
Op 15 februari 1566 tekende een Antwerpse koopman, Niclaes Jongelinck, een borgstelling voor de schuld van een vriend aan de stad. Hij had onderpand nodig, dus verpandde hij zijn kunst. De lijst telde zestien schilderijen van Pieter Bruegel, en daaronder waren ‘de twaalf maanden’, de reeks seizoenen die Bruegel het jaar ervoor had geschilderd voor de eetkamer van Jongelincks buitenhuis bij Antwerpen. Een van die panelen is Jagers in de sneeuw. Drie vermoeide mannen en hun honden komen bij valavond over een heuvel, en onder hen ontvouwt zich een hele Vlaamse winter. Vandaag hangt het in Wenen, een paar stappen van de andere Bruegel waarvoor iedereen komt: De toren van Babel.
Naast elkaar lijken ze elkaars tegenpolen. Het ene is koud, stil en gewoon: een slechte jachtdag, een dorp, wat kinderen op het ijs. Het andere is een bijbelse ramp zo groot als een berg. Maar ze zijn met twee jaar ertussen door dezelfde man geschilderd, en ze werken op dezelfde manier. Van de andere kant van de zaal lijken ze allebei één beeld, en van dichtbij worden ze honderd verhalen.
Waarom Wenen de meeste Bruegels ter wereld heeft
Pieter Bruegel de Oude stierf in 1569 in Brussel, waarschijnlijk begin veertig. Er zijn maar zo’n veertig schilderijen van hem bewaard, en het Kunsthistorisches Museum in Wenen bezit er twaalf, de grootste groep ter wereld. Ze hangen samen in zaal X van de Gemäldegalerie, op de eerste verdieping. Nergens anders ter wereld kun je je in één zaal omdraaien en een kwart van het bewaarde werk van een schilder zien.
Dat komt doordat de Habsburgers vroege en bezeten liefhebbers waren. In de jaren 1590 schonk de stad Antwerpen de seizoenenreeks aan aartshertog Ernst, landvoogd van de Nederlanden en jongere broer van keizer Rudolf II. Ook Rudolf verzamelde Bruegel, in Praag. Later voegde aartshertog Leopold Wilhelm, die de Nederlanden in de jaren 1640 en 1650 bestuurde en schilderijen bij de wagenlading kocht, er meer aan toe. Toen de Habsburgse collecties in Wenen werden samengebracht, kwam Bruegel mee.
In zaal X hangen dus Kinderspelen, De boerenbruiloft, De kruisdraging, drie van de vijf bewaarde seizoenen en de twee schilderijen waar deze gids over gaat. Hier zijn ze, genummerd.
Jagers in de sneeuw, elk detail genummerd

| # | Detail | Wat het is | Waar je het vindt |
|---|---|---|---|
| 1 | De jagers | Drie mannen die thuiskomen met speren en bijna niets om te laten zien | Midden links, heuvelafwaarts |
| 2 | De honden | Een stuk of twaalf jachthonden, mager en uitgeput | Linksonder, op de hielen van de jagers |
| 3 | Het uithangbord | ‘In den Hert’, met een heilige die knielt voor een hert | Linksboven, aan één haak |
| 4 | Het vuur | Een familie die voor de herberg een geslacht varken schroeit | Links, bij de deur |
| 5 | De schoorsteenbrand | Een huis in brand, buren die met een ladder aan komen rennen | In het verre dorp, links van de kerk |
| 6 | De schaatsers | Dorpelingen die schaatsen, elkaar achternazitten en vallen | Bovenste bevroren vijver |
| 7 | De curlingspelers | Een vroege vorm van curling, en kolf, een spel met stok en bal | Onderste bevroren vijver |
| 8 | De ekster | Eén vogel die over het dal zweeft | Midden boven |
| 9 | De houtdraagster | Een vrouw die een bos rijshout over de brug sleept | Rechts, op de brug |
| 10 | Het molenrad | Een vastgevroren watermolen, ijspegels aan het rad | Rechtsonder |
| 11 | De bergen | Alpentoppen die in Vlaanderen niet bestaan | Rechtsboven |
| 12 | De slee | Een vrouw die een tweede figuur aan een touw over het ijs trekt | Helemaal rechtsonder |
De jacht die misliep
Begin bij de mannen, nummer 1. Het zijn er drie, voorovergebogen, speren op de schouder, stappend in hun eigen voetsporen. Zoek nu wat ze gevangen hebben. De voorste jager draagt één vos op zijn rug. Dat is de hele buit. Een vos was geen avondeten. Drie mannen en een troep honden trokken op een winterdag uit en kwamen terug met een vel.

De honden, nummer 2, vertellen hetzelfde verhaal. Tel hun ribben. Bruegel laat van geen van deze mannen het gezicht zien. Je ziet hun ruggen, hun kappen, hun laarzen die in de sneeuw wegzakken. Niemand poseert hier voor jou. Je bent gewoon achter hen aangesloten op de weg naar huis.
Het bord aan één haak
Nummer 3 is het detail dat een goede blik het meest beloont. De herberg links heeft een beschilderd uithangbord, en het bord is half losgeraakt. Het hangt scheef aan één haak, op het punt in de sneeuw te vallen. Erop knielt een kleine figuur voor een hert.

Die figuur is een heilige, en het hert is het hert met een kruisbeeld tussen het gewei. De legende wordt verteld over twee heiligen, Hubertus en Eustachius, en beiden zijn patroonheiligen van de jagers. Het opschrift onder de afbeelding noemt de herberg naar het hert. De grap is moeilijk te missen. De jagers lopen recht langs het bord van de jagersheilige, de patroon van een goede jacht, en het valt uit zijn hengsels.
Onder het bord, nummer 4, hebben de mensen van de herberg een vuur gestookt. Ze schroeien de borstelharen van een geslacht varken, het gewone werk van de vroege winter. Een vrouw buigt zich over de vlammen, een man gooit er stro op, een klein kind met een schort staat erbij. Het is de enige warme kleur in de linkerhelft van het schilderij, en de jagers draaien hun hoofd niet eens om.
Zoek nu het tweede vuur, nummer 5. Ver weg in het dorp, links van de kerktoren, staat een schoorsteen in brand. Piepkleine figuurtjes rennen erheen over een bruggetje, en een van hen draagt een ladder. Op het paneel is het niet groter dan een vingernagel. Bruegel zette een kleine ramp in de middengrond en gaf die geen bijzonder licht.
Het ijs, de vogel en de bergen
Laat je blik zakken naar de twee bevroren vijvers. Op de bovenste, nummer 6, schaatsen mensen, zitten ze elkaar achterna en vallen ze. Op de onderste, nummer 7, buigen mannen zich over stenen die over het ijs glijden. Het is een spel dat op curling lijkt, en anderen spelen kolf, een oud Hollands spel met stok en bal. Een vrouw rechtsonder, nummer 12, trekt een tweede figuur aan een touw over het ijs.

Dat contrast houdt het schilderij bij elkaar. Boven op de heuvel zijn de mannen koud, hongerig en stil. Beneden op het ijs speelt het dorp. Bruegel zegt niet wat van de twee waarder is.
De zwarte vogel die over het dal zweeft, nummer 8, is een ekster, en in de Nederlandse volksoverlevering brachten eksters geen goed nieuws. De kraaien in de bomen boven de jagers zijn zwart en roerloos. Het molenrad rechtsonder, nummer 10, zit vastgevroren, met ijspegels eraan. En de bergen, nummer 11, zijn pure verzinsel. Nergens in de buurt van Antwerpen zijn er Alpentoppen. Bruegel trok begin jaren 1550 op weg naar Italië over de Alpen en bleef ze de rest van zijn leven schilderen. Hij zette een Vlaams dorp onder Zwitserse bergen omdat het schilderij die hoogte nodig had.
Kerstkaarten en Tarkovski
Dit schilderij voelt vertrouwd, ook als je nooit in Wenen bent geweest. Kunsthistoricus Martin Kemp noemde het waarschijnlijk het populairste niet-religieuze beeld op kerstkaarten. Andrej Tarkovski’s camera blijft er lang op hangen in zijn film Solaris uit 1972, en Lars von Trier gebruikte het in Melancholia. William Carlos Williams schreef er een gedicht over. Het wordt vaak in verband gebracht met de strenge winters van de Kleine IJstijd, en de winter van 1564 op 1565 wordt vaak als bijzonder hard beschreven. Bruegel schilderde een seizoen dat heel Antwerpen net had doorgemaakt.
Zes panelen voor een eetkamer
Jagers in de sneeuw maakte deel uit van een reeks. De verpanding van 1566 sprak van ‘de twaalf maanden’, maar de meeste kenners denken nu dat het om zes panelen ging, elk voor twee maanden, zoals men het jaar toen in de Nederlanden indeelde. De jagers zijn december en januari. Vijf panelen zijn bewaard, alle gedateerd 1565. Drie hangen hier in zaal X: de jagers, De sombere dag voor het vroege voorjaar en De terugkeer van de kudde voor de herfst. Het hooien hangt in het Lobkowiczpaleis in Praag. De oogsters hangt in het Metropolitan Museum in New York. Het voorjaarspaneel is verloren.
Waarschijnlijk liepen ze als een fries rond Jongelincks eetkamer, zodat een gast zich kon omdraaien en door het hele jaar kon wandelen.
De toren van Babel, Bruegels grote versie

Twee jaar eerder, in 1563, signeerde Bruegel een heel ander soort schilderij. Het is iets kleiner dan de jagers en bevat nog meer mensen. De toren van Babel, Bruegels versie van het verhaal en de meest gekopieerde afbeelding van de toren ooit, was ook van Jongelinck; hij staat op dezelfde lijst van 1566. Bruegel had zich jaren eerder al aan het onderwerp gewaagd, in een miniatuur op ivoor die hij in Rome schilderde. Die staat vermeld in de collectie van de Italiaanse miniaturist Giulio Clovio en is sindsdien verdwenen. Het Weense paneel is de volledige uitwerking.
Het verhaal komt uit het boek Genesis, hoofdstuk elf. Na de zondvloed spreekt iedereen op aarde één taal. Ze vestigen zich in een vlakte en besluiten een stad te bouwen met een toren waarvan de top tot in de hemel reikt. God daalt neer, ziet wat ze doen en verwart hun taal, zodat ze elkaar niet meer verstaan. De bouw stopt en ze verspreiden zich. Genesis zegt nergens wie de leiding had. Latere overlevering, te beginnen met de geschiedschrijver Flavius Josephus, gaf die taak aan Nimrod, de geweldige jager en koning. Dus in Bruegels versie komt de koning hoogstpersoonlijk langs.
De toren van Babel, elk detail genummerd

| # | Detail | Wat het is | Waar je het vindt |
|---|---|---|---|
| 1 | Nimrod | De koning die de toren liet bouwen, in witte mantel en met kroon | Linksonder, tussen zijn hovelingen |
| 2 | De knielende steenhouwers | Arbeiders op hun knieën voor de koning | Linksonder, naar het midden toe |
| 3 | De steenhouwers | Mannen die met hamer en beitel blokken hakken en bewerken | Hoek linksonder |
| 4 | De signatuur | ‘BRVEGEL. FE. M.CCCCC.LXIII’, uitgehakt als een inscriptie | Op een steenblok, onder, links van het midden |
| 5 | De rots | Een natuurlijke rotspartij waar de toren omheen is gebouwd | Rechterkant, halverwege |
| 6 | De rode baksteen | Nieuwer metselwerk, nog niet met steen bekleed | Bovenste verdiepingen |
| 7 | De tredmolens | Mannen die in wielen lopen om steen op te hijsen | In de bogen, midden |
| 8 | De huizen | Hutten en schuurtjes waar arbeiders al op de richels wonen | Linkerkant, op de terrassen |
| 9 | De grote kraan | Een tredmolenkraan die blokken van de kade ophijst | Rechtsonder |
| 10 | De haven | Schepen die bouwmateriaal lossen | Helemaal rechts |
| 11 | Het vlot | Hout dat over het water wordt aangevoerd | Rechtsonder |
| 12 | De stad | Een dichtbebouwde Vlaamse stad die zich over de vlakte uitstrekt | Achtergrond links |
| 13 | De wolk | Weer dat onder de top van de toren voorbijtrekt | Top |
Een koning naar wie niemand kijkt
Nimrod, nummer 1, is de enige in het schilderij die zich voor de gelegenheid heeft gekleed. Hij draagt een kroon, een lange witte mantel en gouden laarzen, en houdt een scepter vast. Zijn hovelingen dringen achter hem samen, met een man in het geel aan zijn zijde. Voor hem, nummer 2, vallen de steenhouwers op hun knieën, de handen geheven.

Kijk langs hen heen naar nummer 3. De steenhouwers in de hoek knielen niet. Eén zit op een blok en lijkt een slok te nemen. Een ander werkt door met zijn beitel. Hun gereedschap ligt over de steen verspreid. Bruegel schilderde de koning als een pompeuze bezoeker en de arbeiders als mensen met een klus om af te maken. Hij lijkt meer verstand te hebben gehad van steenhouwen dan van koningen.
Bruegel signeerde het schilderij op een van die blokken, nummer 4. De letters lijken in de steen zelf gehakt: BRVEGEL, FE voor fecit, ‘heeft het gemaakt’, en het jaartal in Romeinse cijfers. De schilder zette zijn naam op de bouwplaats, in de groeve, tussen de steenhouwers.
Waarom hij op het Colosseum lijkt
Doe een stap achteruit en bekijk de toren als geheel. Ring na ring van bogen, stijgend en smaller wordend. Als hij je aan het Colosseum in Rome doet denken, is dat geen toeval. Bruegel was rond 1553 in Rome en moet de ruïne hebben gezien. Prenten van Romeinse monumenten, veel ervan uitgegeven door zijn eigen Antwerpse uitgever Hieronymus Cock, waren overal te krijgen. De bogen, de gewelven en de gebogen muren zijn Romeinse bouwkunst.
Waarom zou een Vlaamse schilder Babylon als Rome verkleden? Niemand weet het zeker. Christelijke schrijvers lazen het ‘Babylon’ uit de Openbaring al lang als Rome, en in de jaren 1560, toen de Reformatie de Nederlanden verscheurde, had die vergelijking echt scherpte. Anderen zien een eenvoudiger punt: het Colosseum was de beroemdste ruïne van Europa, een gebouw dat ooit eeuwig had geleken en nu als steengroeve diende. Bruegels toren wordt tegelijk gebouwd en valt uit elkaar.
Een bouwplaats met een fatale fout
Dit is het detail waar ingenieurs dol op zijn. Kijk naar de bogen op de onderste verdiepingen. Ze zijn niet waterpas gebouwd. Elke ring van de toren is eigenlijk een helling die omhoog draait, en de bouwers hebben hun bogen haaks op de helling gezet in plaats van op een vlak bed. Elke boog helt over. Een echt gebouw dat zo werd opgetrokken, zou nooit blijven staan. Bruegel laat een project zien dat gedoemd is voordat God ook maar iets doet.

Er is meer. De onderste verdiepingen zijn niet af, terwijl de bovenste al omhoog gaan. Aan de voet steekt het kale gesteente uit. De toren is rond een natuurlijke rotspartij gebouwd, nummer 5, en aan de rechterkant zie je waar het metselwerk ophoudt en de rots begint. Hoger, nummer 6, maakt de stenen bekleding plaats voor ruwe rode baksteen, de binnenstructuur die nog niet bekleed is. Sommige delen bij de voet lijken al af te brokkelen.
En er wonen mensen op. Op de richels, nummer 8, staan hutten, schuurtjes en luifels, met wasgoed en karren. Arbeiders zijn ingetrokken voordat het gebouw af is. In twee van de grote bogen, nummer 7, lopen mannen in houten tredmolens om touwen op te winden waarmee steen wordt gehesen. Beneden bij de kade, nummer 9, hijst een veel grotere tredmolenkraan blokken uit de boten. Dit waren echte machines op echte bouwplaatsen in het zestiende-eeuwse Antwerpen, geschilderd met de zorg van een ingenieur.
Antwerpen in vermomming
Kijk naar de rechterrand, nummer 10. De haven ligt vol schepen, en een houtvlot, nummer 11, drijft aan over het water. Links, nummer 12, strekt een stad zich uit over de vlakte, met steile daken en kerktorens. Dit is niet het oude Mesopotamië. Het lijkt een Vlaamse stad, en de drukke haven lijkt sterk op Antwerpen, toen een van de rijkste handelssteden van Europa en een plek waar mensen van overal elke taal spraken.
Een stad die denkt dat ze alles kan bouwen, vol kooplieden en vreemde talen, is een mooie plek om het verhaal van Babel te vertellen. Jongelinck, een rijke Antwerpse koopman, hing het aan zijn muur. Of hij het als waarschuwing of als compliment opvatte, zullen we nooit weten.
Helemaal bovenaan, nummer 13, drijft een wolk voorbij onder de top. De toren is al hoger dan het weer.
De kleinere toren in Rotterdam

Bruegel schilderde de toren nog minstens één keer. De zogeheten ‘kleine’ Toren van Babel is van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Hij is ongeveer half zo hoog en half zo breed als het Weense paneel, 60 bij 74,5 centimeter, en ongedateerd; de meeste kenners plaatsen hem rond 1563 of iets later.
De sfeer is anders. Er is geen Nimrod en geen drukke voorgrond. De toren is donkerder en veel verder gevorderd, hij rijst op in de wolken, en de mensen zijn bijna te klein om te zien. Het hoofdgebouw van Boijmans is gesloten voor een langdurige renovatie, en het schilderij was te zien in het Depot van het museum en is in het buitenland uitgeleend, dus kijk vooraf even na of je beide torens op één reis wilt zien.
Veelgestelde vragen over Jagers in de sneeuw en De toren van Babel
Waar hangt Jagers in de sneeuw?
In het Kunsthistorisches Museum in Wenen, in zaal X van de Gemäldegalerie op de eerste verdieping. Het hangt in dezelfde zaal als De toren van Babel en tien andere schilderijen van Bruegel.
Hoe groot is Jagers in de sneeuw?
Ongeveer 117 bij 162 centimeter. Het is olieverf op een eikenhouten paneel, geen doek, gedateerd 1565.
Wat is de betekenis van Jagers in de sneeuw?
Het stelt december en januari voor in een reeks van zes seizoenenschilderijen. Goed bekeken gaat het over een mislukte jacht. Drie uitgeputte mannen komen thuis met één vos, terwijl het dorp beneden doorgaat met schaatsen, koken en het blussen van een schoorsteenbrand.
Hoeveel torens van Babel heeft Bruegel geschilderd?
Er zijn er twee bewaard: de grote versie in Wenen, gedateerd 1563, en de kleinere in Rotterdam. Een derde, een miniatuur op ivoor die in Rome werd geschilderd, staat vermeld in de collectie van Giulio Clovio, maar is verloren.
Waarom lijkt De toren van Babel op het Colosseum?
Bruegel had het Colosseum rond 1553 in Rome gezien, en Romeinse architectuur was in Antwerpen goed bekend via prenten. De keuze kan ook een boodschap bevatten, want christelijke schrijvers noemden Rome vaak ‘Babylon’, maar kenners zijn het er niet over eens hoe scherp dat bedoeld was.
Hoeveel schilderijen van Bruegel hangen er in Wenen?
Twaalf, de grootste verzameling van zijn schilderijen ter wereld, en ongeveer een kwart van de pakweg veertig die bewaard zijn.
Waar je op let in zaal X
Het Kunsthistorisches Museum staat aan de Maria-Theresien-Platz in Wenen, tegenover zijn tweeling, het Naturhistorisches Museum. Toen dit artikel werd geschreven, vermeldde de website van het museum dat het elke dag open was van 10 tot 18 uur, op donderdag tot 21 uur. Een volwassenenkaartje kostte online 22 euro en aan de kassa 24, en bezoekers onder de 19 hebben gratis toegang. Openingstijden en prijzen veranderen, dus controleer het voor je gaat. Onze pagina over het Kunsthistorisches Museum heeft Jagers in de sneeuw en De toren van Babel als audiostops.
Ga op een donderdagavond, als het rustiger is in de zaal, en trek er minstens veertig minuten voor uit.
Begin met de jagers, vanaf de andere kant van de zaal. Laat de diagonaal van de bomen je blik de heuvel af en naar de bergen trekken. Loop dan dichterbij en doe het omgekeerd: de vos, de honden, het bord aan zijn ene haak, het vuur, de schaatsers, de schoorsteenbrand in het dorp. Van dichtbij is een figuur op het ijs zo groot als een rijstkorrel. Met Chiaro aan op die afstand komt het verhaal van de jagersheilige op het uithangbord precies op het moment dat je het hert op het bord vindt en ziet dat het op het punt staat te vallen.
Draai je dan naar De toren van Babel en doe hetzelfde. Stap achteruit en bekijk de hele toren tegen de lucht. Buig je daarna naar de onderste verdiepingen en zoek de scheve bogen, de tredmolens, de hutten op de richels, de steenhouwers die niet willen knielen en de signatuur op het blok.
Kijk voor je vertrekt nog naar De sombere dag en De terugkeer van de kudde. Het zijn broers en zussen van de jagers, in hetzelfde jaar voor dezelfde eetkamer geschilderd, en er drie samen zien is het dichtst dat je kunt komen bij een bezoek aan het huis van Jongelinck.
Als dit soort trage, genummerde kijken je ligt, werkt dezelfde methode bij Rembrandts volle schuttersstuk in De Nachtwacht, alle figuren benoemd, en bij Bruegels grote voorganger in De Tuin der Lusten van Bosch. Nu je toch in Wenen bent: Klimts De kus hangt in het Belvedere, een kort tramritje verderop. En de hele reeks, schilderij voor schilderij, staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.
De jagers op de heuvel weten niet dat er naar hen gekeken wordt. Ze denken aan het avondeten. Vierenhalve eeuw later staan er nog altijd mensen achter hen op dat pad, die kijken waar zij nooit zullen kijken: naar beneden, naar het ijs, waar iedereen anders plezier heeft.