
Niemal każdy budynek starożytnego Rzymu to ruina. Forum to pole połamanych kolumn. Termy Karakalli to ściany bez dachu. Pałace cesarskie na Palatynie to zarysy w trawie. Koloseum to skorupa, która straciła większość marmurowej okładziny. Idziesz przez starożytne miasto i idziesz przez gruzowisko.
Z wyjątkiem jednego budynku.
Panteon wciąż ma dach. Wciąż ma brązowe drzwi. Wciąż ma pojedynczy promień światła, który miał w południe padać przez jego sklepienie. Posadzka, po której chodzisz, to posadzka, którą inżynierowie Hadriana ułożyli około 126 roku n.e. Kopuła nad twoją głową to kopuła, którą odlali. Historia Panteonu to między innymi opowieść o tym, jak pogańskiej świątyni na Polu Marsowym udało się przetrwać dziewiętnaście stuleci pożarów, powodzi, trzęsień ziemi, najazdów i papieskich grabieży, podczas gdy każdy porównywalny rzymski zabytek rozebrano na kamień budowlany.
Krótka odpowiedź brzmi: miał szczęście, a potem dostał papieża.
Pierwszy Panteon i jego problem
Historia zaczyna się w 27 roku p.n.e., kiedy Marek Agryppa, zięć Augusta, jego dowódca w bitwie pod Akcjum i budowniczy większości publicznej infrastruktury wczesnocesarskiego Rzymu, postawił świątynię na Polu Marsowym. Ta dzielnica była wtedy terenem zalewowym tuż za starymi murami miasta, gdzie arystokraci zakładali ogrody, a wodzowie odbywali triumfy. Budynek Agryppy był prostokątny, z kolumnowym portykiem od frontu, a poświęcony był, według późniejszego autora Kasjusza Diona, albo wszystkim bogom, albo osobistym bogom rodu Juliuszów. Nazwa „Panteon” jest grecka. Znaczy mniej więcej „wszystkim bogom”.
Nikt z żyjących nie widział tego pierwszego Panteonu. Spłonął w 80 roku n.e. w ogromnym pożarze, który strawił też większość Pola Marsowego. Cesarz Domicjan go odbudował. Jego wersja też spłonęła, trafiona piorunem około 110 roku n.e. Kiedy w 117 roku na tron wstąpił Hadrian, miejsce to od prawie dekady było pogorzeliskiem.
Wszystko, co widzi dzisiejszy zwiedzający, to odbudowa Hadriana. Dendrochronologia oryginalnych drewnianych więźb dachowych i stemple na cegłach wypalonych w murach datują budowę na mniej więcej lata 114-128 n.e. Niezwykłe, i od dziewiętnastu stuleci mylące turystów, jest to, że Hadrian nie chciał umieścić na budynku własnego imienia. Zostawił na frontonie dedykację Agryppy, z brązowych liter wysokich na trzydzieści centymetrów: M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. Marek Agryppa, syn Lucjusza, konsul po raz trzeci, to zbudował.
To nie była fałszywa skromność. Hadrian zrobił to samo w kilku innych miejscach. Wygląda na to, że obowiązywała zasada, że jeśli odbudowywało się świątynię na tym samym planie, zachowywało się imię założyciela jako wyraz ciągłości religijnej. To jeden z powodów, dla których niemal każdy zwiedzający myśli dziś, że Panteon zbudował Agryppa, i jeden z powodów, dla których dopiero współcześni archeolodzy, odczytując stemple na cegłach, ustalili, co naprawdę się wydarzyło.
Co naprawdę zbudował Hadrian

Budynek, który postawił zespół Hadriana, nie był odbudową w żadnym zwykłym sensie. Był nowym rodzajem budowli zamaskowanym konwencjonalnym portykiem.
Od frontu, gdy podchodzisz od dzisiejszego Piazza della Rotonda, Panteon wygląda jak typowa rzymska świątynia. Szesnaście granitowych kolumn, każda wysoka na prawie dwanaście metrów i ważąca około sześćdziesięciu ton, wydobytych w Egipcie i przewiezionych przez Morze Śródziemne. Trójkątny fronton. Płytki portyk. To była znajoma gramatyka religii obywatelskiej. Oryginał Agryppy też wyglądał mniej więcej tak.
Za portykiem jest jednak coś, co nie miało prawdziwego precedensu: cylindryczna rotunda nakryta półkulistą betonową kopułą o średnicy 43,3 metra. Dla porównania: minęło trzynaście stuleci, zanim jakikolwiek budowniczy w Europie zbliżył się do takiej rozpiętości. Kopuła Panteonu wciąż, dwa tysiące lat później, jest największą niezbrojoną betonową kopułą na świecie. Oculus pośrodku, o średnicy dziewięciu metrów, nigdy nie został przeszklony. Kiedy pada deszcz, deszcz pada do wnętrza. Posadzka jest nachylona, a woda spływa przez małe szczelinowe otwory, które wciąż widać w marmurze.
Efekt po wejściu nie ma nic wspólnego z tym, co obiecywał portyk. Portyk to świątynia. Wnętrze to planetarium.
Ze świątyni w kościół
Panteon służył jako pogańska świątynia przez cały upadek cesarstwa zachodniego. Kiedy Teodozjusz zakazał w 380 roku kultów pogańskich, budynek oficjalnie zamknięto. Przez nieco ponad dwa stulecia stał pusty. To był niebezpieczny okres. Nieużywany rzymski budynek był budynkiem, z którego można było wywieźć marmur, przetopić brąz i wykorzystać kamienne bloki do budowy kościołów i fortec. Większość starożytnego Rzymu zniknęła właśnie w ten sposób między V a VIII wiekiem.
Panteon ocalał w 609 roku n.e. dzięki transakcji między cesarzem bizantyjskim Fokasem a papieżem Bonifacym IV. Fokas, który próbował umocnić swoje poparcie na Zachodzie, przekazał budynek papiestwu. Bonifacy konsekrował go tego samego roku jako kościół chrześcijański pod wezwaniem Santa Maria ad Martyres, Najświętszej Maryi Panny i Męczenników, po procesji, podczas której, według kronikarza Pawła Diakona, z rzymskich katakumb przywieziono dwadzieścia osiem wozów kości męczenników i pochowano je pod posadzką.
To zawias całej historii. W chwili, gdy Panteon stał się Basilica di Santa Maria ad Martyres, przestał być celem rozbiórki i stał się chronionym dobrem. Papieże o niego dbali. Odprawiano w nim msze. Przeszedł niemal nietknięty przez stulecia, w których Koloseum rozbierano na trawertyn do budowy pałaców, a Forum służyło za pastwisko dla krów.
Święto rocznicy poświęcenia, 1 listopada, z czasem przeszło do ogólnego kalendarza chrześcijańskiego jako uroczystość Wszystkich Świętych. Istnieje bezpośrednia, choć cienka linia od „świątyni wszystkich bogów” Agryppy do współczesnego listopadowego święta wszystkich świętych. Nazwa przetrwała. Religia się zmieniła.
Średniowieczny Panteon
Budynek nie uniknął wszystkich zniszczeń.
Kiedyś we wczesnym średniowieczu, prawdopodobnie w VII albo VIII wieku, do portyku dobudowano dzwonnicę. Stała tam przez dziewięćset lat. W XIII wieku zastąpiła ją druga dzwonnica. Gian Lorenzo Bernini dodał później, w latach 20. XVII wieku, dwie małe wieżyczki po bokach portyku, tak zwane „ośle uszy”, tak powszechnie znienawidzone, że w końcu rozebrano je w 1883 roku. Na XVII- i XVIII-wiecznych rycinach Panteonu widać wieżyczki Berniniego sterczące nad frontonem jak kozie rogi.
Oryginalny brąz, który pokrywał kiedyś dach portyku, zdarł w 1625 roku papież Urban VIII z rodu Barberinich, który chciał użyć metalu do dwóch przedsięwzięć: brązowego baldachimu nad grobem świętego Piotra w nowej bazylice i armat dla twierdzy Castel Sant’Angelo. Paszkwil, który krążył wtedy po Rzymie, przylgnął na dobre: „Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini”. Czego nie zrobili barbarzyńcy, zrobili Barberini. Rzymianie nigdy mu tego do końca nie wybaczyli.
Natomiast oryginalne brązowe drzwi od frontu Panteonu to te, które zawiesili inżynierowie Agryppy i Hadriana. Te same drzwi. Siedem metrów wysokości, odlane w całości, prawdopodobnie najstarsze działające drzwi w Europie. Obracają się na tych samych zawiasach. Kiedy zamyka się je na noc, zamykają się w tej samej ościeżnicy, którą zbudował Hadrian.
Rafael, renesansowe miejsce pochówku

W renesansie Panteon był kościołem od prawie tysiąca lat i stał się wśród architektów najdokładniej badanym budynkiem w Europie. Brunelleschi zmierzył go przed zaprojektowaniem kopuły katedry we Florencji. Michał Anioł podobno nazwał go dziełem aniołów, a nie ludzi. Bramante przemierzył jego posadzkę, zanim zaczął nową Bazylikę św. Piotra. Każdy młody architekt, od Berniniego przez Piranesiego po Christophera Wrena, go rysował. Budynek nauczył całą europejską tradycję architektoniczną myśleć o przestrzeni wnętrza.
Stał się też, przez swego rodzaju ciche nawarstwianie, Opactwem Westminsterskim włoskiej sztuki.
Rafaela pochowano tam w 1520 roku. Zostawił polecenia: chciał spocząć w rotundzie, przy konkretnym ołtarzu. Jego przyjaciel Pietro Bembo napisał łacińskie epitafium, które wciąż widnieje na ścianie nad grobem. Najczęściej tłumaczona linijka mówi mniej więcej: „Tu leży Rafael, przez którego za życia Natura obawiała się być prześcignięta, a gdy umarł, obawiała się umrzeć wraz z nim”. Rafael miał trzydzieści siedem lat. Rzeźbiarz Lorenzetto, pracując według projektu przyjaciela, wyrzeźbił małą Madonnę del Sasso, która stoi w niszy nad grobem. Jest dłuższa opowieść o tym, dlaczego Rafael wybrał pochówek właśnie tutaj i co ten pochówek znaczył, dla budynku i dla pozycji malarzy w XVI wieku.
Po Rafaelu lista pochówków dalej rosła. Annibale Carracci, boloński malarz, którego freski w Palazzo Farnese wyznaczyły wzór dla włoskiego baroku, spoczął obok Rafaela w 1609 roku. W XVII i XVIII wieku w kaplicach wzdłuż ścian pochowano kilkunastu innych artystów i architektów. Dwaj królowie Włoch, Wiktor Emanuel II i Umberto I, oraz królowa Włoch spoczywają tam w grobowcach z czasów po Risorgimento, kiedy nowo zjednoczone Włochy wykorzystały Panteon, by wywieść swój bezpośredni rodowód od Rzymu.
Panteon wciąż w użyciu
Budynek wciąż jest kościołem. Odprawia się w nim msze. W niedziele i święta, wchodząc, często trafisz na nabożeństwo, a zwiedzających prosi się wtedy, by przeszli do tyłu. Święto Santa Maria ad Martyres wciąż obchodzi się 1 listopada. W Zielone Świątki strażacy z dachu zrzucają przez oculus czerwone płatki róż, a ta tradycja, wskrzeszona w czasach współczesnych, nawiązuje do średniowiecznych opisów tego samego gestu.
Panteon pozostaje też, dość uparcie, zabytkiem turystycznym bez współczesnego przeszklenia. Kiedy w Rzymie pada, pada w Panteonie. Posadzka ma ledwie widoczny spadek, około trzydziestu centymetrów, opadający ku środkowi, i dwadzieścia dwa małe otwory odpływowe w marmurze, które odprowadzają wodę. W słoneczne dni w południe snop światła z oculusa przesuwa się po wnętrzu przewidywalnym łukiem i w okolicach równonocy wiosennej sięga szczytu drzwi wejściowych około czterdziestu minut po pełnej godzinie. Najnowsze badania historyka architektury Roberta Hannaha i innych przekonująco dowodzą, że budynek zaprojektowano jako swego rodzaju kalendarz, słoneczny południk, który położeniem promienia wyznaczał pewne cesarskie rocznice.
Niewiele jest miejsc, w których możesz położyć dłoń na ścianie, która stoi nieprzerwanie, bez odbudowy, bez ruiny, od dziewiętnastu stuleci. Chiaro zauważa spadek posadzki, gdy idziesz ku środkowi rotundy, i mówi ci, czemu służy to trzydziestocentymetrowe nachylenie, kiedy czujesz je pod stopami.
Na co patrzeć
Trzy rzeczy warte uwagi, poza kopułą.
Pierwsza to brązowe drzwi. Stań z boku i przyjrzyj się trzpieniom zawiasów. Są tak stare jak budynek. Drzwi są tak dobrze wyważone, że jedna osoba może je obrócić, choć ważą około ośmiu ton.
Druga to posadzka. W wielu płytach wciąż jest oryginalny marmur. Poszukaj rozet z czerwonego porfiru i żółtego giallo antico, dwóch najtwardszych i najcenniejszych kamieni starożytnego świata. Hadrian sprowadzał je z Egiptu i Numidii za kolosalne pieniądze. Wzór to mieszanka kół i kwadratów, która bardzo celowo gra z kołem kopuły i kwadratem planu portyku.
Trzecia to sam oculus. Stań pod nim, spójrz w górę i zatrzymaj wzrok. W deszczu woda spada do rotundy srebrną kolumną. W ostrym słońcu promień uderza w ścianę tak mocno, że kasetony rzucają cienie. Otwór nie zmienił kształtu od 126 roku n.e. Niebo, które przez niego widzisz, to to samo niebo, które patrzyło, jak architekt Hadriana kończy kopułę.
Każdy porównywalny rzymski budynek to ruina. Ten wciąż działa.