Naar de inhoud

Het schilderij dat niemand kan verklaren: De tuin der lusten van Bosch

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Jheronimus Bosch, De tuin der lusten (ca. 1490-1500), geopend drieluik, Museo del Prado, Madrid

Rond het jaar 1500 maakte een schilder in het Brabantse ’s-Hertogenbosch een houten altaarstuk met scharnierende luiken, geopend zo’n twee meter hoog en bijna vier meter breed, en vulde het met honderden naakte mensen, reusachtige aardbeien, doorzichtige bellen, een man met een bloem in zijn achterwerk, een uil, een man met een eierschaal als lijf waarvan de romp een holle herberg is waarin mensen zitten te drinken, en een paar oren zo groot als een huis, doorboord door een mes. Het hangt in zaal 56A van het Prado in Madrid, achter glas, en het brengt al vijfhonderd jaar iedereen die ernaar kijkt in verwarring. Waar gaat De tuin der lusten over? Niemand weet het. Dat is geen stijlfiguur. Er is geen enkel document uit Bosch’ leven bewaard dat het uitlegt, geen contract, geen brief, geen aantekening van wie het bestelde, en elke interpretatie sindsdien is een gok in een wetenschappelijk jasje geweest.

Dit is het beroemdste onopgeloste schilderij ter wereld, en de reden om ervoor te gaan staan is niet om het antwoord te horen, maar om te zien hoeveel verbeelding één mens in één enkel voorwerp wist te stoppen. De schilder signeerde zijn werk als Jheronimus Bosch, naar zijn stad, al werd hij geboren als Jheronimus van Aken. Hij dateerde vrijwel nooit iets, hield geen werkplaatsdagboek bij dat bewaard is gebleven, en liet een oeuvre na dat zo anders is dan alles wat ervoor of erna kwam, dat hij van deze afstand overkomt als een man die een uitzending ontving die niemand anders binnenkreeg.

Een schilderij dat opengaat

De tuin is een drieluik, wat betekent dat het een middenpaneel heeft en twee scharnierende luiken die er als kastdeuren overheen dichtklappen. Dat was het standaardformaat voor een altaarstuk, een devotievoorwerp dat op of achter een altaar stond, op feestdagen geopend en de rest van de tijd gesloten. Bosch nam het heiligste formaat uit de christelijke schilderkunst en vulde het met de minst heilige inhoud die je je kunt voorstellen, en dat is de eerste van de vele provocaties van het schilderij. Als je er in het Prado voor staat, zie je het geopend, alle drie de panelen tegelijk, maar het werd gemaakt om in twee toestanden te worden beleefd, en het verhaal begint bij de gesloten toestand.

De gesloten luiken van De tuin der lusten, met de wereld op de derde scheppingsdag in een glazen bol

Gesloten vormen de buitenkanten van de twee luiken samen één beeld: de platte aarde op de derde dag van de Schepping, voordat de zon en de maan werden gemaakt, vóór de dieren, vóór de mensen, geschilderd in grisaille, een bijna monochroom grijsgroen. De hele wereld zweeft in een doorzichtige kristallen bol, als een preparaat onder glas, en linksboven zit een piepklein figuurtje van God de Vader met een boek toe te kijken. Bovenaan loopt een Latijns opschrift: ‘Want Hij sprak, en het was er; Hij gebood, en het stond er.’ Zo begint het schilderij in soberheid en stilte, de koude grijze planeet onder het oog van God. Dan open je de deuren, en kleur en chaos spatten eruit, en de vraag hoe we van die stille bol bij dit carnaval zijn gekomen, is het hele drama van het voorwerp.

Linkerpaneel: het paradijs, met de waarschuwing er al in

Het linkerluik is Eden. God, hier een jonge figuur die op Christus lijkt, stelt Eva voor aan een pas geschapen Adam, in een groen landschap met in het midden een vreemde roze fontein, de Bron des Levens. Op het eerste gezicht is het een paradijs. Kijk beter en het gaat al mis. De vijver rond de fontein krioelt van de vroege voorouders van de chaos die nog komt, een kat loopt weg met een dode muis in haar bek, een leeuw verslindt een hert, een driekoppige vogel waadt door het water, en bizarre bastaardwezens kruipen onderaan uit de donkere poel. Het Eden van Bosch is geen schoon paradijs van vóór de zondeval. Het is een tuin waarin roofzucht en het groteske al aanwezig zijn, alsof het verderf vanaf het begin in de schepping was ingebakken.

Linkerpaneel van De tuin der lusten, de Hof van Eden met God die Eva aan Adam voorstelt, Museo del Prado

Dit is het detail dat je waarschuwt om de voor de hand liggende lezing niet te vertrouwen. Als het linkerpaneel onschuld is, waarom staat het dan vol moord en monsters? Bosch weigert je de nette morele boog te geven, eerst paradijs, dan zonde, dan straf, die het formaat van het drieluik belooft. De zondeval zit al in de tuin besloten, en dat betekent dat het middenpaneel niet zozeer een vertrek uit Eden is als wel de logische voortzetting ervan.

Middenpaneel: waar iedereen voor komt

Het middelste paneel is het grootste en het paneel waaraan het schilderij zijn naam dankt: een breed groen park dat krioelt van honderden kleine bleke naakte figuren die dingen doen die moeilijk in een hokje te stoppen zijn. Ze rijden in een ronde optocht op dieren, herten, geiten, paarden, een eenhoorn, om een centrale vijver vol badende vrouwen heen. Ze klimmen in en uit reusachtige vruchten. Ze drommen samen rond enorme bessen en vogels die vele malen groter zijn dan mensen, een man voert een metgezel een aardbei, paartjes zitten opgesloten in doorzichtige bellen en mosselschelpen, iemand staat op zijn hoofd terwijl er bloemen uit zijn lichaam groeien. Er is hier geen geweld en geen kleding, en, belangrijk, geen kinderen, geen oude mensen, geen werk, geen gevolgen. Het is een eindeloze erotische speeltuin die uitsluitend wordt bevolkt door jonge volwassenen, bevroren op het hoogtepunt van genot, zonder ervoor en zonder erna.

Detail van het middenpaneel van De tuin der lusten, naakte figuren met reusachtige vruchten en vogels, Museo del Prado

Vier eeuwen lang was de standaardlezing dat dit een waarschuwing is, een schreeuwerig beeld van de zonde van de wellust, bedoeld om de kijker de deugd in te jagen, met de aardbeien en bellen als symbolen van hoe genot zoet en broos is en in een oogwenk voorbij. Er is een traditie dat de aardbei werd opgevat als de vrucht van vluchtig genot, en van tijdgenoten van Bosch is opgetekend dat ze het werk, decennia na zijn dood, het schilderij van de aardbeien noemden. Maar een minderheid van de geleerden heeft het tegendeel betoogd: dat dit helemaal geen veroordeling is, maar een visioen van een verloren of alternatief paradijs, een beeld van onschuldige seksualiteit van vóór de schaamte, geschilderd door een man wiens religieuze opvattingen misschien minder rechtzinnig waren dan die van de kerk om hem heen. Het eerlijke standpunt is dat het schilderij zich niet laat oplossen. Het zweeft tussen viering en waarschuwing, en Bosch bouwde het zo dat het blijft zweven.

Rechterpaneel: de hel, en de man die haar hoorde aankomen

Dan kom je bij het rechterluik, en de temperatuur daalt. Dit is de hel, en het is het donkerste en origineelste visioen van de verdoemenis in de westerse kunst: een zwart nachtelijk landschap, verlicht door een brandende stad in de verte, waar de zondaars van het middenpaneel nu worden gemarteld met de instrumenten van hun eigen genot. Gokken wordt kwelling, een man is gekruisigd op een harp, een koor van verdoemden zingt van een partituur die op een naakt achterwerk is getatoeëerd, oren zo groot als deuren rollen voort en verpletteren mensen, doorboord door een lang mes. In het midden zit de zogeheten Boommens, een gebroken eierschaal als lijf op benen van rottende boomstammen, zijn holle romp een herberg, zijn gezicht omgedraaid naar de kijker met een blik van vermoeide herkenning. Veel geleerden denken dat dat gezicht Bosch’ zelfportret is: de schilder die zichzelf in het hart van zijn eigen hel plaatst.

Detail van het hellepaneel, met de muziekinstrumenten als martelwerktuigen, in De tuin der lusten, Museo del Prado

Het geniale van de hel van Bosch is dat ze specifiek is. Doorsnee middeleeuwse hellen zijn rood en vol doorsnee vlammen en hooivorken. Die van Bosch is koud, donker en persoonlijk: elke marteling hoort bij een zonde, elk instrument van genot is omgezet in pijn. Hier zitten de momenten waarop je denkt: wacht, echt? De gekruisigde op de harp, de billenmuziek die zo precies is genoteerd dat musici haar hebben getranscribeerd en opgenomen als een echt speelbaar wijsje, de reusachtige oren. Het is het paneel dat Bosch zijn reputatie bezorgde als de eerste grote schilder van de nachtmerrie, de man die de surrealisten vierhonderd jaar later als hun voorvader opeisten.

Hoe een Nederlandse nachtmerrie in Madrid belandde

Bosch werkte in de Nederlanden en stierf in 1516, en zijn vreemde, door zonde geobsedeerde schilderijen waren misschien regionale curiosa gebleven als er niet één bezeten verzamelaar was geweest: koning Filips II van Spanje. Filips, dezelfde strenge, vrome vorst die het sombere paleisklooster El Escorial bouwde, was een fanatiek bewonderaar van Bosch, en dat is een van de grote verrassingen van de kunstgeschiedenis: de strengste katholieke koning van Europa die valt voor de wildste, minst rechtzinnige schilder van de eeuw daarvoor. Filips verwierf De tuin der lusten in 1591, nadat het door de collectie van de Spaanse adel in de Nederlanden was gegaan, en zette het tussen zijn schatten. Via de Spaanse koninklijke collectie kwam het uiteindelijk in 1939 in het Prado. Dat het vreemdste schilderij ter wereld in Madrid hangt, komt doordat een Spaanse koning niet kon ophouden ernaar te kijken, dezelfde koninklijke verzamelhonger die het museum vulde met Titiaan, Velázquez en Goya.

Waarom niemand het kan verklaren

Het diepste probleem met De tuin is dat de mensen die het hadden moeten uitleggen zwijgen. Bosch liet geen geschriften na. De opdrachtgever is onbekend, al hebben geleerden geopperd dat het werd gemaakt voor een adellijke familie en niet voor een echt kerkaltaar, wat de onkerkelijke inhoud zou verklaren. Er is geen bewaard moreel programma, geen begeleidende tekst, geen contract dat het onderwerp vastlegt. De vroegste commentatoren, die decennia na Bosch’ dood schreven, waren het al oneens over wat het betekende. Elke lezing sindsdien, waarschuwing tegen wellust, verloren paradijs, alchemistische allegorie, manifest van een ketterse sekte, is gebouwd op aanwijzingen in het werk zelf en op beredeneerd giswerk, omdat bewijs van buitenaf niet bestaat. Het schilderij is een verzegelde boodschap zonder sleutel.

Precies daarom loont het om ervoor te gaan staan. Een schilderij dat je volledig kunt verklaren, kun je verlaten zodra je het zaalbordje hebt gelezen. De tuin geeft je niets om op te landen, dus blijf je kijken, en hoe langer je kijkt, hoe meer je vindt: een ander klein drama in elke handbreedte, een figuur die je had gemist, een wezen dat je niet kunt benoemen. Chiaro vertelt je over de Schepping op de gesloten luiken, de symboliek van de aardbei, het zelfportret van de Boommens en de muziek die in de hel op het lichaam is geschreven, recht voor het paneel, zodat de details waarvoor je een gids nodig hebt worden aangewezen terwijl je staat waar je ze kunt zien.

Waar je op let

Heb je maar tien minuten, kijk er dan in deze volgorde naar. Stel je eerst de deuren dicht voor, de grijze wereld in de glazen bol, en bedenk dat alles wat je zo gaat zien uit die stilte is voortgekomen. Lees de drie panelen dan van links naar rechts als tijd, Eden, de tuin van het genot, de hel, en merk op dat de morele boog nooit helemaal standhoudt: het paradijs heeft al monsters en de hel is gemaakt van het speelgoed uit het middenpaneel. Zoek de Boommens in de hel en beantwoord zijn blik over zijn schouder, misschien het eigen gezicht van de schilder. Zoek de muziek op het lichaam en bedenk dat iemand haar hardop heeft gespeeld. Doe dan een stap terug en aanvaard dat je zonder verklaring vertrekt, want dat deden vijfhonderd jaar aan geleerden ook. Dat is niet het schilderij dat er niet in slaagt iets over te brengen. Dat is het schilderij dat precies doet waarvoor het werd gemaakt: je nooit laten uitkijken.

Wil je Bosch zien tussen de rest van de collectie die een Spaanse koning bijeenbracht, dan zet de rondgang langs de hoogtepunten in wat je in het Prado moet zien De tuin naast de nachtmerries van Goya en de keizers van Titiaan, en de bezoekersgids voor het Prado vertelt je hoe je zaal 56A vindt zonder te verdwalen.