
Στα τέλη του 1540, προτού κατέβουν οι σκαλωσιές από τον τοίχο της Αγίας Τράπεζας της Καπέλα Σιστίνα, ο πάπας Παύλος Γ΄ μπήκε να επιθεωρήσει την ημιτελή νωπογραφία του. Μαζί του ήρθε ο Μπιάτζο ντα Τσεζένα, ο παπικός τελετάρχης. Ο Τζόρτζο Βαζάρι γνώριζε προσωπικά τον Μιχαήλ Άγγελο, σκιαγράφησε τη σύγκρουσή τους στην έκδοση των Βίων του 1550 και έδωσε το όνομα του Μπιάτζο και ολόκληρη την ιστορία το 1568. Όταν ο πάπας του ζήτησε τη γνώμη του, ο Μπιάτζο σήκωσε το βλέμμα σε περισσότερα από τριακόσια γυμνά κορμιά που συστρέφονταν πάνω στον γαλάζιο σοβά. Αποκάλεσε το έργο επαίσχυντο μέσα σε τόσο ιερό παρεκκλήσι, κατάλληλο μάλλον για δημόσια λουτρά και καπηλειά.
Ο Μιχαήλ Άγγελος περίμενε να φύγει η συνοδεία, ανέβηκε ξανά στη σκαλωσιά και ζωγράφισε από μνήμης τον Μπιάτζο στην κάτω δεξιά γωνία της Κόλασης. Του έδωσε τον ρόλο του Μίνωα, του κριτή του Κάτω Κόσμου. Του φόρεσε αυτιά γαϊδάρου και τύλιξε ένα πελώριο φίδι δύο φορές γύρω από τον κορμό του, με τα σαγόνια του καρφωμένα ακριβώς σε εκείνο που ο Μπιάτζο ήθελε να καλυφθεί.
Ο Βαζάρι γράφει ότι ο Μπιάτζο ικέτευσε μάταια τόσο τον πάπα όσο και τον ζωγράφο να ξύσουν το πρόσωπο από τον τοίχο. Στη συλλογή ανεκδότων του Λοντοβίκο Ντομένικι το 1562, ο Παύλος Γ΄ απάντησε ανάλαφρα: «Μεσέρ Μπιάτζο, γνωρίζεις ότι έχω εξουσία από τον Θεό στον ουρανό και στη γη· αφού όμως η δικαιοδοσία μου δεν φτάνει ως την Κόλαση, θα πρέπει να κάνεις υπομονή αν δεν μπορώ να σε ελευθερώσω από εκεί». Μεταγενέστερες ρωμαϊκές αφηγήσεις στόλισαν το αστείο με το Καθαρτήριο και τη λατινική φράση «στην Κόλαση δεν υπάρχει λύτρωση».
Για να αδειάσει έναν ενιαίο τοίχο ύψους 13,7 μέτρων και πλάτους 12 μέτρων γι’ αυτή τη νωπογραφία το 1535, ο Παύλος Γ΄ είχε διατάξει να χτιστούν δύο στενά παράθυρα. Το συνεργείο του Μιχαήλ Αγγέλου αποξήλωσε με το καλέμι νωπογραφίες του δέκατου πέμπτου αιώνα από τον Πιέτρο Περουτζίνο καθώς και δύο ημικυκλικά τύμπανα από τον κύκλο της οροφής που είχε ζωγραφίσει ο ίδιος ο Μιχαήλ Άγγελος το 1508-1512, σχεδόν είκοσι πέντε χρόνια αφότου Η Δημιουργία του Αδάμ είχε πάρει τη θέση της ψηλά από πάνω. Σχεδόν τετρακόσιες μορφές στροβιλίζονται σήμερα πάνω σε μία ακαδράριστη επιφάνεια από τριμμένο λάπις λάζουλι, χωρίς ζωγραφιστά πλαίσια ή έστω ένα χαραγμένο όνομα. Ακόμη και τα δύο τόξα στην κορυφή ανήκουν στη θύελλα. Άπτεροι άγγελοι παλεύουν με τον ξύλινο Σταυρό και το Ακάνθινο Στεφάνι στο αριστερό τύμπανο και γαντζώνονται στον λίθινο Κίονα της Μαστίγωσης στα δεξιά, ενώ ανάμεσά τους ο προφήτης Ιωνάς της οροφής γέρνει προς τα πίσω σαν να τον παρασέρνει προς τα πάνω το ωστικό κύμα από κάτω.
Γιατί ο Χριστός δεν έχει γενειάδα;
Οι μεσαιωνικές παραστάσεις της Δευτέρας Παρουσίας συνήθως τοποθετούν τον Χριστό σε θρόνο από ουράνιο τόξο, γενειοφόρο, ντυμένο ως τους αστραγάλους και ακίνητο. Ο Μιχαήλ Άγγελος πέταξε έξω τον θρόνο, τον χιτώνα και τη γενειάδα. Ο δικός του Χριστός προβάλλει μισοσηκωμένος μέσα από μια έκρηξη κίτρινου φωτός, πλασμένος σαν τον ελληνιστικό Απόλλωνα του Μπελβεντέρε στην απέναντι αυλή του Βατικανού. Το δεξί του χέρι υψώνεται ορμητικά. Το αριστερό δείχνει την πληγή από τη λόγχη στο πλευρό του. Τα πάντα πάνω στον τοίχο περιστρέφονται γύρω από εκείνο το υψωμένο μπράτσο όπως το νερό γύρω από ένα κουπί.

Δίπλα του, η Παναγία σπάει την παράδοση των παλαιότερων ιταλικών νωπογραφιών, όπου ικετεύει τον γιο της όσο η κρίση παραμένει ακόμη ανοιχτή. Εδώ σταυρώνει και τα δύο χέρια στο στήθος, κουρνιάζει κάτω από το δεξί μπράτσο του Χριστού και χαμηλώνει το βλέμμα προς τους σωσμένους που ανεβαίνουν στα αριστερά. Στη μελέτη του για το εικονογραφικό πρόγραμμα της Καπέλα Σιστίνα, ο θεολόγος και ιστορικός της τέχνης Χάινριχ Πφάιφερ επισημαίνει τον λόγο: ο χρόνος της μεσιτείας μόλις έληξε.
Ακριβώς κάτω από τα πόδια της Μαρίας κάθεται πάνω σε ένα σύννεφο ο Άγιος Λαυρέντιος, σφίγγοντας τη σιδερένια σχάρα του μαρτυρίου του στη Ρώμη. Η Μάρσια Χολ και ο Λόρεν Πάρτριτζ εξηγούν γιατί ο Λαυρέντιος και ο Άγιος Βαρθολομαίος κατέχουν τις δύο πρώτες θέσεις κάτω από τον Χριστό. Ο ένας ψήθηκε ζωντανός και ο άλλος γδάρθηκε, ώστε το κατεστραμμένο τους δέρμα να δραματοποιεί το χριστιανικό δόγμα που βρίσκεται στην καρδιά αυτού του τοίχου: την ανάσταση των σωμάτων.
Ποιανού είναι το πρόσωπο πάνω στο δέρμα που κρατά ο Άγιος Βαρθολομαίος;
Κάτω από το αριστερό πόδι του Χριστού, ένας φαλακρός, γκριζογένης απόστολος κάθεται σε ένα σύννεφο υψώνοντας ένα κοντό, κυρτό μαχαίρι εκδοράς. Από το άλλο του χέρι κρέμεται ένα ολόκληρο ανθρώπινο τομάρι, γδαρμένο μονοκόμματο από το κρανίο ως τους αστραγάλους.

Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, ο Άγιος Βαρθολομαίος γδάρθηκε ζωντανός στην Αρμενία. Κι όμως, το πρόσωπο που κρέμεται πάνω στο άδειο δέρμα δεν είναι του Βαρθολομαίου. Ο Βαρθολομαίος έχει γυμνό κρανίο και πυκνή γκρίζα γενειάδα. Το δέρμα έχει σκούρα μαλλιά, βαθουλωμένα μάτια, στραβό μέτωπο και την τσακισμένη ράχη μιας μύτης που είχε σπάσει στα νιάτα του ο γλύπτης Πιέτρο Τοριτζάνο.
Ούτε ο Βαζάρι ούτε ο Ασκάνιο Κοντίβι, οι δύο βιογράφοι του Μιχαήλ Αγγέλου τον δέκατο έκτο αιώνα, ανέφεραν εκείνο το πρόσωπο. Ένας Ιταλός γιατρός και ερευνητής της τέχνης, ο Φραντσέσκο Λα Κάβα, δημοσίευσε την ταύτιση το 1925, αφού αντιπαρέβαλε το χαλαρό προσωπείο με τη χάλκινη προτομή του Ντανιέλε ντα Βολτέρα και το ζωγραφικό πορτρέτο του Μιχαήλ Αγγέλου από τον Γιακοπίνο ντελ Κόντε. Έκτοτε οι μελετητές του Βατικανού, ανάμεσά τους και ο διευθυντής συντήρησης ζωγραφικών έργων Φαμπρίτσιο Μαντσινέλι, την έχουν αποδεχθεί.
Ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν εξήντα ενός ετών όταν ξεκίνησε τον τοίχο και εξήντα έξι όταν έγιναν τα αποκαλυπτήρια στις 31 Οκτωβρίου 1541. Λίγες μόλις αίθουσες και μια σκάλα νωρίτερα στη διαδρομή των επισκεπτών του Βατικανού, στην Αίθουσα της Υπογραφής (Stanza della Segnatura), ο Ραφαήλ είχε ζωγραφίσει έναν βλοσυρό τριανταπεντάχρονο Μιχαήλ Άγγελο στα μπροστινά σκαλοπάτια της Σχολής των Αθηνών. Τριάντα χρόνια αργότερα, η πενταετής εκστρατεία πάνω στις σκαλωσιές τσάκισε τον ηλικιωμένο άνδρα. Ο Βαζάρι καταγράφει ότι ο Μιχαήλ Άγγελος έπεσε από τα μαδέρια και χτύπησε βαριά το πόδι του, γύρισε σπίτι, κλειδώθηκε έξαλλος και αρνήθηκε να δει γιατρό. Ο φίλος του Μπάτσο Ροντίνι, Φλωρεντινός γιατρός, βρήκε κρυφό πέρασμα στο σπίτι, ανέβηκε από δωμάτιο σε δωμάτιο ώσπου να τον φτάσει και αρνήθηκε να φύγει από το προσκεφάλι του μέχρι να γιάνει το πόδι.
Στα ποιήματά του ο Μιχαήλ Άγγελος έγραφε συχνά πως ήθελε να αποβάλει το φθαρμένο γήινο περίβλημά του σαν το φίδι. Σαράντα χρόνια νωρίτερα είχε σκαλίσει το όνομά του πάνω σε μια μαρμάρινη ταινία στη νεανική του Πιετά. Εδώ κρέμασε το άδειο του δέρμα πάνω από το χάσμα ανάμεσα στον ουρανό και την Κόλαση.
Οι δεκαπέντε μορφές στον τοίχο της Αγίας Τράπεζας της Καπέλα Σιστίνα

Τα αριστερά του θεατή είναι τα δεξιά του Χριστού, η πλευρά των σωσμένων. Τα δεξιά του θεατή είναι τα αριστερά του Χριστού, η πλευρά των κολασμένων. Δεκαπέντε ακόμη έργα παρουσιάζονται με τον ίδιο τρόπο στον οδηγό μας Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.
| # | Μορφή ή ομάδα | Πού βρίσκεται στον τοίχο | Πώς θα την ξεχωρίσετε |
|---|---|---|---|
| 1 | Ο Χριστός Κριτής | Ψηλά στο κέντρο, μέσα σε χρυσή λάμψη | Αγένειος, μυώδης, με το δεξί χέρι υψωμένο πάνω από το κεφάλι |
| 2 | Η Παναγία | Κουρνιασμένη κάτω από το δεξί μπράτσο του Χριστού | Γαλάζιο και ρόδινο ένδυμα, κεφάλι γυρισμένο χαμηλά προς τους σωσμένους |
| 3 | Άγιος Λαυρέντιος | Καθισμένος ακριβώς κάτω από τα πόδια της Παναγίας | Κρατά τη σιδερένια σχάρα πάνω στην οποία ψήθηκε |
| 4 | Άγιος Βαρθολομαίος | Καθισμένος σε σύννεφο κάτω από το αριστερό πόδι του Χριστού | Γενειοφόρος, με το μαχαίρι εκδοράς υψωμένο στο δεξί του χέρι |
| 5 | Αυτοπροσωπογραφία του Μιχαήλ Αγγέλου | Κρεμασμένη από το αριστερό χέρι του Βαρθολομαίου | Το άτονο, άδειο ανθρώπινο τομάρι με το πρόσωπο και τη σπασμένη μύτη του Μιχαήλ Αγγέλου |
| 6 | Άγιος Πέτρος | Όρθιος, επιβλητικός στα δεξιά του Χριστού | Λευκή γενειάδα, προτείνει δύο βαριά κλειδιά, ένα χρυσό και ένα ασημένιο |
| 7 | Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής | Ψηλός και όρθιος στα αριστερά της Παναγίας | Μυώδης γίγαντας με δέρμα καμήλας τυλιγμένο στους γοφούς |
| 8 | Άγιος Ανδρέας | Από πίσω, ανάμεσα στον Ιωάννη και την Παναγία | Στρέφει το κεφάλι προς τα πίσω καθώς στηρίζει έναν ξύλινο σταυρό |
| 9 | Αγία Αικατερίνη και Άγιος Βλάσιος | Δεξιά μεσαία ζώνη, κάτω από τον Πέτρο | Η Αικατερίνη στα πράσινα πάνω από σπασμένο οδοντωτό τροχό· ο Βλάσιος από πίσω με σιδερένια λανάρια |
| 10 | Άγγελοι με σάλπιγγες και δύο βιβλία | Στο κέντρο, κάτω από το σύννεφο των αγίων | Επτά άγγελοι φυσούν μακριές χάλκινες σάλπιγγες, ενώ τρεις άλλοι κρατούν ένα μικρό βιβλίο για τους σωσμένους και ένα πελώριο για τους κολασμένους |
| 11 | Η Ανάσταση των Νεκρών | Κάτω αριστερή γωνία, πάνω σε γυμνό χώμα | Σκελετοί και σώματα που ξαναβρίσκουν σάρκα καθώς σέρνονται έξω από τους τάφους |
| 12 | Ο Χάροντας ο περαματάρης | Κάτω δεξιά-κέντρο, μέσα σε ξύλινη βάρκα | Δαίμονας με πυρακτωμένα μάτια που κραδαίνει μακρύ κουπί για να διώξει τις ψυχές στην όχθη |
| 13 | Ο Μίνωας, πορτρέτο του Μπιάτζο ντα Τσεζένα | Κάτω άκρη δεξιά | Αυτιά γαϊδάρου, τυλιγμένος σε δύο σπείρες ενός φιδιού που τον δαγκώνει στην Κόλαση |
| 14 | Τύμπανο με τον Σταυρό και το Ακάνθινο Στεφάνι | Επάνω αριστερό τόξο | Άπτεροι άγγελοι που παλεύουν με τον σταυρό στον αέρα |
| 15 | Τύμπανο με τον Κίονα της Μαστίγωσης | Επάνω δεξί τόξο | Άπτεροι άγγελοι γαντζωμένοι στη λίθινη κολόνα όπου μαστιγώθηκε ο Χριστός |
Τι συνέβη όταν η Ρώμη προσέλαβε τον «βρακοράφτη»;

Χωρίς φωτοστέφανα ή ενεπίγραφα ειλητάρια, οι άγιοι δηλώνουν την ταυτότητά τους υψώνοντας εκείνο που τους σκότωσε. Στα δεξιά του Χριστού, ο Άγιος Πέτρος βγαίνει μπροστά με δύο υπερμεγέθη κλειδιά, ένα χρυσό και ένα ασημένιο, επιστρέφοντας την παπική του εξουσία τώρα που η ιστορία έφτασε στο τέλος της. Ακριβώς στα αριστερά του Πέτρου, πλάι στα προτεταμένα κλειδιά του, στέκεται ένας γενειοφόρος άνδρας με κόκκινο μανδύα, τον οποίο οι σύγχρονοι μελετητές του Βατικανού ταυτίζουν με τον Άγιο Παύλο. Απέναντι στα αριστερά, ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής φορά ένα κομμάτι δέρμα καμήλας, ενώ ο Άγιος Ανδρέας μάς γυρίζει τη γυμνή του πλάτη ανάμεσα στον Ιωάννη και τη Μαρία, στηρίζοντας έναν ξύλινο σταυρό.
Κατεβείτε μία σειρά κάτω από τον Πέτρο και το πλήθος γίνεται ένα τείχος από όργανα μαρτυρίου. Ο Άγιος Σίμων κρατά ένα μακρύ οδοντωτό ξυλουργικό πριόνι. Ο Άγιος Φίλιππος κουβαλά σταυρό, και ο Άγιος Σεβαστιανός γονατίζει πάνω σε ένα σύννεφο σφίγγοντας στη γροθιά του μια δέσμη βέλη σαν τοξότης. Δίπλα του, η Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας σκύβει ντυμένη στα πράσινα πάνω από έναν σπασμένο ακιδωτό τροχό, ενώ ο Άγιος Βλάσιος κρατά δύο σιδερένια λανάρια ξάσματος μαλλιού πίσω της.
Αυτοί οι δύο τελευταίοι άγιοι φέρουν τη βαθύτερη ουλή πάνω στον τοίχο. Το 1541 η Αικατερίνη ήταν ολόγυμνη και ο Βλάσιος έσκυβε πάνω από τη γυμνή της πλάτη κοιτάζοντας χαμηλά το κορμί της αντί να υψώνει τα μάτια στον Χριστό. Ύστερα, τον Δεκέμβριο του 1563, η Σύνοδος του Τρέντο καταδίκασε την «ασέλγεια» στην ιερή τέχνη. Στις 21 Ιανουαρίου 1564, τέσσερις εβδομάδες προτού πεθάνει ο Μιχαήλ Άγγελος στις 18 Φεβρουαρίου, η επιτροπή του πάπα Πίου Δ΄ διέταξε να επιζωγραφιστούν τα γυμνά της νωπογραφίας.
Ο Πίος Δ΄ ανέθεσε το αχάριστο έργο στον αφοσιωμένο μαθητή του Μιχαήλ Αγγέλου, τον Ντανιέλε ντα Βολτέρα, στον οποίο οι Ρωμαίοι κόλλησαν αμέσως το παρατσούκλι Il Braghettone, «ο βρακοράφτης». Στις περισσότερες μορφές ο Βολτέρα πέρασε λεπτά υφάσματα με τέμπερα πάνω στον στεγνό σοβά, με την τεχνική a secco. Για την Αικατερίνη και τον Βλάσιο, όμως, το χρώμα σε στεγνό κονίαμα δεν αρκούσε. Όπως επιβεβαίωσαν ο Μαντσινέλι και ο επικεφαλής συντηρητής Τζανλουίτζι Κολαλούτσι κατά την αποκατάσταση της Καπέλα Σιστίνα μεταξύ 1990 και 1994, ο Βολτέρα ξήλωσε με το καλέμι το αυθεντικό κονίαμα του Μιχαήλ Αγγέλου από τον τοίχο και έστρωσε φρέσκο, υγρό σοβά για να ντύσει την Αικατερίνη στα πράσινα και να στρέψει με ασφάλεια το βλέμμα του Βλασίου προς τον Ιησού. Η ομάδα της δεκαετίας του 1990 αφαίρεσε περίπου τα μισά από τα μεταγενέστερα περιζώματα του δέκατου έβδομου και του δέκατου όγδοου αιώνα που είχαν προστεθεί μετά τον θάνατο του Βολτέρα, αλλά η Αικατερίνη και ο Βλάσιος του Βολτέρα έπρεπε να μείνουν· τίποτε από το χέρι του Μιχαήλ Αγγέλου δεν είχε σωθεί από κάτω τους.

Οι αλογόκριτες μορφές του Μιχαήλ Αγγέλου διασώζονται ωστόσο σε μικρογραφία. Ο καρδινάλιος Αλεσάντρο Φαρνέζε, εγγονός του πάπα Παύλου Γ΄, πλήρωσε τον Μαρτσέλο Βενούστι για να αντιγράψει τη σύνθεση σε ξύλο το 1549, δεκαπέντε χρόνια πριν από το διάταγμα της λογοκρισίας. Ο πίνακας του Βενούστι κρέμεται στο Μουσείο Καποντιμόντε στη Νάπολη, διατηρώντας τη γυμνή Αικατερίνη και τον σκυμμένο Βλάσιο που η Ρώμη πελέκησε από τα τούβλα.
Εκεί όπου ο Δάντης μπαίνει στην Καπέλα Σιστίνα
Κατά μήκος του κέντρου του τοίχου, άπτεροι άγγελοι φουσκώνουν τα μάγουλά τους φυσώντας τις επτά χάλκινες σάλπιγγες της Αποκάλυψης. Ο Μιχαήλ Άγγελος παρέλειψε τα φτερά σε ολόκληρη τη νωπογραφία. Κάτω από τους σαλπιγκτές, τρεις ακόμη άγγελοι κρατούν ανοιχτά δύο βιβλία: ο ένας γυρίζει έναν μικρό τόμο προς τους σωσμένους που ανυψώνονται αβίαστα στα αριστερά, ενώ δύο άγγελοι μοχθούν κάτω από το βάρος ενός πελώριου κατάστιχου στραμμένου προς τους κολασμένους που γκρεμίζονται στα δεξιά.
Κάτω αριστερά, στεγνοί σκελετοί ξεπροβάλλουν από το πετρώδες χώμα στην κοιλάδα των ξηρών οστών του Ιεζεκιήλ, ντύνονται σταδιακά με μύες και σάρκα καθώς άγγελοι τραβούν ψυχές προς τα πάνω. Ένας άγγελος ανασύρει δύο μορφές με ένα κομποσκοίνι ροζαρίου.

Δεξιά από τη σπηλιά των δαιμόνων πίσω από τον Εσταυρωμένο της Αγίας Τράπεζας, η Γραφή παραχωρεί τη θέση της στην τοσκανική ποίηση. Ο Βαζάρι αποκαλεί τον Δάντη Αλιγκέρι τον «πιο οικείο» ποιητή του Μιχαήλ Αγγέλου και παραθέτει το Άσμα Γ΄ της Κόλασης δίπλα σε αυτόν τον περαματάρη που κραδαίνει ψηλά το κουπί του: «Ο Χάροντας ο δαίμονας, με μάτια αναμμένης θράκας, τους γνέφει και τους μαζεύει όλους· με το κουπί χτυπά όποιον αργοπορεί».

Η βάρκα του Χάροντα αδειάζει κατευθείαν μπροστά στα πόδια του Μπιάτζο ντα Τσεζένα ως Μίνωα. Στο Άσμα Ε΄ της Κόλασης, ο Μίνωας τυλίγει την ουρά γύρω από το κορμί του για να ορίσει σε κάθε αμαρτωλό τον κύκλο της Κόλασης όπου ανήκει: δύο στροφές για τον δεύτερο κύκλο, τρεις για τον τρίτο. Ο Μιχαήλ Άγγελος μεταμορφώνει την ουρά σε ζωντανό φίδι και το αφήνει να δαγκώσει.
Στεκόμενοι μέσα στο σιωπηλό παρεκκλήσι
Η Καπέλα Σιστίνα βρίσκεται κοντά στο τέλος της μονόδρομης διαδρομής μέσα από τα Μουσεία του Βατικανού. Οι πύλες ανοίγουν από Δευτέρα έως Σάββατο, 8:00 π.μ. έως 8:00 μ.μ., με τελευταία είσοδο στις 6:00 μ.μ. Τα μουσεία παραμένουν κλειστά τις Κυριακές, εκτός από την τελευταία Κυριακή κάθε μήνα, οπότε η είσοδος είναι ελεύθερη από τις 9:00 π.μ. έως τις 2:00 μ.μ. και η τελευταία προσέλευση γίνεται στις 12:30 μ.μ. Τα κανονικά ηλεκτρονικά εισιτήρια στο museivaticani.va κοστίζουν 20 ευρώ συν 5 ευρώ τέλος κράτησης.
Μέσα στο παρεκκλήσι, οι φύλακες επιβάλλουν σιωπή και απαγορεύουν τη φωτογράφιση. Η Nippon Television καθιέρωσε τον κανόνα για τις κάμερες όταν χρηματοδότησε την αποκατάσταση του 1980-1994 με αντάλλαγμα προσωρινά δικαιώματα εικόνας, και το Βατικανό τον διατήρησε έπειτα ώστε να κινείται το πλήθος μέσα στην αίθουσα. Έξω στην Αυλή του Κουκουναριού, νωρίτερα στη διαδρομή, μεγάλοι επίσημοι πίνακες παρουσίασης του Βατικανού αναπαράγουν ολόκληρο τον τοίχο της Αγίας Τράπεζας, ώστε να μπορείτε να ακούσετε την περιήγηση στο Chiaro εκεί προτού περάσετε τη χαμηλή πόρτα προς το σιωπηλό παρεκκλήσι.
Μόλις μπείτε μέσα, κατευθυνθείτε στους ξύλινους πάγκους κατά μήκος των πλαϊνών τοίχων αντί να σταματήσετε στον κεντρικό διάδρομο. Εντοπίστε πρώτα το κρεμασμένο δέρμα του Βαρθολομαίου κάτω από το αριστερό πόδι του Χριστού και έπειτα μετακινήστε το βλέμμα σας λίγο δεξιότερα από τις χάλκινες σάλπιγγες. Ψηλά πάνω από τη βάρκα του Χάροντα, δύο δαίμονες σέρνουν έναν κολασμένο προς τα κάτω. Έχει πάψει να αντιστέκεται. Το αριστερό του χέρι κρύβει το μισό του πρόσωπο, και το μοναδικό ακάλυπτο δεξί του μάτι κοιτάζει καρφωτά μέσα στο παρεκκλήσι.