
Sta voor De school van Athene en je hoort in elke taal in de zaal dezelfde vraag. Wie is dat? De man die omhoog wijst. De man die op het blok zit te mokken. De jongeman met de zwarte muts die terugkijkt. Rafaël zette achtenvijftig figuren op één wand en gaf er niet één een naambordje.
Dat geldt voor de meeste beroemde schilderijen met een menigte erop. Rembrandts Nachtwacht heeft een schild met achttien namen, en dat schild zegt niet welke naam bij welk gezicht hoort. Leonardo schreef de namen van de apostelen nooit op het Laatste Avondmaal. David schilderde zo’n 190 mensen op De kroning van Napoleon, en een paar van hen waren niet eens in de kerk. Deze schilderijen werden gemaakt voor kijkers die de rolverdeling al kenden. Wij niet.
Dus begonnen we legenda’s te maken. Elk schilderij hieronder krijgt een gids figuur voor figuur, meestal rond een genummerde afbeelding: wie iedereen is, waar je hem of haar op het doek vindt, en het verhaal dat verklaart waarom die persoon daar staat. De schilderijen zijn dan geen waas van gewaden meer, maar worden scènes.
Een gedrukte legenda heb je in de zaal ook niet nodig. Met Chiaro open voor het doek fotografeer je één gezicht in de menigte en krijg je de naam terug, met het verhaal van wie het gezicht leende.
De school van Athene van Rafaël
Hier begon de reeks, en het is nog altijd de drukst bevolkte zaal van allemaal. Plato heeft het gezicht van Leonardo da Vinci. Heraclitus, piekerend op een marmerblok, is Michelangelo, laat toegevoegd op een vers stuk pleisterwerk. Euclides is de architect Bramante, en Rafaël zelf kijkt van helemaal rechts naar buiten. De figuur in het wit die sommigen Hypatia noemen, krijgt een eerlijk antwoord, geen gok.
Lees de gids: De figuren in De school van Athene benoemd: wie is wie in Rafaëls fresco.
De Nachtwacht van Rembrandt

Een schutterscompagnie betaalde in 1642 zo’n honderd gulden per hoofd om geschilderd te worden, en voor dat geld kreeg niet iedereen dezelfde plek. De gids nummert dertien figuren en details, van de kapitein in het zwart en de luitenant in het geel tot het stralende meisje met een dode kip aan haar middel, de ingehuurde tamboer, de hond en één half verborgen oog dat van Rembrandt zou kunnen zijn. Het schilderij hangt in het Rijksmuseum.
Lees de gids: De Nachtwacht, Rembrandts schuttersstuk: alle figuren benoemd.
Het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci

Twaalf mannen horen één zin, en elke reactie is een aanwijzing. Alle twaalf apostelen worden hier benoemd, in vier groepjes van drie, met de buidel van Judas en het mes van Petrus erbij aangewezen. De gids legt ook uit waar de namen vandaan komen, een kopie uit de zestiende eeuw met de namen langs de onderrand geschreven, en waarom de jonge figuur naast Christus Johannes is en niet Maria Magdalena.
Lees de gids: Het Laatste Avondmaal, wie is wie: Leonardo’s twaalf apostelen benoemd.
De Vrijheid leidt het volk van Delacroix

Over dit doek hebben de meeste mensen twee dingen mis. Het toont de revolutie van juli 1830, niet die van 1789, en de man met de hoge hoed is vrijwel zeker niet Delacroix. De legenda loopt over de barricade, van de jongen met twee pistolen tot de piepkleine driekleur op de Notre-Dame, en eindigt bij de oude schoen die de schoonmaak van 2024 weer tevoorschijn bracht. Het hangt in het Louvre.
Lees de gids: De Vrijheid leidt het volk: wie is wie op de barricade van Delacroix.
Het vlot van de Medusa van Géricault

Er leefden nog vijftien mannen op het vlot toen ze op 17 juli 1816 een zeil zagen. Géricault schilderde het moment waarop het schip uit zicht verdween. De gids geeft de mannen op het doek hun namen en verhalen: de vader met zijn dode zoon, Jean Charles die vanaf de ton zwaait, de jongeman op zijn buik voor wie een jonge Delacroix zou hebben geposeerd, en het stipje van de Argus aan de horizon. Het hangt in het Louvre.
Lees de gids: Het vlot van de Medusa: het ware verhaal en elke figuur op Géricaults schilderij.
De roeping van de heilige Mattheüs van Caravaggio

Vijf mannen tellen geld aan een tafel, Christus wijst, en vier eeuwen later discussiëren mensen nog altijd over welke van hen Mattheüs is. De gids nummert iedereen in de kamer en zet de argumenten op een rij voor de bebaarde man en voor de jongen die nooit opkijkt. Het schilderij hangt nog altijd in zijn kapel in San Luigi dei Francesi, en het zien kost een muntje voor de verlichting.
Lees de gids: De roeping van de heilige Mattheüs: wie is Mattheüs op het schilderij van Caravaggio?.
De kroning van Napoleon van David

De conservator van het Louvre telt zo’n 190 figuren op dit doek, van wie 93 portretten van echte mensen. De gids leest het van links naar rechts: de broers en zussen Bonaparte, Joséphine op haar kussen, de geheven hand van de paus die er later bij werd geschilderd, een moeder die er nooit bij was, en David zelf, schetsend boven op de tribune.
Lees de gids: De kroning van Napoleon uitgelegd: wie is wie in Davids menigte.
De eed van de Horatii en De dood van Marat van David

Twee schilderijen van dezelfde man staan aan weerszijden van de Franse Revolutie. Het ene werd gemaakt voor Lodewijk XVI, het andere voor de revolutionairen die hem terechtstelden. De gids nummert de broers, de zwaarden en de rouwende vrouwen op De eed, en daarna elk voorwerp rond de badkuip van Marat, tot en met de brief van Charlotte Corday. Hij legt ook uit waarom de originele Marat in Brussel hangt en niet in Parijs.
Lees de gids: De eed van de Horatii en De dood van Marat: Davids twee revoluties, figuur voor figuur.
Het Arnolfini-portret van Jan van Eyck

In deze kamer staan maar twee mensen, maar de kamer zelf is de menigte. De gids nummert zestien details: de twee bezoekers in de spiegel, de regel ‘Jan van Eyck was hier’ op de muur, de ene brandende kaars, de hond, de klompen en de japon die niet betekent wat iedereen denkt dat hij betekent. Het is de eerste halte van onze audiotour door de National Gallery.
Lees de gids: Het Arnolfini-portret: 16 verborgen details, genummerd en uitgelegd.
La Primavera van Botticelli

Negen figuren staan in een sinaasappelgaard, en het schilderij is bedoeld om achterstevoren gelezen te worden. De gids begint rechts, bij Zephyrus die de nimf Chloris grijpt, en loopt naar links langs Flora, Venus, de geblinddoekte Cupido en de Drie Gratiën naar Mercurius, die de wolken uiteendrijft.
Lees de gids: De Primavera ontleed: figuur voor figuur, van rechts naar links.
Het Laatste Oordeel van Michelangelo

Meer dan driehonderd lichamen kolken over de altaarwand van de Sixtijnse Kapel zonder één lijst of naambordje om ze uit elkaar te houden. De gids nummert vijftien ankerpunten, van de baardloze Christus en de heiligen met de martelwerktuigen die hen doodden tot de veerboot van Charon, de pauselijke ceremoniemeester die in de hel ezelsoren kreeg aangemeten, en Michelangelo’s eigen gezicht met de gebroken neus dat aan de afgestroopte huid van de heilige Bartholomeüs bungelt.
Lees de gids: Het Laatste Oordeel van Michelangelo, wie is wie: elke hoofdfiguur benoemd.
Guernica van Pablo Picasso

Negen figuren, twee lichtbronnen en geen druppel kleur op bijna acht meter doek. De legenda nummert de stier, het schreeuwende paard met zijn vacht vol krantenstreepjes, de rouwende moeder, het gebroken zwaard en het nietige bloemetje, de verstilde vogel op tafel en de naakte elektrische gloeilamp erboven, en volgt daarna de tweeënveertigjarige ballingschap in New York die eindigde in het Madrileense Reina Sofía.
Lees de gids: Picasso’s Guernica uitgelegd: elke figuur en elk symbool.
De familie van Karel IV van Goya

Dertien Spaanse Bourbons staan te schitteren in zijde en diamanten terwijl hun dove hofschilder hen vanuit het donker achter een reusachtig doek gadeslaat. Van links naar rechts gelezen benoemt de gids elke prins, infanta en baby, verklaart hij de zwarte pleister op de slaap van een bejaarde tante en de toekomstige bruid wier gezicht naar de muur is gekeerd, en laat hij zien waarom koningin María Luisa het middelpunt inneemt in plaats van de koning. Het schilderij hangt in het Museo del Prado.
Lees de gids: Goya’s De familie van Karel IV: elk lid van het koningshuis benoemd en Goya in de schaduw.
De lunch van de roeiers van Renoir

Niemand aan deze tafel langs de rivier in Chatou was een ingehuurde vreemde. De legenda identificeert Renoirs vrienden rond de wijnflessen: de eenentwintigjarige naaister Aline Charigot met haar hondje, de schatrijke schilder Gustave Caillebotte schrijlings op een omgekeerde stoel, verzamelaar Charles Ephrussi met zijn hoge hoed, actrice Ellen Andrée achter haar glas en het raadselachtige veertiende profiel dat achter een schouder tevoorschijn piept.
Lees de gids: Renoirs De lunch van de roeiers: alle echte vrienden benoemd.
De Nederlandse Spreekwoorden van Pieter Bruegel de Oude

Bruegel propte ruim honderd Nederlandse zegswijzen op één eikenhouten paneel van anderhalve meter breed en veegde elk woord tekst weg. Onze genummerde legenda licht twintig ankerpunten in het dorp uit – van met je hoofd tegen een bakstenen muur lopen, de kat de bel aanbinden, je man de blauwe huik omhangen en grote vissen die kleine eten – tot aan de drie microscopische blinden aan de horizon.
Lees de gids: De Nederlandse Spreekwoorden van Bruegel: 20 spreekwoorden genummerd en uitgelegd.
Nog één gezicht in de menigte
Bijna elk schilderij in deze reeks verbergt dezelfde truc. Rafaël staat aan de rand van zijn fresco. Rembrandt laat één oog zien tussen twee soldaten. Michelangelo hangt zijn eigen gezicht met de gebroken neus aan de afgestroopte huid van de heilige Bartholomeüs. Goya staat in het donker achter zijn spieraam en kijkt toe hoe de Bourbons zichzelf bewonderen. David schetst op de tribune. Van Eyck signeert de muur, en hij is misschien een van de twee kleine figuren in de spiegel. De schilders die deze menigtes bouwden, hielden er een plekje in vrij voor zichzelf. Als je de namen eenmaal kent, is het eerste waar je naar zoekt het ene gezicht waar niemand opdracht voor gaf.