Naar de inhoud

De Nachtwacht, Rembrandts schuttersstuk: alle figuren benoemd

Gepubliceerd: • 21 min lezen

Een enorm donker doek met een schutterscompagnie die uit een poort naar buiten stroomt: een kapitein in het zwart met een rode sjerp en een luitenant in lichtgeel lopen naar voren, achter hen een stralend blond meisje, musketiers, piekeniers, een tamboer en een vaandel.

In 1659 stapte een oude lakenkoopman, Jan Pietersen Bronckhorst, een Amsterdams notariskantoor binnen en verklaarde onder ede wat De Nachtwacht, Rembrandt van Rijns portret van zijn schutterscompagnie, had gekost. Zeventien jaar eerder, zei hij, waren hij en de andere mannen van de compagnie door Rembrandt geschilderd, ‘zijnde zestien in getal’, en had ieder van hen ongeveer honderd gulden betaald, ‘de een wat meer, de ander wat minder, naar de plaats die zij daarin hadden’. Bronckhorst getuigde voor de voogd van Rembrandts zoon Titus. En hij wist waar hij het over had toen hij zei dat de plaats ertoe deed. Op het schilderij is hij een van de mannen die het moeilijkst te vinden zijn.

Rembrandt voltooide het schilderij in 1642. Het is 3,63 meter hoog en 4,37 meter breed, en het hangt aan het eind van de Eregalerij in het Rijksmuseum als het altaarstuk van een wereldlijke kerk. Het is ook een groepsportret van betalende klanten. Als je ernaar kijkt, kijk je naar een rekening die door achttien is gedeeld, een ingehuurde tamboer, een meisje dat niemand een naam kan geven, een hond die is geleend uit de prent van iemand anders, een man die al dood was en, misschien, één oog dat van de schilder zelf is.

De Nachtwacht: Rembrandts menigte in één oogopslag

De Nachtwacht met dertien genummerde markeringen: 1 de kapitein in het zwart, 2 de luitenant in het geel, 3 het meisje in goud, 4 de vaandrig, 5 het half verborgen oog met baret, 6 de musketier in het rood, 7 de kleine musketier met helm die schiet, 8 de musketier die zijn pan uitblaast, 9 de wijzende sergeant, 10 de tamboer, 11 de hond, 12 het schild met namen, 13 de rennende kruitjongen.

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda. De namen in de tweede kolom komen van het schild dat Rembrandts opdrachtgevers in het schilderij lieten schilderen, en uit het archiefonderzoek van de Amsterdamse historicus S.A.C. Dudok van Heel, gepubliceerd in het Bulletin van het Rijksmuseum. Waar een identificatie eerder een lezing is dan een zekerheid, staat dat in de tabel.

#FiguurWie het isWaar je hem vindt
1De kapiteinFrans Banninck Cocq, later burgemeester van AmsterdamMidden, in het zwart met een rode sjerp, linkerhand uitgestoken
2De luitenantWillem van Ruytenburch, heer van VlaardingenNaast hem, in lichtgeel met een witte sjerp, met een ceremoniële partizaan
3Het meisje in goudNiemand bekend; een levend embleem van de compagnieLinks achter de kapitein, met een dode kip aan haar middel
4De vaandrigJan Visscher CornelisenLinksboven het midden, heft het vaandel van de compagnie
5Een oog en een baretMogelijk Rembrandt zelfGluurt tussen de vaandrig en de man met de gouden helm door
6De musketier in het roodMeestal geïdentificeerd als Jan van der HeedeLinks, giet kruit in zijn loop
7De kleine musketier die schietNiet geïdentificeerdVlak achter de kapitein, eikenbladeren op zijn helm
8De musketier die zijn pan uitblaastJan Claesen LeijdeckersAchter de luitenant, met een donkere helm
9De sergeantRombout KempRechts, met een ouderwetse molensteenkraag, wijzend
10De tamboerJacob Jorisz, ingehuurd, niet op het schildHelemaal rechts, slaat de trom
11De hondGeleend uit een prentRechtsonder, blaft naar de trom
12Het schildAchttien namen van de mannen die betaaldenHoog op de poortboog, midden
13De kruitjongenNiet geïdentificeerdHelemaal links, rent het beeld uit

Wie is wie op De Nachtwacht, te beginnen bij de hand

Begin waar Rembrandt wil dat je begint: bij de twee mannen die recht op je af lopen.

Frans Banninck Cocq is de kapitein. Hij draagt zwart, met een brede kanten kraag en een rode sjerp over zijn borst, en hij is midden in een zin. Zijn linkerhand komt naar voren, de handpalm open, alsof hij zijn luitenant net heeft gezegd de compagnie in beweging te zetten. Het schild boven hem spelt zijn naam als Banning Cocq, en zo spellen ook de meeste Engelstalige boeken hem. Hij werd in 1605 geboren als zoon van een apotheker die uit Bremen naar Amsterdam was gekomen, en hij trouwde goed. Ten tijde van het schilderij was hij heer van Purmerland en Ilpendam, twee kleine heerlijkheden ten noorden van de stad, en in 1650 werd hij een van de burgemeesters van Amsterdam. Hij was zo op het schilderij gesteld dat hij er een waterverfkopie van liet maken voor zijn familiealbum, dat nu in bruikleen is bij het Rijksprentenkabinet.

Willem van Ruytenburch is de luitenant. Hij is alles wat de kapitein niet is: licht waar Cocq donker is, en profil waar Cocq je aankijkt, luisterend waar Cocq praat. Hij draagt een met goud geborduurd buffelleren kolder, een witte sjerp en een hoed met een witte veer, en hij houdt de partizaan vast, de korte ceremoniële lans die het rangteken van een luitenant was.

Detail van de twee officieren: de kapitein in het zwart met kanten kraag en rode sjerp steekt zijn linkerhand uit, en de schaduw van die hand valt op de lichtgele jas van de luitenant naast hem.

Kijk nu naar de jas van de luitenant, net onder zijn middel. Daar ligt een schaduw, en die heeft de vorm van de hand van de kapitein. Het is het meest geciteerde detail van het schilderij, en het doet twee dingen tegelijk. Het vertelt je waar het licht vandaan komt: hoog en van links. En het duwt de hand van de kapitein naar voren, uit het doek en jouw ruimte in. Sta voor het echte werk en de hand lijkt een dertigtal centimeter voor het schilderij in de lucht te hangen.

Achter de twee officieren brak Rembrandt met de regels van het genre. Eerdere schuttersstukken zetten de mannen op een rij als voor een teamfoto, zodat elk gezicht tot zijn recht kwam. Rembrandt ensceneerde een moment. De compagnie stroomt uit een donkere poort, op het punt om te vertrekken. Er worden geweren geladen, een vaandel geheven, een trom geslagen, er wordt geroepen, gewezen, over elkaar gestruikeld. Het lijkt chaos. Dat is het niet.

Het meisje met de kip, en de man die al dood was

De beroemdste figuur op het schilderij hoort niet bij de compagnie. Het is een meisje, klein en blond, gekleed in goud en lichtblauw, en ze straalt alsof ze haar eigen lichtbron heeft. Aan haar middel hangt, ondersteboven, een dode kip. De klauwen zijn goed te zien. Daar gaat het om.

Detail van een klein blond meisje in een goud met lichtblauwe jurk en een met juwelen bezette haarband, fel verlicht in de donkere menigte; aan haar middel hangt een dode witte kip met grote klauwen.

Deze compagnie behoorde tot de Kloveniers, de Amsterdamse haakbusschutters, het musketiersgilde. Hun embleem was een gouden klauw, een woordspeling op hun naam, en de kip met klauwen is dat embleem in levenden lijve. Achter de vogel steekt een pistool, nog een knipoog naar de klover, het geweer waarnaar het gilde was genoemd. Het meisje is een mascotte, een wandelend wapen. Voor zover de archieven laten zien, is ze niemands dochter. Eerdere auteurs opperden dat de dochter van de kastelein van de doelen voor haar model had gestaan; Dudok van Heel zocht het na, en de oudste dochter van de kastelein was in 1642 vijfendertig. Sommigen zien het gezicht van Saskia, Rembrandts vrouw, die in juni 1642 stierf, het jaar waarin het schilderij klaar was. Ook daarvoor is geen bewijs, en je laat het meisje beter zijn wat het schilderij zegt dat ze is: een symbool dat toevallig het helderste in de hele zaal is.

Vlak achter haar staat een tweede meisje, grotendeels verborgen, in het blauw. De meeste bezoekers zien haar nooit.

Kijk nu naar de musketiers, want Rembrandt heeft in hen een klein exercitiehandboek verstopt. Links giet de man die van top tot teen in het rood is gekleed, meestal geïdentificeerd als Jan van der Heede, kruit in de loop van zijn musket. Vlak achter de kapitein vuurt een kleine figuur met een helm vol eikenbladeren zijn geweer af; de loop loopt vlak achter de hoed van de luitenant langs. En achter de luitenant blaast een andere musketier met een donkere helm het restje kruit van zijn pan. Laden, vuren, schoonmaken. Het is de cyclus die elke musketier oefende, over de voorkant van het schilderij uitgespreid als een stripverhaal.

De man die zijn pan uitblaast heeft het vreemdste verhaal van het schilderij. De beschrijving van het museum zelf noemt hem Jan Claesen Leijdeckers. Volgens het onderzoek van Dudok van Heel was Leijdeckers in 1640 al overleden, voordat Rembrandt hem naar het leven kon schilderen, en de houding lijkt te komen uit een gedrukt wapenhandelingenboek van Jacques de Gheyn. Zijn naam staat nog altijd op het schild.

De schilder van De Nachtwacht gluurt mee

Ga een niveau hoger, naar de achterste rij. De man die het vaandel van de compagnie heft, is de vaandrig, Jan Visscher Cornelisen, en Rembrandt zette hem vol in het licht, wat een compliment was. De vaandrig droeg de eer van de compagnie. Rechts van hem staat een jongeman met een gouden helm. En tussen die twee, in een kier waar je nooit twee keer naar zou kijken, zit één oog en de rand van een zachte baret.

Detail van de achterste rij: de vaandrig met brede hoed en harnas kijkt omhoog, naast hem staat een jongeman met een rijk versierde gouden helm, en tussen hen toont een half verborgen gezicht één enkel oog onder een donkere baret.

Dat oog wordt vaak Rembrandts zelfportret genoemd. De online rondleiding van het Rijksmuseum zegt dat de figuur ‘heel goed’ hem kan zijn, omdat het stukje gezicht overeenkomt met zijn zelfportretten. Dudok van Heels genummerde legenda bij het schilderij noemt het simpelweg ‘Zelfportret’. Niemand heeft bewijs, en geen enkel document zegt dat Rembrandt zichzelf erin heeft gezet. Maar de baret is van hem, de gewoonte was van hem, en de grap is van hem. De beroemdste schilder van Amsterdam gunde zichzelf, op een schilderij waarop elk gezicht geld kostte, gratis één oog aan doek.

In dezelfde galerij wacht je een mooie ironie. Sinds 2023 hangt Rembrandts De vaandeldrager uit 1636, een zelfportret ten voeten uit van de jonge schilder als vaandrig met een vaandel, in de Eregalerij van het Rijksmuseum, vlak bij De Nachtwacht. De Nederlandse staat kocht het voor 175 miljoen euro van de familie Rothschild. Zes jaar voordat hij de echte vaandrig van deze compagnie schilderde, oefende Rembrandt de rol al door er zelf een te spelen.

Wie betaalde, en waarom het schild ertoe doet

Kijk omhoog naar de poortboog, boven en rechts van het hoofd van de kapitein. Daar hangt een ovaal schild tegen het metselwerk, met een lijst namen erop. Achttien.

Detail van een donkere ovale cartouche op de poortboog, omlijst door gebeeldhouwd bladwerk, met vage regels geschilderd schrift die namen opsommen.

Het schild hoorde niet bij Rembrandts oorspronkelijke ontwerp. Het werd later toegevoegd, door een andere hand, en de bronnen zijn het oneens over wanneer. Dudok van Heel dateert het rond 1653; andere bronnen, waaronder de Engelstalige Wikipedia, plaatsen het pas in 1715. Hoe dan ook werd het erop geschilderd omdat de mannen bij naam herinnerd wilden worden. De ironie is dat het donker wordende vernis de namen in de achttiende eeuw al onleesbaar maakte, en dat ze pas weer tevoorschijn kwamen toen het vernis in 1947 werd verwijderd.

De achttien namen zijn die van de kapitein, de luitenant en de zestien schutters die Bronckhorst beschreef: de vaandrig, twee sergeanten, Rombout Kemp en Reijnier Engelen, een zwaarddrager, piekeniers, rondassiers en musketiers. Niet elke naam is aan een gezicht te koppelen, en Dudok van Heel gaf eerlijk toe dat sommige van zijn koppelingen onderbouwde gissingen zijn. De lijst is een doorsnede van de Amsterdamse koopmansstand in 1642: lakenkooplieden, een wijnmakelaar, een kruidenier, allemaal uit wijk II, een paar straten tussen het Damrak en het Singel.

Bronckhorsts zin over het geld verklaart ook de compositie. Wie wat meer betaalde, kreeg een betere plek. Bronckhorst, die Dudok van Heel identificeert als de rondassier met de witte baard in de achterste rijen, is half verloren in de menigte. Rombout Kemp, de sergeant rechts met zijn ouderwetse molensteenkraag, kreeg een dynamische pose en een wijzende hand. De twee officieren, die vrijwel zeker veel meer betaalden, kregen het midden en het licht. Voor honderd gulden kocht je een hoofd. Het totaal kwam op ongeveer 1.600 gulden voor de zestien schutters, wat een tweede getuige datzelfde jaar bevestigde, plus wat de kapitein en de luitenant er nog bovenop betaalden.

Het oude verhaal dat de schutters het schilderij haatten en weigerden te betalen, is een mythe. De verklaringen van 1659 laten zien dat ze betaald hebben. Het schilderij hing in de grote zaal van de Kloveniersdoelen, hun gildehuis, als een van zes groepsportretten die voor het nieuwe gebouw waren besteld. Het bleef daar meer dan zeventig jaar hangen.

De tamboer, de hond en de jongen die wegrent

Helemaal rechts slaat een man op een grote trom. Het is Jacob Jorisz, de tamboer van de compagnie, en hij is de enige duidelijk geïdentificeerde figuur op het schilderij van wie de naam niet op het schild staat. Hij betaalde niet. Tamboers waren ingehuurde krachten, en Rembrandt nam hem op vanwege het geluid. Een schilderij waarop een trom roffelt, is een schilderij waarop er zo meteen iets gaat gebeuren.

Detail van de rechterkant: een sergeant met zwarte hoed en witte kraag wijst naar links, een bebaarde tamboer in een met bont afgezette jas slaat op een grote gouden trom, en een lichte ruigharige hond blaft aan zijn voeten.

Aan de voeten van de tamboer blaft een sjofele hond naar het lawaai. De hond is een klein detail met een verrassende herkomst. Anne Lenders, conservator bij het Rijksmuseum, heeft erop gewezen dat hij sterk lijkt op een hond in een illustratie van de Nederlandse kunstenaar Adriaen van de Venne, en röntgenopnamen van het schilderij lieten zien dat de gelijkenis dieper ging dan het afgewerkte oppervlak. Rembrandt heeft zijn hond, met andere woorden, blijkbaar uit een boek geleend.

Helemaal links rent een jongen met een veel te grote helm met een kruithoorn het schilderij uit. Hij is de kruitjongen, en hij vormt het tegenwicht van de hond. De een rent naar links, de ander blaft naar rechts, en daartussen komt de hele compagnie in beweging.

Speelt De Nachtwacht zich echt ‘s nachts af?

Nee. Dit is de verrassing die iedereen zou moeten horen voordat hij ervoor staat. De Nachtwacht is een scène bij daglicht. De compagnie stapt uit een schaduwrijke poort het daglicht in. De diepbruine somberheid die het schilderij zijn bijnaam gaf, kwam van laag na laag vernis, die door de eeuwen heen vergeelde en donkerder werd tot het hele doek eruitzag alsof het door fakkels werd verlicht. Niemand noemde het in de zeventiende eeuw De Nachtwacht. De officiële titel is zoiets als Schutters van wijk II onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq, en dat zou nooit iemand hardop zeggen. Toen een kortere naam ingang vond, zag het schilderij eruit als nacht, dus nacht werd het.

Het vernis werd in de jaren 1940 verwijderd, nadat het schilderij uit de oorlog was teruggekeerd, en het daglicht kwam terug. De naam bleef.

De randen die Amsterdam er in 1715 afsneed

Het schilderij dat je ziet, is niet het schilderij dat Rembrandt voltooide. In 1715 werd De Nachtwacht van het gildehuis overgebracht naar het Amsterdamse stadhuis op de Dam, het gebouw dat nu het Koninklijk Paleis is. Het paste niet op de wand waarvoor het bedoeld was. Dus werd het aan alle vier de kanten ingekort.

Een zeventiende-eeuwse kopie van De Nachtwacht met een bredere scène: meer van de stenen boog bovenaan, een balustrade, een trede onderaan, en twee extra figuren en een jongen helemaal links.

De verliezen waren links het grootst. Volgens het Rijksmuseum ging er aan die kant een strook van ongeveer 64 centimeter breed af, ongeveer 23 centimeter van de bovenkant, ongeveer 11 van de onderkant en 7 van rechts. Drie figuren aan de linkerrand verdwenen: twee schutters en een jong kind. Net als de bovenkant van de boog, de balustrade en de rand van de trede die de compagnie afloopt. De afgesneden stukken zijn nooit teruggevonden.

We weten hoe ze eruitzagen dankzij een kleine kopie, toegeschreven aan de schilder Gerrit Lundens, gemaakt toen het origineel nog heel was. Die is eigendom van de National Gallery in Londen. Daarop lopen de twee officieren iets uit het midden naar voren, naar rechts, met meer ruimte achter zich. De compositie ademt. In de ingekorte versie staat de kapitein bijna precies in het midden, en voelt de menigte krapper. De meeste mensen die het schilderij kennen, kennen een bijgesneden versie, en de meesten staan daar nooit bij stil.

In juni 2021 hing het Rijksmuseum een paar maanden lang gedrukte reconstructies van de ontbrekende stroken rond het echte doek. De reconstructies waren gemaakt op basis van de kopie van Lundens, met hulp van kunstmatige intelligentie die was getraind om de ontbrekende delen in Rembrandts palet en stijl te schilderen. Het museum maakte duidelijk dat het ze nooit permanent zou bevestigen. Het ging erom mensen één zomer lang het schilderij te laten zien dat Rembrandt echt heeft geschilderd.

Messen, zuur en een kluis in Maastricht

In 1911 viel een werkloze schoenmaker het schilderij aan met een mes; de dikke oude vernislaag redde het. Op 14 september 1975 sneed een voormalige onderwijzer, Wilhelmus de Rijk, er met een broodmes in en liet zigzagsneden achter. De restauratie die volgde, in 1975 en 1976, liet het vernis achter dat nu wordt verwijderd. In 1990 spoot een man zuur op het schilderij; suppoosten overgoten het doek met water, en het zuur bereikte alleen het vernis.

In september 1939 werd het doek van het spieraam gehaald, om een cilinder gerold en uit Amsterdam weggebracht. Het bracht een groot deel van de oorlog door in een kluis in de grotten bij Maastricht, in het uiterste zuiden van het land.

Operatie Nachtwacht, in het openbaar

Een grote glazen kamer midden in een museumzaal, met het schilderij erin achter een steiger met scanapparatuur, en bezoekers die van buitenaf toekijken.

In juli 2019 begon het Rijksmuseum aan het grootste onderzoeks- en restauratieproject in de geschiedenis van Rembrandts Nachtwacht, en besloot het in het zicht van iedereen te doen. Er werd een glazen kamer rond het doek gebouwd, gewoon in de eigen zaal, en het werk ging door terwijl bezoekers toekeken en camera’s het online uitzonden. Het museum noemde het Operatie Nachtwacht.

De eerste vijf jaar bestonden vooral uit kijken: scans, röntgenfluorescentie, foto’s met een enorme resolutie. Het onderzoek leverde verrassingen op, waaronder een loodverbinding in de verf die nog nooit in een historisch olieverfschilderij was aangetroffen, en sporen van een schets die Rembrandt aanbracht voordat hij begon te schilderen. In november 2024 begonnen acht restauratoren het vernis van 1975 te verwijderen, beetje bij beetje, met in oplosmiddel gedrenkte doekjes die tegen het oppervlak worden gedrukt. De directeur van het museum heeft gezegd dat het schilderij zelf zal bepalen hoe lang dat duurt. Toen dit artikel werd geschreven, had het museum nog geen einddatum aangekondigd, dus of je het doek achter glas ziet, met restauratoren aan het werk, hangt ervan af wanneer je gaat.

Waar je op moet letten, en waar je het ziet

De Nachtwacht hangt aan het eind van de Eregalerij, de lange middenhal van het Rijksmuseum, Museumstraat 1 aan het Amsterdamse Museumplein. Het museum is elke dag open van 9.00 tot 17.00 uur. Een kaartje voor volwassenen kost 25 euro, bezoekers tot en met 18 jaar gaan gratis, en iedereen moet vooraf een starttijd reserveren, ook wie een Museumkaart heeft. Prijzen en openingstijden veranderen, dus kijk vóór je gaat op de site van het museum. De Rijksmuseum-pagina op onze site heeft De Nachtwacht als een van vijf audiostops, samen met Het straatje van Vermeer en De bedreigde zwaan van Asselijn.

Ga meteen bij opening of in het laatste uur. Midden op de dag staat de menigte voor het schilderij tien rijen dik, en de figuren die je zoekt zijn klein. Eenmaal daar, bekijk het in drie rondes.

Eerst: ga ver genoeg naar achteren om het hele doek te zien. Let op het licht. Zoek de schaduw van de hand op de jas van de luitenant, dan het meisje, en zie dan hoe al het andere wegzakt in het bruin.

Dan: loop links dichtbij. Laden, vuren, schoonmaken: de rode musketier, de kleine met de eikenbladhelm, de man die zijn pan uitblaast. Kijk dan omhoog naar het vaandel en zoek het oog. Het doek is enorm, en het oog is zo groot als een munt. Met Chiaro aan op deze afstand hoor je het verhaal van de baret, het schild en de honderd gulden in je oor terwijl je nog twijfelt of dat oog naar jou kijkt.

Tot slot: ga naar rechts. Kemp die wijst, de tamboer, de hond. Kijk dan omhoog naar het schild en bedenk dat elke naam erop een man was die betaalde, en dat de man die hen schilderde daarboven achterin staat, onbetaald, mee te gluren.

Als je deze manier van een vol schilderij lezen bevalt, werkt dezelfde genummerde aanpak ook bij Rafaëls De school van Athene, waar de filosofen de gezichten van Leonardo en Michelangelo dragen, en bij Davids De kroning van Napoleon, waar verschillende mensen op het schilderij niet in de zaal waren. Voor nog een zeventiende-eeuwse schilder die zichzelf in zijn eigen schilderij zette, zie Las Meninas van Velázquez. En als een groot museum je meestal moe en leeg achterlaat, voeren onze museumtips voor wie kunst niet snapt precies door deze galerij. De hele reeks, elk schilderij figuur voor figuur ontleed, staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Bronckhorst, de oude lakenkoopman die in 1659 de prijs bezwoer, kreeg waarvoor hij had betaald: een hoofd in de menigte, half in de schaduw, een van de achttien. Rembrandt betaalde niets en kreeg één oog. Bijna vier eeuwen later zoeken meer mensen naar dat oog.