
Op de ochtend van 17 juli 1816 zagen vijftien mannen op een houten vlot voor de kust van West-Afrika een zeil. Ze dreven al dertien dagen rond. Toen het vlot werd losgesneden, stonden er minstens 147 mensen op. Ze zwaaiden. Toen verdween het schip. Dat moment, het schip gezien en weer verloren, is Het vlot van de Medusa.
De mannen die nog over waren, hadden een muiterij uitgevochten, de doden gegeten en op de achtste dag de zwaksten onder hun lotgenoten in zee gegooid. Ze hadden een verhaal dat niemand met gezag verteld wilde zien.
Théodore Géricault vertelde het. Hij was zevenentwintig toen hij het schilderij voltooide. Hij werkte er achttien maanden aan, sprak met de overlevenden, bouwde een model van het vlot en vulde zijn atelier met lichaamsdelen uit het mortuarium van een ziekenhuis. Hij toonde het op de Parijse Salon van 1819 onder een bewust nietszeggende titel, Scène van een schipbreuk. Niemand liet zich voor de gek houden. Iedereen in Frankrijk wist om welke schipbreuk het ging, en wiens schuld het was.
Het schilderij is bijna vijf meter hoog en ruim zeven meter breed. De figuren op de voorgrond zijn groter dan levensgroot. Het hangt nu in het Louvre, in een rode zaal op een paar minuten lopen van de Mona Lisa, en de meeste mensen die erlangs lopen hebben geen idee dat de mannen erop namen hadden.
Het vlot van de Medusa, figuur voor figuur

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda. Géricault heeft nooit een lijst gepubliceerd van wie wie is, dus sommige van deze identificaties berusten op overlevering en op wat zijn vrienden later vertelden. Waar dat zo is, staat het in de tabel.
| # | Figuur | Waar je hem vindt | Wie poseerde, of wie het is |
|---|---|---|---|
| 1 | De golf | Helemaal links, oprijzend achter het zeil | De dreiging waar het vlot van wegdrijft |
| 2 | Het zeil en de mast | Links van het midden | Gemaakt van rondhouten van het fregat; het zeil drijft het vlot weg van het reddingsschip |
| 3 | De vader | Linksonder, in een rode doek, hand aan het hoofd | Naamloos; vaak gelezen als een echo van Dantes graaf Ugolino |
| 4 | De dode zoon | Over de knieën van de vader | Naamloos |
| 5 | Een lijk aan de rand | Helemaal links, hoofd achterover, benen in het water | Een van de lichamen die Géricault bestudeerde aan de hand van stukken uit het mortuarium |
| 6 | De jongeman op zijn buik | Midden voorgrond, één arm uitgestrekt | Eugène Delacroix zou voor deze figuur hebben geposeerd |
| 7 | De mannen aan de voet van de mast | Links van het midden, in de schaduw | Volgens de overlevering onder wie de overlevenden Henri Savigny en Alexandre Corréard |
| 8 | De man die naar de horizon wijst | Midden, arm uitgestrekt, achterom kijkend | Vaak geïdentificeerd als Corréard; dat is niet zeker |
| 9 | Jean Charles | Top van de piramide, staand op een ton | Een zwart bemanningslid en een echte overlevende; het model was een Haïtiaan die bekendstond als Joseph |
| 10 | De man die met een witte doek zwaait | Rechts, naast Jean Charles | Naamloos |
| 11 | De Argus | Aan de horizon, rechts van de doek | De brik die de vijftien overlevenden redde |
| 12 | Een lichaam dat in zee glijdt | Rechtsonder, in een wit laken gehuld | Naamloos |
Het verhaal van het vlot van de Medusa in dertien dagen
De Méduse was een fregat van de Franse marine. In juni 1816 vertrok ze uit Rochefort naar Saint-Louis in Senegal, een kolonie die Groot-Brittannië na de Napoleontische oorlogen net aan Frankrijk had teruggegeven. Aan boord waren zo’n vierhonderd mensen, onder wie de nieuwe gouverneur van de kolonie, Julien-Désiré Schmaltz, met zijn gezin, ambtenaren, soldaten en kolonisten.
Haar kapitein was Hugues Duroy de Chaumareys, een teruggekeerde royalistische emigrant die in twintig jaar nauwelijks op zee was geweest. Hij had het bevel gekregen zoals heel veel mensen in de eerste jaren van de herstelde Bourbon-monarchie dingen kregen: door tijdens de Revolutie aan de goede kant te hebben gestaan. Hij liet de Méduse vooruitvaren op de rest van het konvooi. Hij luisterde naar het advies van een passagier, Richefort, die nergens verstand had van navigeren. En op 2 juli 1816 liet hij haar bij helder weer vastlopen op de Bank van Arguin, een zandbank voor de kust van wat nu Mauritanië is.
De sloepen van het schip konden zo’n 250 mensen dragen. De rest ging op een vlot van ongeveer twintig meter lang en zeven breed, in elkaar gebonden uit de masten en planken van het fregat. Er stonden minstens 146 mannen en één vrouw op. Het was zo overbeladen dat het onder water lag, en de mensen in het midden stonden tot hun middel in zee. De sloepen zouden het naar de kust slepen. Na een paar mijl werden de sleeptouwen losgegooid. De verslagen zijn het oneens over wie precies het eerst losliet, maar over de afloop is niemand het oneens. De officieren in de sloepen voeren weg, en het vlot bleef achter op de open Atlantische Oceaan met een zak scheepsbeschuit, twee vaten water en zes vaten wijn.

De eerste nacht werden zo’n twintig mannen gedood of verdronken ze zichzelf. Daarna kwam de muiterij. Soldaten en matrozen, dronken van de wijn, probeerden de sjorringen door te snijden en het vlot te laten zinken, en de officieren vochten met sabels tegen hen. Op de vierde dag leefden er nog zevenenzestig mensen. Inmiddels waren sommigen begonnen de doden te eten. Op de achtste dag besloten de sterksten dat de voorraden niet toereikend zouden zijn, en gooiden ze de zwakken en gewonden overboord. Er bleven er vijftien over.
De Argus, een brik uit hetzelfde konvooi, vond hen op 17 juli bij toeval. De overlevenden hadden haar één keer gezien en zien verdwijnen. Twee uur later kwam ze terug. Vijf van de vijftien stierven in de dagen na de redding. Een van hen was Jean Charles, de man die Géricault boven aan zijn schilderij zou zetten.
Twee overlevenden, een boek en een schandaal
De Franse regering had de hele zaak het liefst vergeten. Dat gebeurde niet.
Henri Savigny, de scheepsarts, was een van de vijftien. Zijn rapport kwam terecht bij de krant Journal des débats, die het op 13 september 1816 publiceerde. Het sloeg in als een bom, omdat het kannibalisme en het achterlaten zwart op wit stonden. Savigny schreef daarna met een andere overlevende, de ingenieur en geograaf Alexandre Corréard, een volledig verslag. Hun boek, Naufrage de la frégate la Méduse, beleefde druk na druk. Corréard tekende er de plattegrond van het vlot voor.
Chaumareys stond in 1817 voor de krijgsraad. Hij werd vrijgesproken van het achterlaten van het vlot, veroordeeld voor onbekwaamheid en voor het verlaten van zijn schip voordat iedereen eraf was, en kreeg drie jaar gevangenisstraf. Veel mensen vonden destijds dat hij er genadig van afkwam. Voor de liberale oppositie werd de schipbreuk een gelijkenis: een onbekwame aristocraat, benoemd om zijn loyaliteit, die het land op een zandbank laat lopen en zichzelf redt.
Dat is de context waarin een jonge schilder met eigen geld en zonder staatsopdracht besloot er het grootste schilderij van zijn leven over te maken.
Een schilder die zijn hoofd kaalschoor

Théodore Géricault werd in 1791 in Rouen geboren. Hij was rijk, knap, bezeten van paarden en had in 1812 al naam gemaakt op de Salon met een cavalerieofficier. Hij was bovendien net terug uit Italië, waar hij Michelangelo grondig had bestudeerd, en uit een affaire met de vrouw van zijn oom, die zwanger was geraakt. Hij had een onderwerp nodig dat groot genoeg was om zich in te begraven.
Begin 1818 leerde hij Savigny en Corréard kennen. Hij interviewde hen, las hun boek en werkte met hen en een derde overlevende, de scheepstimmerman Lavillette, aan een schaalmodel van het vlot. Hij schetste elk moment van het verhaal dat hij had kunnen schilderen: de muiterij, het kannibalisme, de redding. Hij verwierp ze allemaal.
Toen ging hij op zoek naar de dood. Hij nam een atelier tegenover het Hôpital Beaujon en tekende de stervende patiënten. Hij nam afgezette ledematen mee naar zijn atelier en schilderde ze terwijl ze vergingen. Hij zou twee weken lang een afgehakt hoofd hebben getekend dat hij van een gesticht had geleend. Bezoekers klaagden over de stank.
Van november 1818 tot juli 1819 woonde hij min of meer in zijn atelier in de Faubourg du Roule. Hij schoor zijn hoofd kaal, zodat hij niet in de verleiding zou komen uit te gaan. Hij voltooide het schilderij in acht maanden.
Hij gebruikte zijn vrienden als model, en hij gebruikte de overlevenden. Corréard, Savigny en Lavillette poseerden alle drie. Zijn assistent, een achttienjarige jongen die Jamar heette, poseerde naakt voor een aantal van de lichamen. Een Haïtiaans model dat alleen bekendstaat als Joseph poseerde voor minstens twee van de zwarte figuren, onder wie de man op de ton. En een jonge kunststudent, Eugène Delacroix, die later De Vrijheid leidt het volk zou schilderen, poseerde voor de jongeman die midden op het vlot op zijn buik ligt, met één arm uitgestrekt.
Wie wie is op het vlot, van onder naar boven
Je leest het schilderij het best zoals Géricault het opbouwde: van de doden onderaan naar de levenden bovenaan.

Begin linksonder. Een oude man in een rode doek zit met zijn hoofd in zijn hand. Over zijn knieën ligt het naakte lichaam van een jongeman. De oudere man kijkt niet naar de horizon. Hij is de enige figuur op het schilderij die de hoop heeft opgegeven. Critici hebben hem in verband gebracht met graaf Ugolino, de gevangene uit Dantes Inferno die zijn zonen ziet verhongeren, en Géricault kende dat verhaal. Op een vlot waar mensen de doden aten, is die verwijzing geen versiering.
Om hem heen liggen de lichamen. Eén ligt helemaal links, het hoofd achterover, de benen slepend in zee. Een ander, rechtsonder, is half bedekt met een laken en glijdt van de planken. Dit zijn de figuren die uit het mortuarium kwamen. Hun huid heeft een andere kleur dan die van de levenden, groenig en grauw, en Géricault schilderde ze met de aandacht die de meeste schilders aan gezichten gaven.

Midden op de voorgrond ligt een jongeman op zijn buik, met zijn arm uitgestrekt over een balk. Dit is de figuur waarvoor Delacroix zou hebben geposeerd. Hij was ongeveer twintig. Later vertelde hij dat het onvoltooide doek hem zo had aangegrepen dat hij het atelier uit rende en de hele weg naar huis bleef rennen. Elf jaar later schilderde hij zijn eigen grote politieke schilderij, en dat hangt in dezelfde zaal.

Ga omhoog en naar links, naar de mannen in de schaduw aan de voet van de mast. De overlevering plaatst hier Savigny en Corréard, de twee mannen die het boek schreven, naar het leven geschilderd. De figuur die het vaakst Corréard wordt genoemd, is de man vooraan die zijn arm naar de horizon strekt en zich naar de anderen omdraait alsof hij het hun wil vertellen. Géricault zette er geen namen bij, en de identificaties in reisgidsen lopen uiteen. Wat vaststaat, is dat de twee mannen die de schipbreuk openbaar maakten voor dit doek stonden terwijl het werd geschilderd, en dat hun gezichten erop staan.
De man op de ton

Volg de lichamen naar rechtsboven en ze klimmen, man op man, naar één figuur die op een lege ton staat. Je ziet hem op de rug. Hij zwaait met een doek boven zijn hoofd. Hij is het hoogste punt van het schilderij en het laatste waar je oog terechtkomt.
Het is Jean Charles, een zwart bemanningslid dat de dertien dagen overleefde en kort na de redding stierf. Géricault schilderde hem naar Joseph, het Haïtiaanse model. In 1819 was de Franse slavenhandel officieel verboden, maar Franse slavenschepen voeren nog steeds, en Senegal was de kolonie waar de Méduse naartoe was gevaren. Sommige onderzoekers, onder wie Klaus Berger en Diane Chalmers Johnson, stellen dat het een bewust abolitionistisch statement was om een zwarte man boven aan het schilderij te zetten, als de figuur die ieders hoop draagt, en wijzen op Géricaults vroege schetsen en portretstudies van Joseph als bewijs dat het gepland was. Anderen zijn voorzichtiger met het inlezen van een politiek programma. Hoe dan ook is het moeilijk een ander groot Salonschilderij uit die tijd te bedenken waarop de man bovenaan, degene naar wie iedereen reikt, zwart is.
Naast hem zwaait een andere man met een witte doek. Onder hen reikt een massa armen omhoog. De richting van het hele schilderij loopt van de vader linksonder, die het heeft opgegeven, naar de man op de ton rechtsboven, die dat niet heeft gedaan.
Analyse: twee piramides en een schip dat je amper ziet

Elke analyse van de compositie begint met twee driehoeken. De eerste is de mast met zijn touwen, die naar links achterover helt. De tweede is de stapel mensen, oplopend van de doden onderaan naar Jean Charles bovenaan. De twee leunen tegen elkaar. Mast en zeil trekken het vlot de ene kant op, naar de golf links. De lichamen trekken de andere kant op, naar de rechterrand, naar de horizon.
Zoek nu het schip. Kijk rechts van de witte doek, aan de horizon. Daar is een piepkleine grijze vorm, een paar centimeter hoog, op een doek van meer dan zeven meter breed. Dat is de Argus. Veel bezoekers zien hem nooit.
Daar draait het om. Géricault had de redding kunnen schilderen, met een brik vlakbij en matrozen die zich vooroverbuigen. In plaats daarvan koos hij het moment waarop de overlevenden het schip voor het eerst zagen en niet wisten of het hen had gezien. In het echte verhaal voer het weg. Het schilderij bevriest de overlevenden op het moment waarop hoop en wanhoop hetzelfde zijn. De symboliek is niet verborgen. Een vlot vol mensen die door hun officieren in de steek zijn gelaten, zwaaiend naar een schip dat misschien niet stopt, in een land dat geregeerd wordt door de mannen die hen daar achterlieten.
De historicus Jules Michelet vatte het samen in één zin die nog steeds wordt geciteerd: onze hele samenleving zit aan boord van het vlot van de Medusa.
De schets die laat zien wat hij veranderde

Het Louvre bezit ook een van Géricaults olieverfschetsen voor het Vlot. Leg die naast de definitieve versie en je ziet de keuzes. In de schets is het vlot meer van opzij gezien, zijn de golven groener en wilder, en zijn de lichamen minder talrijk en lichter. In het uiteindelijke schilderij trok Géricault je naar binnen. Het vlot kantelt naar je toe, de planken lopen door tot buiten de onderrand van de lijst, en de doden op de voorgrond liggen zo dichtbij dat je erop zou kunnen stappen. Je kijkt niet naar het vlot vanaf een veilige afstand. Je staat erop.
Hij draaide ook het licht lager. Het uiteindelijke doek is bruin, zwart en ziekelijk vlees, van één kant belicht als een Caravaggio. Voor een deel was dat de bedoeling. Voor een deel is het de tijd.
Waarom Het vlot van de Medusa steeds donkerder wordt
Géricault gebruikte veel bitumen, een teerachtig bruin pigment waar de schilders van zijn generatie dol op waren omdat het fluweelzacht en vol op het doek kwam. Zo blijft het niet. Na verloop van tijd wordt bitumen donkerder, krimpt het, barst het en droogt het nooit helemaal. Grote delen van het Vlot zijn nu veel donkerder dan in 1819, en sommige details in de schaduwen zijn nauwelijks nog te onderscheiden.
In 1859 maakte het Louvre zich zo veel zorgen over de toestand van het doek dat het twee schilders, Pierre-Désiré Guillemet en Étienne-Antoine-Eugène Ronjat, opdracht gaf voor een kopie op ware grootte, voor het geval het origineel verloren zou gaan. Het origineel was in 1848 ook gescheurd en hersteld. Het heeft twee wereldoorlogen overleefd door te worden opgerold en in veiligheid gebracht op het platteland.
Als je ervoor staat, was veel van de schaduw die je ziet geen schaduw toen Géricault klaar was. De mannen aan de voet van de mast waren beter te zien. Het donker is deels van hem en deels van het bitumen.
Zesduizend frank en een slechte ophanging
De Salon van 1819 ging in augustus open. Het schilderij werd hoog gehangen, waardoor de figuren op de voorgrond boven de menigte uittorenden en de details verborgen bleven. Géricault zag het hangen en wist dat het een vergissing was. Het Journal de Paris meldde dat het alle blikken trof en trok. Classicistische critici vonden de stapel lijken afschuwelijk. Koning Lodewijk XVIII kwam kijken en zou tegen Géricault hebben gezegd, met een woordspeling op het woord naufrage, dat zijn schipbreuk voor hem in elk geval geen ramp was. De jury kende het een gouden medaille toe. De staat kocht het niet.
Dus rolde Géricault het op en nam het mee naar Londen. In 1820 was het te zien in William Bullocks Egyptian Hall in Piccadilly, waar zo’n veertigduizend mensen betaalden om het te zien en Géricault bijna twintigduizend frank verdiende. Dat was veel meer dan een Frans ministerie hem zou hebben betaald. Daarna reisde het schilderij door naar Dublin.
Lang kon hij er niet van genieten. Na een reeks valpartijen van het paard en een lange ziekte stierf Géricault in januari 1824 in Parijs. Hij was tweeëndertig. Het Vlot werd in november 1824 samen met de rest van zijn atelier verkocht. Volgens de eigen catalogus van het Louvre werd het voor 6.005 frank gekocht door Géricaults vriend Pierre-Joseph Dedreux-Dorcy, namens de comte de Forbin, directeur van de koninklijke musea, die het geld voorschoot. Sindsdien is het eigendom van de staat.
Dat is de stille ironie van het schilderij. Het was een aanval op een royalistische regering, en een royalistische regering kocht het, vijf jaar later, toen de schilder dood was.
Het vlot van de Medusa in het Louvre: waar het hangt

Het Vlot hangt in de Denonvleugel, op niveau 1, in zaal 700, de Salle Mollien. Dit is de lange rode galerij van de Franse romantische schilderkunst. De catalogus van het Louvre vermeldt het onder inventarisnummer 4884, olieverf op doek, 4,91 bij 7,16 meter. Het museum waarschuwt dat de zaalindeling kan veranderen, dus kijk in de online catalogus als je je bezoek rond één schilderij plant.
In dezelfde zaal hangt meestal ook Delacroix’ De Vrijheid leidt het volk, zodat je van de jongeman op zijn buik op het vlot kunt kijken naar het schilderij dat diezelfde jongeman in 1830 maakte. Door de volgende deuropening ligt de Salle Daru, met Davids De kroning van Napoleon en De eed van de Horatii. De Mona Lisa is een paar zalen verderop op dezelfde verdieping, en daarom is het in de Salle Mollien vaak druk met mensen die naar haar toe of van haar terug lopen, en rustig wat betreft mensen die echt kijken. Onze gidsen over de schilderijen in het Louvre en wat je in het Louvre moet zien behandelen de rest van de vleugel. Zet het Vlot je aan het denken over hoe schilders echte gruweldaden in beelden omzetten, dan is Goya’s De derde mei 1808, vijf jaar eerder geschilderd, de voor de hand liggende tegenhanger.
Volgens de website van het Louvre is het museum op maandag, donderdag, zaterdag en zondag open van 9.00 tot 18.00 uur, en op woensdag en vrijdag van 9.00 tot 21.00 uur. Op dinsdag is het gesloten. Een gewoon toegangsbewijs kost 22 euro voor bezoekers uit de Europese Economische Ruimte en 32 euro voor alle anderen, en de toegang is gratis voor iedereen onder de achttien. Het wordt sterk aangeraden om vooraf online een tijdslot te boeken.
Als je graag namen zet bij de gezichten op een doek, krijgt Rafaëls De school van Athene dezelfde behandeling, en de rest van de reeks staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.
Waar je op let als je ervoor staat
Ga eerst midden in de zaal staan, ver genoeg naar achteren om het geheel te zien. Merk op dat je een beetje van bovenaf op het vlot kijkt, en dat de onderrand bijna aan je voeten ligt. Géricault wilde je aan boord hebben.
Loop dan naar voren en zoek de Argus. Bij de meeste mensen duurt dat even. Als je hem gevonden hebt, kijk dan terug naar de vader linksonder, die er niet naar kijkt, en naar Jean Charles op de ton, die dat wel doet. Het hele schilderij is de afstand tussen die twee mannen. Precies op dit punt is Chiaro handig, want de Argus is het enige detail op het doek dat een verhaal nodig heeft om betekenis te krijgen: een paar centimeter grijze verf die voor de vijftien mannen die nog leefden de hele wereld was.
Kijk daarna naar de lichamen onderaan, de groenige, en bedenk waar Géricault ze vandaan had. Kijk naar de mannen aan de voet van de mast, en bedenk dat twee van de echte overlevenden in zijn atelier stonden en hem hun gezicht leenden. En kijk naar de donkere plekken, waar het bitumen het licht heeft opgevreten, en probeer je het schilderij voor te stellen zoals het publiek van de Salon het in 1819 zag: lichter, scherper en schokkender.
De stop bij het Vlot in onze gratis audiotour door het Louvre neemt je mee langs hetzelfde doek, in de zaal, in je eigen taal.
Corréard, de ingenieur die de plattegrond van het vlot tekende, opende in 1818 een boekwinkel in het Palais-Royal. Hij noemde die In de Schipbreukeling van de Medusa, en de winkel werd een ontmoetingsplek voor de oppositie tegen de herstelde monarchie. De regering die het schilderij kocht, had jarenlang geprobeerd de schipbreuk te vergeten. De mannen op het vlot zorgden ervoor dat dat niet lukte. Het piepkleine grijze schip aan Géricaults horizon is er nog steeds, draait nog steeds weg, komt nog steeds terug.