονται ωστόσο σε μικρογραφία. Ο καρδινάλιος Αλεσάντρο Φαρνέζε, εγγονός του πάπα Παύλου Γ΄, πλήρωσε τον Μαρτσέλο Βενούστι για να αντιγράψει τη σύνθεση σε ξύλο το 1549, δεκαπέντε χρόνια πριν από το διάταγμα της λογοκρισίας. Ο πίνακας του Βενούστι κρέμεται στο Μουσείο Καποντιμόντε στη Νάπολη, διατηρώντας τη γυμνή Αικατερίνη και τον σκυμμένο Βλάσιο που η Ρώμη πελέκησε από τα τούβλα.

Εκεί όπου ο Δάντης μπαίνει στην Καπέλα Σιστίνα

Κατά μήκος του κέντρου του τοίχου, άπτεροι άγγελοι φουσκώνουν τα μάγουλά τους φυσώντας τις επτά χάλκινες σάλπιγγες της Αποκάλυψης. Ο Μιχαήλ Άγγελος παρέλειψε τα φτερά σε ολόκληρη τη νωπογραφία. Κάτω από τους σαλπιγκτές, τρεις ακόμη άγγελοι κρατούν ανοιχτά δύο βιβλία: ο ένας γυρίζει έναν μικρό τόμο προς τους σωσμένους που ανυψώνονται αβίαστα στα αριστερά, ενώ δύο άγγελοι μοχθούν κάτω από το βάρος ενός πελώριου κατάστιχου στραμμένου προς τους κολασμένους που γκρεμίζονται στα δεξιά.

Κάτω αριστερά, στεγνοί σκελετοί ξεπροβάλλουν από το πετρώδες χώμα στην κοιλάδα των ξηρών οστών του Ιεζεκιήλ, ντύνονται σταδιακά με μύες και σάρκα καθώς άγγελοι τραβούν ψυχές προς τα πάνω. Ένας άγγελος ανασύρει δύο μορφές με ένα κομποσκοίνι ροζαρίου.

Λεπτομέρεια από το κάτω δεξί μέρος της νωπογραφίας: ένας μυώδης δαίμονας με πρασινωπό δέρμα στέκεται σε μια ξύλινη βάρκα κραδαίνοντας μακρύ κουπί πάνω από ένα κουβάρι έντρομων ψυχών που ξεχειλίζουν από την κουπαστή πάνω από σκοτεινά γαλάζια νερά, καθώς γαμψονύχηδες διάβολοι τις τραβούν προς τα κάτω.

Δεξιά από τη σπηλιά των δαιμόνων πίσω από τον Εσταυρωμένο της Αγίας Τράπεζας, η Γραφή παραχωρεί τη θέση της στην τοσκανική ποίηση. Ο Βαζάρι αποκαλεί τον Δάντη Αλιγκέρι τον «πιο οικείο» ποιητή του Μιχαήλ Αγγέλου και παραθέτει το Άσμα Γ΄ της Κόλασης δίπλα σε αυτόν τον περαματάρη που κραδαίνει ψηλά το κουπί του: «Ο Χάροντας ο δαίμονας, με μάτια αναμμένης θράκας, τους γνέφει και τους μαζεύει όλους· με το κουπί χτυπά όποιον αργοπορεί».

Κοντινή λεπτομέρεια της κάτω δεξιάς γωνίας: ένας μυώδης, ξυρισμένος άνδρας με μυτερά αυτιά γαϊδάρου συνοφρυώνεται μπροστά στις πορτοκαλιές φλόγες της Κόλασης, με ένα χοντρό γκριζοπράσινο φίδι τυλιγμένο δύο φορές γύρω από τον κορμό του να τον δαγκώνει στη βουβωνική χώρα ενώ γύρω του μορφές ουρλιάζουν.

Η βάρκα του Χάροντα αδειάζει κατευθείαν μπροστά στα πόδια του Μπιάτζο ντα Τσεζένα ως Μίνωα. Στο Άσμα Ε΄ της Κόλασης, ο Μίνωας τυλίγει την ουρά γύρω από το κορμί του για να ορίσει σε κάθε αμαρτωλό τον κύκλο της Κόλασης όπου ανήκει: δύο στροφές για τον δεύτερο κύκλο, τρεις για τον τρίτο. Ο Μιχαήλ Άγγελος μεταμορφώνει την ουρά σε ζωντανό φίδι και το αφήνει να δαγκώσει.

Στεκόμενοι μέσα στο σιωπηλό παρεκκλήσι

Η Καπέλα Σιστίνα βρίσκεται κοντά στο τέλος της μονόδρομης διαδρομής μέσα από τα Μουσεία του Βατικανού. Οι πύλες ανοίγουν από Δευτέρα έως Σάββατο, 8:00 π.μ. έως 8:00 μ.μ., με τελευταία είσοδο στις 6:00 μ.μ. Τα μουσεία παραμένουν κλειστά τις Κυριακές, εκτός από την τελευταία Κυριακή κάθε μήνα, οπότε η είσοδος είναι ελεύθερη από τις 9:00 π.μ. έως τις 2:00 μ.μ. και η τελευταία προσέλευση γίνεται στις 12:30 μ.μ. Τα κανονικά ηλεκτρονικά εισιτήρια στο museivaticani.va κοστίζουν 20 ευρώ συν 5 ευρώ τέλος κράτησης.

Μέσα στο παρεκκλήσι, οι φύλακες επιβάλλουν σιωπή και απαγορεύουν τη φωτογράφιση. Η Nippon Television καθιέρωσε τον κανόνα για τις κάμερες όταν χρηματοδότησε την αποκατάσταση του 1980-1994 με αντάλλαγμα προσωρινά δικαιώματα εικόνας, και το Βατικανό τον διατήρησε έπειτα ώστε να κινείται το πλήθος μέσα στην αίθουσα. Έξω στην Αυλή του Κουκουναριού, νωρίτερα στη διαδρομή, μεγάλοι επίσημοι πίνακες παρουσίασης του Βατικανού αναπαράγουν ολόκληρο τον τοίχο της Αγίας Τράπεζας, ώστε να μπορείτε να ακούσετε την περιήγηση στο Chiaro εκεί προτού περάσετε τη χαμηλή πόρτα προς το σιωπηλό παρεκκλήσι.

Μόλις μπείτε μέσα, κατευθυνθείτε στους ξύλινους πάγκους κατά μήκος των πλαϊνών τοίχων αντί να σταματήσετε στον κεντρικό διάδρομο. Εντοπίστε πρώτα το κρεμασμένο δέρμα του Βαρθολομαίου κάτω από το αριστερό πόδι του Χριστού και έπειτα μετακινήστε το βλέμμα σας λίγο δεξιότερα από τις χάλκινες σάλπιγγες. Ψηλά πάνω από τη βάρκα του Χάροντα, δύο δαίμονες σέρνουν έναν κολασμένο προς τα κάτω. Έχει πάψει να αντιστέκεται. Το αριστερό του χέρι κρύβει το μισό του πρόσωπο, και το μοναδικό ακάλυπτο δεξί του μάτι κοιτάζει καρφωτά μέσα στο παρεκκλήσι.