Naar de inhoud

De aardappeleters: waarom Van Gogh het zijn beste schilderij noemde

Gepubliceerd: • 19 min lezen

Vijf boeren zitten rond een kleine houten tafel onder een hangende olielamp in een donker vertrek van een hut. Links grijpen een jonge man met pet en een jonge vrouw met witte muts in een schotel aardappelen, in het midden zit een meisje met haar rug naar de kijker, rechts houdt een oudere man een kop op en schenkt een oudere vrouw met witte muts koffie in. Linksboven hangen een klok en een klein ingelijst prentje aan de muur.

In de herfst van 1887 woonde Vincent van Gogh met zijn broer Theo in Parijs, schilderde hij zonnebloemen en kleine, heldere gezichten op Montmartre, en had hij naar eigen zeggen een hekel aan brieven schrijven. Toch schreef hij er een, aan zijn jongste zus Willemien. Halverwege de bladzijde vroeg hij naar een familie in het Brabantse dorp Nuenen. ‘Is Sien de Groot met haar neef getrouwd? En is haar kind in leven gebleven?’

En meteen daarna noemde hij het beste wat hij ooit had geschilderd. Dat was De aardappeleters. ‘Van mijn eigen werk vind ik het schilderij van de boeren die aardappelen eten, dat ik in Nuenen heb gemaakt, après tout het beste wat ik heb gedaan.’

Bedenk waar hij was toen hij dat schreef. Hij was omringd door de impressionisten. Hij had net de complementaire kleuren, de Japanse prenten en de gebroken penseelstreek ontdekt. En het schilderij dat hij zijn beste noemde, was een donkerbruine maaltijd in een hut bij nacht, vijf zware gezichten en één lamp. De vrouw naar wier kind hij informeerde, zat aan die tafel.

Waarom een bruine maaltijd zoveel betekent

De meeste bezoekers in Amsterdam lopen er op weg naar de Zonnebloemen aan voorbij. Het is makkelijk om het te zien als dat saaie vroege werk. Dat is precies verkeerd om. Het was het eerste schilderij dat hij als pronkstuk opzette, het werk waarmee hij hoopte te bewijzen dat hij een groep figuren kon schilderen. Het was het eerste dat hij op schrift verdedigde, in een reeks brieven die nog altijd lezen als een manifest. En het kostte hem een vriend van vijf jaar.

Het hangt nu in de vaste collectie van het Van Gogh Museum en is een stop in onze audiotour door het Van Gogh Museum. Dit is wie er aan tafel zit, en waarom hij nooit ophield erin te geloven.

De aardappeleters, figuur voor figuur

De aardappeleters met tien genummerde cirkels: 1 de jonge man met pet helemaal links, 2 de jonge vrouw met witte muts, 3 het meisje op de rug gezien, 4 de oudere man met een kop, 5 de oudere vrouw die koffie inschenkt, 6 de hangende olielamp, 7 de klok aan de muur, 8 het kleine ingelijste devotieprentje, 9 de schotel aardappelen, 10 de koffieketel en de kopjes.

De nummers op de afbeelding horen bij deze legenda. Van maar één geportretteerde is de naam met zekerheid bekend. De anderen horen vrijwel zeker bij hetzelfde huishouden, maar niemand heeft hun namen opgeschreven.

Nr.Wie of watWaar te vindenWat we weten
1Jonge manHelemaal links, met pet, en profilWaarschijnlijk een lid van het huishouden De Groot-van Rooij; niet met zekerheid geïdentificeerd
2Jonge vrouwLinks van het midden, met witte muts, vork in de schotelGordina de Groot, de enige met zekerheid geïdentificeerde geportretteerde
3MeisjeMidden op de voorgrond, met de rug naar de kijkerNiet geïdentificeerd; een silhouet tegen het lamplicht
4Oudere manRechts van het midden, houdt een kop opNiet geïdentificeerd; mogelijk een familielid dat in het huis woonde
5Oudere vrouwHelemaal rechts, met witte muts, schenkt inNiet geïdentificeerd; waarschijnlijk een ouder lid van het huishouden
6OlielampBoven de tafel hangendDe enige lichtbron in het vertrek
7KlokLinksboven aan de muurWijst ongeveer zeven uur aan, dus dit is het avondeten
8Klein ingelijst prentjeOnder de klokEen klein devotieprentje, de enige versiering in het vertrek
9AardappelenDe schotel linksRechtstreeks uit de gezamenlijke schotel gegeten
10KoffieKetel en kopjes rechtsKoffie uit de ketel, de drank van de avond

Begin links. De jonge man met de pet buigt zich voorover, zijn hand gaat naar de schotel. Naast hem kijkt de jonge vrouw met de vork opzij naar hem. Dat is Gordina de Groot, een jaar of dertig, ongetrouwd, een model dat Van Gogh die winter keer op keer schilderde. In het midden is het meisje met haar rug naar ons een donker silhouet tegen het licht, en zij is het scharnier van de hele compositie. Zonder haar valt de tafel uiteen in twee paren. Met haar wordt het een kring.

Detail van een hangende olielamp met een lichte kap en een klein oranje vlammetje boven het donkere ronde hoofd en de schouders van een meisje op de rug gezien, met op de achtergrond een raam en de lage balken van het plafond van de hut.

Rechts houdt de oudere man zijn kop op en kijkt hij naar de oudere vrouw, die haar ogen neergeslagen houdt op de koffie die ze inschenkt. Niemand praat. De klok staat op zeven. Daaronder hangt een klein devotieprentje.

Een winter vol koppen en handen

Van Gogh was in december 1883 teruggekeerd naar de pastorie van zijn ouders in Nuenen, op het Brabantse platteland. In de winter van 1884 op 1885 liep hij naar de hutten van wevers en landarbeiders en schilderde hij hun koppen, de een na de ander. De tentoonstelling die het Van Gogh Museum in 2021 aan het schilderij wijdde, telde zo’n veertig geschilderde koppenstudies uit die winter; het Kröller-Müller Museum komt voor het aantal portretstudies, tekeningen meegerekend, op meer dan honderd. Hij tekende handen die kommen vasthielden, handen met vorken, een vuist op een tafel.

Op 26 maart 1885 zakte zijn vader, dominee Theodorus van Gogh, op de stoep van de pastorie in elkaar en overleed. Een paar weken later begon Vincent aan het grote doek. Rond 30 april schreef hij Theo dat het ‘in betrekkelijk korte tijd en grotendeels uit het hoofd’ was gemaakt, maar dat ‘het een hele winter van koppen en handen schilderen heeft gekost’.

Hij werkte er in stappen naartoe. Eerst een potloodschets en een kleine, ruwe olieverfschets. Daarna een litho, op één dag uit het hoofd getekend en in spiegelbeeld gedrukt. Toen een grote geschilderde studie van de hele compositie, nu in het Kröller-Müller Museum. En ten slotte de versie in Amsterdam, helemaal begin mei 1885 voltooid en naar Theo in Parijs gestuurd. Op één voorbereidende tekening dook een kat op, die stilletjes weer verdween.

Een ruwe, gespiegelde prent van hetzelfde maaltijdtafereel in zwart en grijs: vijf figuren rond een tafel onder een lamp, met de inschenkende vrouw links in plaats van rechts.

Gordina de Groot en de hut aan de Gerwenseweg

De familie woonde in een kleine hut aan de rand van Nuenen, aan wat nu de Gerwenseweg is. Twee gezinnen deelden het huis, en Van Gogh kwam er geregeld over de vloer. In mei 1885 schilderde hij het van buiten, een lage hut met een rieten dak en een donkere deuropening. De oorspronkelijke hut bestaat niet meer; in de jaren vijftig werd op dezelfde plek een nieuwe gebouwd.

Een lage hut met rieten dak in de schemering, met een donkere deuropening en een vrouw die ervoor staat, onder een bewolkte avondlucht.

Gordina de Groot, die Van Gogh in zijn brieven Sien noemde, was het gezicht waar hij het vaakst naar terugkeerde. Ze staat op een reeks koppen uit dat voorjaar, met een hoekige kaak, volle lippen en de witte Brabantse muts, en op minstens één ervan kijkt ze recht uit het doek naar de schilder.

Kop van een jonge boerin met witte muts, zware trekken en donkere ogen, geschilderd in dikke donkerbruine en grijze streken.

Tegen het einde van de zomer was ze zwanger. Het dorp praatte, en de plaatselijke katholieke geestelijkheid besloot dat de protestantse schilder die zijn avonden in haar huis doorbracht, de schuldige was. Begin september 1885 schreef Van Gogh aan Theo dat de pastoors hem hadden gewaarschuwd zich niet ‘te familiaar te maken met mensen beneden mijn stand’, terwijl ze de dorpelingen dreigden als die zich lieten schilderen. ‘De pastoor heeft de mensen zelfs geld beloofd als ze weigerden zich te laten schilderen,’ schreef hij, ‘maar ze hebben nogal kranig geantwoord dat ze liever geld aan mij verdienden dan het bij hem te gaan bedelen.’

Hij ontkende het gerucht ronduit. ‘Een meisje dat ik vaak had geschilderd, kreeg een kind en men verdacht mij, hoewel ik er niets mee te maken had.’ Gordina zelf had hem verteld, zei hij, dat de vader een lid van de eigen parochie van de pastoor was, en hij ging regelrecht naar de burgemeester om zich te beklagen. Daarom vroeg hij twee jaar later in Parijs aan zijn zus of Sien met haar neef was getrouwd en of haar kind in leven was gebleven. Het gerucht had hem zijn modellen gekost. Twee maanden na die brief aan Theo, in november 1885, vertrok hij voorgoed uit Nuenen en schilderde hij nooit meer Hollandse boeren.

Het donker is het eerste wat iedereen over dit schilderij zegt, en het was opzet. Van Gogh schilderde de koppen eerst in wat hij vleeskleur noemde, een mengsel van gele oker, rode oker en wit. Het klopte niet. ‘Alle koppen waren af, en zelfs met veel zorg af,’ schreef hij Theo begin mei, ‘maar ik heb ze onmiddellijk overgeschilderd, onverbiddelijk, en de kleur waarin ze nu geschilderd zijn, is als de kleur van een flink stoffige aardappel, ongeschild natuurlijk.’

Zelfs het wit is niet wit. Hij legde uit dat de lichte partijen gemengd waren uit vermiljoen, Parijs blauw en Napels geel, een neutrale tint die alleen licht lijkt omdat alles eromheen donkerder is. De schaduwen zijn met blauw geschilderd. Hij dacht aan een uitspraak van de Franse boerenschilder Jean-François Millet: boeren moesten eruitzien alsof ze geschilderd waren met de aarde die ze zelf bezaaiden.

Daarna vertelde hij Theo precies hoe het moest hangen. Niet tegen een donkere muur. In een gouden lijst, of tegen behang ‘in een diepe tint van rijp koren’, omdat in werkelijkheid de haard en het vuurlicht zich tussen de kijker en de tafel bevonden, buiten het schilderij. Het doek moest gloeien vanuit een warme omgeving, als een kamer gezien vanaf het haardvuur.

‘Deze mensen hebben met diezelfde handen de aarde gespit’

De kern van de verdediging staat in de brief van rond 30 april 1885, geschreven voor Theo’s verjaardag. ‘Ik heb erop toegelegd om te laten voelen dat deze mensen, die bij hun lampje hun aardappelen eten, met diezelfde handen die ze in de schotel steken, zelf de aarde hebben gespit, en het spreekt dus van handenarbeid en – dat zij hun eten zo eerlijk hebben verdiend.’

Hij wilde dat de handen lelijk waren. Hij wilde grove gezichten. ‘Als een boerenschilderij naar spek, rook, aardappelendamp ruikt, best – dat is niet ongezond,’ schreef hij. ‘Een schilderij van het boerenleven moet niet geparfumeerd zijn.’ Hij zei tegen Theo dat hij het toch aan de kunsthandelaar Paul Durand-Ruel moest laten zien, en dat hij erop voorbereid moest zijn het Franse woord voor ‘wat een kladwerk’ te horen.

Detail van de handen rond de tafel: de vingers van de jonge vrouw aan een vork in een schotel bleke aardappelen, de hand van de jonge man die ernaast grijpt, de donkere rug van het meisje in het midden en rechts een knoestige hand die uit een ketel inschenkt in een rij kleine kopjes.

Ga voor het doek staan en kijk naar de handen voordat je naar de gezichten kijkt. De knokkels van de jonge man. De vork van Gordina. De holle handpalm van de oudere man onder zijn kop. De greep van de vrouw om de ketel. Chiaro leest de verjaardagsbrief aan Theo voor terwijl je die handen rond de tafel volgt, en ineens klinkt het schilderij als wat hij zei dat het was: een eerlijk verdiende maaltijd.

De brief die een vriendschap beëindigde

Van Gogh stuurde een afdruk van de litho naar zijn vriend Anthon van Rappard, een schilder uit een welgestelde Utrechtse familie die sinds hun ontmoeting in Brussel in 1880 zijn metgezel en sparringpartner was. Van Rappards antwoord, gedateerd 24 mei 1885, is een van de wreedste recensies die een schilder ooit van een vriend heeft gekregen.

‘Je zult met me eens zijn dat zulk werk niet ernstig gemeend is,’ schreef hij. Hij spotte met het ‘coquette handje’ van de vrouw met de ketel en vroeg wat die ketel daar in vredesnaam deed. Daarna ging hij de anatomie te lijf. ‘En waarom mag die man rechts geen knie, geen buik en geen longen hebben? Of zitten die in zijn rug? En waarom moet zijn arm een el te kort zijn?’ De neus van een vrouw, zei hij, leek op ‘een soort pijpensteeltje met een dobbelsteentje aan het eind’. En dan de laatste klap: ‘en terwijl je zo werkt, durf je de namen van Millet en Breton aan te roepen? Kom nou! Naar mijn mening is de kunst iets te verhevens om zo nonchalant te worden behandeld.’

Bedenk wel dat hij naar de prent keek, die gespiegeld is en veel grover dan het schilderij. Het maakte niet uit. Van Goghs antwoord kwam de volgende dag en is twee regels lang. ‘Ik ontving zo-even je brief – tot mijn verwondering. Hiernevens krijg je hem terug.’ Hij stuurde de brief onbeantwoord terug.

De twee wisselden die zomer nog een paar boze brieven, waarin Van Gogh Van Rappard voorhield dat hij ‘geen recht had mijn werk te veroordelen’ op die manier, en daarna doofde de correspondentie uit. Een vriendschap van bijna vijf jaar overleefde één maaltijd niet.

Had Van Rappard ongelijk? Wat de anatomie betreft, niet helemaal. De armen zijn kort en de gezichten neigen naar karikatuur. Maar Van Gogh koos voor de waarheid van het gevoel boven correct tekenen, en hij wist precies wat hij daarvoor opgaf. Een paar maanden later schreef hij aan Van Rappard dat hij altijd deed wat hij nog niet kon, om te leren hoe het moest.

Drie versies van één maaltijd

Een vollere olieverfstudie van dezelfde vijf figuren rond de tafel onder de lamp, losser geschilderd, in donkere blauwgroene tinten.

Naast elkaar laten de drie versies zien hoe Van Gogh al doende leerde. De litho is gespiegeld, krasserig en bijna alleen lijn. De studie in het Kröller-Müller, in Otterlo, heeft de compositie al staan, met lossere gezichten en kouder, blauwer licht. Het Amsterdamse doek trekt alles strakker. De koppen zijn harder, de lamp is feller, de handen hebben knokkels.

Theo hing het voltooide schilderij boven de schoorsteenmantel in zijn Parijse appartement. Zijn weduwe, Jo van Gogh-Bonger, hield het, en sinds de opening van het gebouw in 1973 hangt het in het Van Gogh Museum.

Beide versies hebben hun eigen aanvaring met de misdaad gehad. In december 1988 namen dieven de Kröller-Müller-studie mee, samen met twee andere Van Goghs; ze werd de juli daarop teruggevonden. En op 14 april 1991 werden twintig schilderijen uit het Van Gogh Museum gestolen, De aardappeleters daaronder. De vluchtauto kreeg een lekke band. De dieven lieten hem achter, en de schilderijen werden ongeveer vijfendertig minuten later gevonden.

Waarom hij het zijn beste bleef noemen

Waarom zette hij dit schilderij in 1887, met heel Parijs om zich heen, dan nog steeds op de eerste plaats? Deels omdat hij niets anders had wat erop leek. Aan Willemien schreef hij dat hij sinds Nuenen ‘geen gelegenheid had gehad om modellen te krijgen’. Nooit meer bouwde hij een ambitieuze figurengroep op uit maandenlange studies naar levend model. Bijna elk beroemd schilderij dat daarna kwam, is een landschap, een stilleven, een portret van één persoon of een kamer waar niemand in is.

Deels ook omdat zijn ideeën hier vandaan kwamen. De vastberadenheid om mensen te schilderen die met hun handen werken. Het idee dat kleur gevoel moet dragen in plaats van de natuur na te bootsen. De bereidheid om onhandig over te komen als het onhandige waar was. De beroemde cipressen en sterrenhemels zijn dezelfde overtuigingen, met lichtere verf.

En hij liet het nooit helemaal los. In april 1890, in de inrichting in Saint-Rémy, schreef hij dat hij erover dacht het schilderij opnieuw te maken, met het effect van lamplicht. Hij maakte uit het hoofd een paar schetsen van boeren aan tafel, zijn herinneringen aan het Noorden, maar een nieuwe versie kwam er niet. Een maand later schilderde hij het laatste schilderij van zijn tijd in de Provence, de weg met cipres en ster. De man in het wervelende blauwe zelfportret in het Musée d’Orsay, geschilderd in dezelfde inrichting, is dezelfde man die vijf jaar eerder in een rokerige hut in Brabant knokkels zat te tellen.

Veelgestelde vragen over De aardappeleters

Waar hangt De aardappeleters?

Het voltooide schilderij hangt in het Van Gogh Museum in Amsterdam, in langdurige bruikleen van de Vincent van Gogh Stichting, en is momenteel te zien in de vaste collectie. De grote olieverfstudie is van het Kröller-Müller Museum in Otterlo, en afdrukken van de litho bevinden zich in verschillende collecties, waaronder het Rijksmuseum.

Wie zijn de mensen op De aardappeleters?

Het zijn leden van de familie De Groot-van Rooij, een boerenhuishouden in Nuenen. Alleen Gordina de Groot, de jonge vrouw als tweede van links, is met zekerheid te identificeren. De anderen zijn waarschijnlijk haar familieleden, maar geen enkel document noemt hun namen.

Wat is de betekenis van De aardappeleters?

Van Gogh zei het zelf: deze mensen hebben met dezelfde handen die ze in de schotel steken de aarde gespit, dus de maaltijd is eerlijk verdiend. Het is een schilderij over handenarbeid en waardigheid, bewust zonder polijsten geschilderd.

Hoe groot is De aardappeleters?

Het meet 82 bij 114 centimeter, ongeveer 32 bij 45 inch.

Waarom is De aardappeleters zo donker?

Van Gogh schilderde de gezichten over zodat ze op ‘een flink stoffige aardappel’ leken, en mengde zelfs het wit uit gekleurde pigmenten. Het doek is in de loop der tijd ook donkerder geworden, en hij klaagde in 1885 dat een deel van zijn verf slecht was.

Waar je het ziet in Amsterdam en Otterlo

Het Van Gogh Museum ligt aan het Museumplein 6. Elke bezoeker, ook kinderen, die gratis naar binnen mogen, moet vooraf online een ticket met tijdslot boeken, en tijdsloten in het weekend en op feestdagen raken uitverkocht. De openingstijden verschuiven door het jaar heen; in november 2026 is het museum open van 9.00 tot 17.00 uur, op vrijdagavond tot 21.00 uur. De collectie hangt ongeveer in de volgorde van Van Goghs leven, dus De aardappeleters hangt tussen de donkere Hollandse schilderijen, voordat het licht binnenkomt. Kijk op de dag zelf op de plattegrond van het museum, want zalen worden opnieuw ingericht.

Ga vroeg of op vrijdagavond, dan heb je de etenstafel vaak een minuutje bijna voor jezelf. Onze audiotour door het Van Gogh Museum heeft hem als stop. Als je toestemming nodig hebt om in een museum te vertragen, zijn onze tips voor mensen die denken dat ze kunst niet snappen een goede opwarmer.

Met een tweede dag kun je naar het Kröller-Müller Museum in Otterlo, midden in Nationaal Park De Hoge Veluwe, met de grote studie en een van de grootste Van Gogh-collecties ter wereld. Nuenen zelf, zo’n twee uur naar het zuiden met trein en bus, heeft een Van Gogh-bezoekerscentrum en een wandelroute langs de pastorie.

Waar je op let als je ervoor staat

Doe eerst een stap terug en zoek de lamp. Het is het enige licht in het vertrek, en alles wat je ziet, wordt erdoor verlicht. Kom dan dichterbij en zoek het meisje met haar rug naar je toe, de zwarte vorm in het midden die vijf mensen tot een kring maakt. Zoek de klok die op zeven staat en het kleine prentje aan de muur.

Doe dan wat Van Gogh wilde. Sla de gezichten even over en lees de handen, van links naar rechts: de jonge man die toetast, Gordina met haar vork, de open handpalm van de oudere man, de greep van de vrouw om de ketel. Vier paar handen die de dag in de grond hebben doorgebracht. Kijk daarna nog eens naar de gezichten en zie wat Van Rappard op een grove prent niet kon zien. Ze poseren niet. Ze zijn moe, en ze eten.

Van Gogh wilde het in een gouden lijst, tegen een muur in de kleur van rijp koren. Waar het museum het ook ophangt, het vuur in je rug zul je er zelf bij moeten denken.