Naar de inhoud

Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte: elke figuur op het schilderij van Seurat benoemd

Gepubliceerd: • 21 min lezen

Een groot pointillistisch schilderij van Parijzenaars die uitrusten op een zonnige rivieroever: rechts een lange vrouw met een tournure die een aap aan de lijn houdt, linksonder een liggende man met een pijp, een vrouw die vist bij het water, een meisje in het wit in het midden, zeilboten en roeiers op de Seine.

In het voorjaar van 1884 begon een vierentwintigjarige Parijzenaar, Georges Seurat, met een kistje kleine houten paneeltjes de Seine over te steken naar een eiland vlak buiten de stadsmuren. Het eiland heette La Grande Jatte. Op zondag liep het vol met kantoorklerken, winkelmeisjes, soldaten, schippers, minnen, gezinnen en, zo werd gezegd, vrouwen die er niet voor het uitzicht waren. Seurat zat in het gras en schilderde ze op paneeltjes zo groot als een ansichtkaart. Daarna werkte hij twee jaar in zijn atelier om er een doek van drie meter breed van te maken.

Het resultaat is Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte, en bijna niemand erop doet iets. Een man ligt met een pijp in het gras. Een vrouw houdt een hengel boven het water. Een andere vrouw staat en profil met een aap aan de lijn. Een klein meisje in het wit loopt op je af. Alle anderen staan stil, alsof het hele eiland te horen had gekregen dat het stil moest blijven staan voor een foto die twee jaar nodig had om te ontwikkelen. Het schilderij hangt nu in het Art Institute of Chicago, en zodra je de figuren gaat nummeren, lijkt die stilte minder op een picknick en meer op een puzzel.

Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte in één oogopslag

Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte met twintig genummerde markeringen: 1 de vrouw met de aap, 2 haar metgezel met de sigaar, 3 de aap, 4 het mopshondje, 5 de zwarte hond, 6 de roeier met de pijp, 7 de heer met de hoge hoed, 8 de vrouw met haar handwerk, 9 de vissende vrouw, 10 de min, 11 de oude vrouw onder de oranje parasol, 12 de trompettist, 13 de twee soldaten, 14 het meisje in het wit, 15 haar moeder, 16 de vrouw onder de blauwe parasol, 17 het meisje met het boeketje, 18 het rennende meisje, 19 het paar met de baby, 20 de roeiploeg.

Seurat gaf geen van deze mensen een naam, dus de legenda noemt ze naar wat ze doen. De nummers komen overeen met de afbeelding hierboven.

#FiguurWaar je ze vindt
1De vrouw met de aapHelemaal rechts, en profil, enorme tournure, donkere parasol
2Haar metgezelAchter haar, met hoge hoed, een sigaar in zijn hand
3De aapAan haar voeten, aan de lijn
4Het mopshondjeRechtsonder, springend naar de zwarte hond
5De zwarte hondOnder in het midden, met zijn neus in het gras
6De roeierLinksonder, languit, in een mouwloos shirt, met een pijp
7De heer met de hoge hoedAchter de roeier, zittend, met een wandelstok
8De vrouw met haar handwerkNaast hem, hoofd gebogen, een waaier en een boek in het gras
9De vissende vrouwLinks, aan de waterkant, de hengel boven de rivier
10De minLinks van het midden, met haar rug naar je toe, rode linten over haar rug
11De oude vrouwNaast de min, onder een oranje parasol
12De trompettistLinksboven, de hoorn geheven naar de rivier
13Twee soldatenNaast de trompettist, in de houding
14Het meisje in het witMidden, lopend naar je toe
15Haar moederNaast haar, in roze en rood, oranje parasol
16De vrouw onder de blauwe parasolMidden rechts, zittend in het gras
17Het meisje met het boeketjeNaast haar, hoofd gebogen over een paar bloemen
18Het rennende meisjeMiddengrond, rechts, in het oranje
19Het paar met de babyVer in de middengrond, rechts, de man met het kind op de arm
20De roeiploegOp de rivier, linksboven

Er staan nog tientallen andere figuren in de schaduw en op de overkant. Rond deze twintig heeft Seurat het schilderij opgebouwd.

De vrouw met de aap, en de man met de sigaar

Begin rechts. De langste figuur op het schilderij is een vrouw in volmaakt profiel, nummer 1, in een getailleerd zwart jasje en met een tournure die zo overdreven is dat hij op architectuur lijkt. In de ene hand een donkere parasol. In de andere een riem. Aan het eind van de riem zit een aap.

Met de aap, nummer 3, had Seurat het een tijd moeilijk. In de grote studie die nu in het Metropolitan Museum of Art in New York hangt, is het dier aan haar voeten een vagere oranje vorm met een krullende staart. Op het voltooide schilderij is het onmiskenbaar een aap, en de Parijzenaars van 1886 zullen daar een mening over hebben gehad.

Detail van de rechterkant van Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte: de vrouw en profil met een enorme tournure en een donkere parasol, haar metgezel met hoge hoed achter haar en het aapje aan de lijn aan haar voeten.

Apen stonden in de Europese schilderkunst al eeuwenlang voor wellust en ijdelheid. En in de Parijse straattaal van de jaren 1880 kon een onderhouden vrouw een singesse worden genoemd, een apin. Daarom hebben veel kunsthistorici, onder wie de conservatoren van het Fitzwilliam Museum in Cambridge, geopperd dat de vrouw een prostituee of een maîtresse is, aan de arm van de man die voor haar betaalt. Haar metgezel, nummer 2, staat half verscholen achter haar, met een hoge hoed en een sigaar in zijn hand.

Er is ook een mildere lezing. Dezelfde conservatoren denken dat Seurat misschien gewoon de spot dreef met de mode: met de stijve Britse manieren die Parijzenaars nadeden, de tournures, de huisdieren, de zondagse wandeling als statusparade. Hoe dan ook zette Seurat de meest beladen persoon op het eiland op de meest opvallende plek.

Kijk naar beneden. Het mopshondje, nummer 4, is midden in een sprong en stuift over het gras naar de zwarte hond, nummer 5, die zijn neus in de grond heeft en van niemand is. Een verwend schoothondje met een strik, een zwerver zonder halsband. Een kleine grap over klassen, gespeeld door dieren.

Waar vist ze naar op Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte?

Steek nu over naar het water. Helemaal links, op de uiterste rand van de oever, staat nummer 9: een vrouw in een roodbruine jurk met een strohoed, die een lange dunne hengel boven de Seine houdt. Ze is de enige op het schilderij die aan enige vorm van sport doet, en ze is gekleed voor een tuinfeest.

Hier zit de meest geciteerde grap van het schilderij. In het Frans betekent pêcher vissen. Pécher, met een ander accent, betekent zondigen. Het eiland stond in de jaren 1880 bekend als een plek waar mannen vrouwen konden ontmoeten die tegen betaling gezelschap boden, en een vrouw die alleen aan de oever zat te vissen, viste volgens die redenering naar iets anders dan baars. Het is een interpretatie, geen feit; Seurat liet geen aantekening achter. Maar hij zette wel een vissende vrouw en een vrouw met een aap aan de twee randen van zijn schilderij, als een paar haakjes om alle anderen heen.

Detail van de linkeroever op Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte: een vrouw in roodbruin met een strohoed houdt een hengel boven de rivier, een vrouw in het rood zit op de helling, een min van achteren gezien draagt een witte omslagdoek en lange rode linten, en een oude vrouw zit onder een oranje parasol.

Iets hoger op de helling zit nummer 10, een van de vreemdste vormen in de negentiende-eeuwse schilderkunst. Ze is een min, helemaal van achteren gezien, en ze is bijna pure geometrie: een kegel van lichte omslagdoek, met daarop een ronde muts en twee lange rode linten die over haar rug omlaag lopen. Minnen in Parijs waren vaak vrouwen van het platteland, en hun kostuum, linten inbegrepen, verried het beroep in één oogopslag. Seurat maakte er een piramide van. Naast haar zit nummer 11, een oude vrouw in het zwart, ineengedoken onder een oranje parasol. Misschien is zij de werkgeefster van de min. Misschien is ze gewoon moe.

De roeier, de heer en de zwarte hond

De hoek linksonder is de zorgvuldigst geënsceneerde sociale komedie van het schilderij. Drie mensen zitten in de schaduw, zo dichtbij dat ze elkaar zouden kunnen aanraken, en niemand schenkt aandacht aan wie dan ook.

Nummer 6, languit over de voorgrond, is een roeier. Hij draagt een mouwloos shirt en een pet en rookt een pijp. Hij komt vrijwel zeker uit de arbeidersklasse, een canotier, een van de roeiers van de Seine. Achter hem zit nummer 7, een heer met een hoge hoed, kaarsrecht, met een wandelstok in de hand, starend naar het water. Naast hem buigt nummer 8, een vrouw in het zwart, zich over iets in haar schoot, een of ander handwerk, met een dichtgeslagen boek en een opgevouwen waaier naast zich in het gras.

Detail van linksonder op Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte: een man in een mouwloos shirt en pet ligt met een pijp in het gras, een heer met een hoge hoed zit rechtop met een wandelstok, een vrouw in het zwart buigt zich over haar handwerk en een zwarte hond snuffelt in het gras.

Ze delen een stukje schaduw en verder niets. Seurat was berucht gesloten, maar een vriend noemde hem een communard, een man van links, en deze hoek leest als een betoog zonder woorden. Op La Grande Jatte zaten de klassen in hetzelfde gras. Ze praatten alleen niet met elkaar.

De trompettist, de soldaten en het meisje in het wit

Hoger op de helling staat nummer 12, een man in een oranje jas met een hoorn aan zijn lippen, die over het water uit speelt. Naast hem staan, nummer 13, twee soldaten in rode broeken, recht als palen. Ze hebben vrij, maar staan toch in de houding.

Dan het midden. Nummer 15 is een lange vrouw in roze en rood met een oranje parasol, die naar ons toe loopt. Nummer 14, aan haar hand, is een klein meisje in een witte jurk met een brede lichte hoed. Ze is de lichtste plek in het midden van het schilderij, en de enige figuur in de menigte die recht uit het doek naar jou kijkt.

Detail van het midden van Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte: een klein meisje in een witte jurk en lichte hoed loopt naar de kijker toe, aan de hand van een lange vrouw in een roze rok.

Amerikanen van een zekere leeftijd kennen haar al. In de film Ferris Bueller’s Day Off uit 1986 staat Cameron in het Art Institute voor dit schilderij, terwijl de camera steeds dichter op het meisje in het wit inzoomt, tot haar gezicht in stippen uiteenvalt. Precies dat gebeurt ook in de zaal. Hoe dichter je bij haar komt, hoe minder er van haar over is.

Rechts van haar zit nummer 16 onder een blauwe parasol in het gras, en nummer 17, een meisje met een lange vlecht, buigt zich over een klein boeketje bloemen. Daarachter rent nummer 18, een meisje in het oranje. Zij is de enige op het eiland die in beweging is. Ver achter haar staat nummer 19, een stel, de man met een baby in het wit op zijn arm, en op de rivier linksboven leunt nummer 20, een roeiploeg, in de riemen. Zelfs de roeiers lijken stil te staan.

Waarom iedereen op La Grande Jatte erbij staat als een standbeeld

De stijfheid is opzet. Seurat vertelde de dichter en criticus Gustave Kahn dat zijn voorbeeld de Panatheense processie was, de optocht van burgers uitgehouwen in het fries van het Parthenon. Hij wilde, zei hij, moderne mensen laten voorbijtrekken zoals de figuren op dat fries, in hun wezenlijke vorm. Dus gaf hij zijn Parijzenaars strikte profielen en strikte frontale houdingen, en bijna niets daartussenin.

Sommige critici vergeleken de figuren in 1886 met Egyptische reliëfs en houten speelgoed. Anderen begrepen waar het om ging. De criticus Félix Fénéon, die dat jaar over Seurat en zijn kring schreef, gaf de nieuwe stijl een naam die bleef hangen: neo-impressionisme. Het is de tak van het postimpressionisme die we hebben ontward in ons stuk over impressionisme en expressionisme, en Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte is er het stichtingsdocument van.

Twee jaar, zestig studies en een techniek die pointillisme heet

Seurat schilderde het grote doek niet op het eiland. Hij werkte eraan in zijn atelier, in twee periodes, van mei 1884 tot maart 1885 en van oktober 1885 tot mei 1886. Daarnaast maakte hij zo’n zestig voorbereidende werken. De tellingen lopen uiteen, maar het gaat om ongeveer dertig kleine olieverfschetsen op houten paneeltjes, die hij croquetons noemde, ongeveer evenveel tekeningen in conté-krijt en drie grote studies op doek.

Een olieverfstudie voor Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte met dezelfde oevercompositie in lossere kleurtoetsen, een staande vrouw rechts en aan haar voeten een dier met een lange staart dat nog niet duidelijk een aap is.

De meest complete van de grote studies hangt in het Met. Naast het voltooide schilderij zijn de figuren losser en zachter, en het dier aan de voeten van de vrouw is nog geen aap geworden.

En nu de verrassing. De stippen, het ding dat iedereen onthoudt, kwamen pas laat. In de eerste periode schilderde Seurat het doek met korte, kruisende streken en mengde hij sommige kleuren op het palet, waaronder doffe aardpigmenten zoals oker. Pas in de tweede periode werkte hij grote delen van het oppervlak over met kleine, bijna gelijkmatige stippen pure kleur, in het vertrouwen dat het oog van de kijker ze zou mengen. Hij noemde de methode chromoluminarisme. De wereld ging het pointillisme noemen. Volgens één schatting gaat het om zo’n tweehonderdtwintigduizend stippen.

Seurat had de kleurtheoretici Michel Eugène Chevreul en Ogden Rood gelezen en geloofde dat een oranje stip naast een blauwe stip beide zou laten trillen op een manier die geen gemengde verf kon evenaren. Al snel probeerden ook andere schilders het. Vincent van Gogh, net in Parijs aangekomen, schilderde een zelfportret in de stippen van Seurat voordat hij ze openbrak tot zijn eigen wervelende streken.

Het geel dat bruin werd

Al die wetenschap kent één probleem. Voor het zonnige gras in het midden van het schilderij gebruikte Seurat een nieuw pigment, zinkgeel, een zinkchromaat dat helder, citroenachtig en modern was. Het was ook chemisch instabiel. Na verloop van tijd wordt het chromaat dichromaat, en het heldere geel verkleurt naar oker en bruin. Die verandering was al tijdens Seurats leven begonnen. De vlekken stralend zonlicht die hij in 1885 schilderde, zijn nu een doffer olijfgroen.

Wat je in Chicago ziet, is niet helemaal wat Seurat zag. Voor de tentoonstelling van het museum in 2004, Seurat and the Making of La Grande Jatte, maakte een team met onder anderen kleurwetenschapper Roy Berns een digitale reconstructie van het doek met de oorspronkelijke gelen hersteld. Het is vreemd om dat te weten van een schilderij dat beroemd is om zijn licht: het licht is juist het deel dat vervaagt.

Een geschilderde rand en een witte lijst

Loop dicht naar de rand van het doek en je vindt het laatste wat Seurat eraan deed. Rond 1888 en 1889, twee of drie jaar na de eerste tentoonstelling, haalde hij het schilderij van zijn spieraam, spande het opnieuw op om zichzelf een marge te geven, en schilderde er rondom een rand van stippen omheen. De rand is vooral rood, oranje en blauw, en verandert onderweg, als antwoord op de kleuren van het schilderij ernaast.

Detail van de hoek rechtsonder van Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte, met het groene gras en de zoom van de donkere rok van de vrouw die uitkomen op een smalle geschilderde rand van rode, oranje en blauwe stippen.

De rand was bedoeld als overgang tussen het schilderij en de lijst. Seurat had La Grande Jatte getoond in een eenvoudige witte lijst, niet in verguld hout, wat in 1886 een provocatie was. Die lijst ging verloren, en Seurat stierf in maart 1891, eenendertig jaar oud, na een plotselinge ziekte, voordat hij een nieuwe kon maken. In 2022 hing het Art Institute het schilderij opnieuw op in een nieuwe witte lijst, ontworpen om zo dicht als restauratoren konden te komen bij wat hij kennelijk wilde.

Hoe het schilderij in Chicago kwam, en waarom het daar nooit weggaat

La Grande Jatte maakte zijn debuut op de achtste en laatste impressionistententoonstelling in Parijs, in mei 1886, opgehangen met werk van Paul Signac en Camille Pissarro, de oude impressionist die het voor de jonge stippenschilders had opgenomen. Het was een oorlogsverklaring aan de beweging die het onderdak bood.

Na Seurats dood bleef het dertig jaar in Frankrijk. Vanaf 1900 was het van de familie van Lucie Cousturier, een schilder uit de kring van Seurat. In 1924 kochten de Chicagose verzamelaars Frederic Clay Bartlett en Helen Birch Bartlett het, op advies van de conservatoren van het Art Institute, voor een prijs die meestal op twintigduizend dollar wordt gesteld. Helen stierf het jaar daarop, en in 1926 schonk Frederic hun collectie ter nagedachtenis aan haar aan het museum.

Het is één keer weggeweest. In 1958 werd het uitgeleend aan het Museum of Modern Art in New York, en op 15 april brak daar brand uit, waarbij een arbeider om het leven kwam. Het schilderij, dat een verdieping boven de brand hing, werd ongeschonden naar het Whitney Museum ernaast gedragen. Sindsdien heeft het niet meer gereisd.

In 1984 maakten Stephen Sondheim en James Lapine er de Broadwaymusical Sunday in the Park with George van, die de Pulitzerprijs voor drama won. Daarom noemen zoveel Amerikanen het bij de verkeerde titel.

Veelgestelde vragen over La Grande Jatte

Waar hangt Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte?

In het Art Institute of Chicago, aan 111 South Michigan Avenue. Het zit sinds 1924 in de collectie van het museum en stond het laatst vermeld in zaal 240, bij de impressionistische en postimpressionistische schilderijen van het museum, al kunnen zalen veranderen.

Hoe groot is La Grande Jatte van Seurat?

Het meet 207,5 bij 308,1 centimeter, dus ruim twee meter hoog en iets meer dan drie meter breed. De meeste mensen zijn verrast door het formaat; de figuren op de voorgrond zijn bijna levensgroot.

Wie staan er op Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte?

Gewone Parijzenaars op een zondags uitje, geen portretten van bekende mensen: de vrouw met de aap en haar metgezel, de vissende vrouw, de roeier, de heer met de hoge hoed, de min, de trompettist, twee soldaten en het meisje in het wit, allemaal hierboven genummerd.

Wat betekent de aap op La Grande Jatte?

Apen waren een oud symbool voor wellust en ijdelheid, en in de Parijse straattaal van de jaren 1880 kon een onderhouden vrouw een singesse worden genoemd, een apin. Veel kunsthistorici zien in de vrouw met de aap een maîtresse of prostituee; anderen zien Seurat die de spot drijft met modieuze manieren. Hij heeft nooit gezegd welke van de twee.

Waarom heet het schilderij in Chicago A Sunday on La Grande Jatte — 1884?

De titel van het museum bevat het jaartal omdat de scène zich afspeelt in 1884, de zomer waarin Seurat op het eiland begon te werken. Hij schilderde er tot 1886 aan door en voegde de rand toe rond 1888 en 1889.

Waar je op moet letten als je het ziet

De meeste mensen bekijken dit schilderij vanuit het midden van de zaal, maken een foto en lopen door. Seurat maakte het om vanaf twee andere plekken te worden bekeken.

Ga eerst een flink eind terug staan, drie tot vierenhalve meter, en laat de stippen samensmelten. Zoek de twee haakjes, de aap rechts en de hengel links, en zie hoe bijna iedereen daartussen naar de rivier of naar jou kijkt, nooit naar elkaar.

Loop er dan pal naartoe. Kijk naar het meisje in het wit, nummer 14, en zie haar verdwijnen in spikkels wit, roze, blauw en oranje. Kijk naar het zonnige gras in het midden en probeer het je citroengeel voor te stellen in plaats van olijfgroen. Ga dan naar een hoek en zoek de geschilderde rand, met stippen die van kleur veranderen terwijl ze langs de rand trekken.

Chiaro is precies op die korte afstand handig, wanneer de figuren zijn opgelost en je de legenda in je andere hand hebt: het verhaal van de singesse en de riem speelt terwijl je neerkijkt op de gekromde rug van de aap, die op zestig centimeter afstand alleen nog een groepje bruine en oranje stippen is.

Ga als het kan vroeg op een doordeweekse dag. Het Art Institute gaat meestal om 11 uur open, met langere openingstijden op donderdag, en een gewoon toegangskaartje voor volwassenen kostte 32 dollar toen we het voor het laatst controleerden, minder voor inwoners van Illinois. Openingstijden en prijzen veranderen, dus kijk voor je gaat op de website van het museum. De pagina over het Art Institute of Chicago op onze site heeft La Grande Jatte als een van de audiostops, zodat je het verhaal al kunt horen voordat je er bent.

Als je een menigte graag zo leest, haalt dezelfde genummerde aanpak ook De Nachtwacht van Rembrandt, De school van Athene van Rafaël en meer uit elkaar in onze reeks Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd. En als je Seurat wilt plaatsen tussen de schilders met wie hij in discussie was, begin dan met onze gids over de impressionistische schilders die op die acht Parijse tentoonstellingen exposeerden.

Seurat deed twee jaar over om iedereen op het eiland stil te laten staan, en het geel is sindsdien in beweging. Het meisje in het wit niet. Ze loopt nog steeds op je af, aan de hand van haar moeder, de enige op La Grande Jatte die merkte dat er iemand keek.