İçeriğe geç

Pantheon'un Tarihi: Pagan Bir Tapınak Nasıl Roma'nın Kesintisiz Kullanılan En Eski Binası Oldu?

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Giovanni Paolo Panini'nin 18. yüzyılda yaptığı Pantheon'un iç mekânı tablosu; kasetli kubbenin ve oculustan düşen tek ışık huzmesinin altında küçücük kalan ziyaretçiler.

Antik Roma’daki binaların neredeyse hepsi birer harabe. Forum, kırık sütunlardan oluşan bir tarla. Caracalla Hamamları çatısız duvarlar. Palatino’daki imparatorluk sarayları çimenlerin içindeki ana hatlardan ibaret. Kolezyum, mermer kaplamasının çoğunu yitirmiş bir kabuk. Antik şehirde yürürken bir enkazın içinde yürürsünüz.

Tek bir bina hariç.

Pantheon’un hâlâ çatısı var. Hâlâ bronz kapıları var. Öğle vakti tavanından içeri düşmesi için tasarlanmış o tek ışık huzmesi hâlâ orada. Üzerinde yürüdüğünüz zemin, Hadrianus’un mühendislerinin MS 126 civarında döşediği zemin. Başınızın üstündeki kubbe, onların döktüğü kubbe. Pantheon’un tarihi, başka şeylerin yanı sıra, Campus Martius’taki pagan bir tapınağın, benzeri her Roma anıtı yapı taşı için sökülüp talan edilirken, on dokuz yüz yıllık yangını, seli, depremi, istilayı ve papalık yağmasını nasıl atlatabildiğinin hikâyesi.

Kısa cevap: Şansı yaver gitti, sonra da bir papası oldu.

İlk Pantheon ve onunla ilgili sorun

Hikâye MÖ 27’de başlıyor. Augustus’un damadı, Actium Muharebesi’ndeki generali ve erken imparatorluk Roma’sının kamu altyapısının çoğunun kurucusu Marcus Agrippa, Campus Martius’ta bir tapınak yaptırdı. Bölge o zamanlar, eski şehir surlarının hemen dışında, aristokratların bahçelerini kurduğu ve generallerin zafer törenlerini düzenlediği bir taşkın ovasıydı. Agrippa’nın binası dikdörtgendi, önünde sütunlu bir revak vardı ve sonraki dönem yazarı Cassius Dio’ya göre ya bütün tanrılara ya da Iulius ailesinin kişisel tanrılarına adanmıştı. “Pantheon” adı Yunanca. “Her tanrıya” gibi bir anlama geliyor.

O ilk Pantheon’u bugün yaşayan hiç kimse görmedi. MS 80’de, Campus Martius’un da çoğunu yok eden büyük yangında yandı. İmparator Domitianus onu yeniden yaptırdı. Onun versiyonu da MS 110 civarında yıldırım düşmesi sonucu yandı. Hadrianus 117’de tahta çıktığında, alan neredeyse on yıldır bir yangın yarasıydı.

Bugünkü ziyaretçinin gördüğü her şey Hadrianus’un yeniden inşası. Orijinal ahşap çatı makaslarına uygulanan dendrokronoloji ve duvarlara gömülü tuğla damgaları, inşaatı kabaca MS 114-128 yıllarına tarihliyor. Dikkat çekici olan ve on dokuz yüzyıldır turistlerin kafasını karıştıran şey, Hadrianus’un binaya kendi adını koymayı reddetmesi. Alınlık boyunca uzanan, otuz santim boyunda bronz harflerle yazılmış Agrippa’nın ithafını yerinde bıraktı: M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. Lucius oğlu, üçüncü kez konsül olan Marcus Agrippa bunu yaptı.

Bu sahte bir alçakgönüllülük değildi. Hadrianus başka birkaç yerde de aynısını yaptı. Görünüşe göre gelenek, bir tapınağı aynı temel üzerinde yeniden inşa ederseniz dinî sürekliliğin bir göstergesi olarak kurucunun adını korumanızdı. Bu, bugün neredeyse her ziyaretçinin Pantheon’u Agrippa’nın yaptırdığını düşünmesinin nedenlerinden biri ve gerçekte ne olduğunu çözmek için modern arkeologların tuğla damgalarını okuması gerekmesinin nedenlerinden biri.

Hadrianus’un gerçekte inşa ettiği şey

Gianicolo tepesinden çatıların üzerinden görülen Pantheon: Kubbenin alçak eğrisi Roma'nın üzerinde yükseliyor ve dış yüzeyinin hiçbir yerinde görünür bir payanda yok.

Hadrianus’un ekibinin diktiği bina, herhangi bir olağan anlamda bir yeniden inşa değildi. Geleneksel bir revakla gizlenmiş yeni bir bina türüydü.

Önden, bugünkü Piazza della Rotonda’dan yaklaşırken Pantheon sıradan bir Roma tapınağı gibi görünür. Her biri on iki metre yüksekliğinde ve yaklaşık altmış ton ağırlığında, Mısır’da çıkarılıp Akdeniz’in öbür ucuna gemiyle taşınmış on altı granit sütun. Üçgen bir alınlık. Sığ bir portiko. Bu, sivil dinin tanıdık diliydi. Agrippa’nın orijinali de buna benzer görünüyordu.

Ama revakın arkasında, gerçek bir öncülü olmayan bir şey var: 43,3 metre genişliğinde yarım küre biçiminde beton bir kubbeyle örtülmüş silindirik bir rotunda. Bir fikir vermek gerekirse, Avrupa’da herhangi bir yapı ustasının bu açıklığa yaklaşması on üç yüzyıl sürecekti. Pantheon’un kubbesi, iki bin yıl sonra hâlâ dünyanın en büyük donatısız beton kubbesi. Ortadaki dokuz metre çapındaki oculus hiçbir zaman camla kapatılmadı. Yağmur yağdığında yağmur binanın içine düşer. Zemin eğimlidir ve mermerde hâlâ görebileceğiniz küçük yarıklı deliklerden suyu dışarı akıtır.

İçeri girdiğinizdeki etki, revakın vaat ettiği hiçbir şeye benzemez. Revak bir tapınak. İç mekân ise bir planetaryum.

Tapınaktan kiliseye

Pantheon, Batı İmparatorluğu’nun çöküşü boyunca pagan bir tapınak olarak kullanılmaya devam etti. Theodosius 380’de pagan ibadetini yasakladığında bina resmî olarak kapatıldı. İki yüzyıldan biraz fazla bir süre boş kaldı. Bu tehlikeli dönemdi. Kullanılmayan bir Roma binası, mermerinin taşınıp götürülebileceği, bronzunun eritilebileceği, taş bloklarının kiliseler ve kaleler için yeniden kullanılabileceği bir binaydı. Antik Roma’nın büyük kısmı beşinci ile sekizinci yüzyıllar arasında tam da bu şekilde yok oldu.

Pantheon, MS 609’da Bizans imparatoru Phokas ile Papa IV. Bonifatius arasındaki bir işlemle kurtarıldı. Batı’daki desteğini güçlendirmeye çalışan Phokas binayı papalığa devretti. Bonifatius onu aynı yıl Santa Maria ad Martyres’e — Meryem Ana ve Şehitler’e — adanmış bir Hristiyan kilisesi olarak kutsadı; vakanüvis Diyakon Paulus’a göre bundan önce düzenlenen bir alayda, Roma katakomplarından yirmi sekiz araba dolusu şehit kemiği getirilmiş ve zeminin altına gömülmüştü.

Bütün hikâyenin dönüm noktası bu. Pantheon, Basilica di Santa Maria ad Martyres olduğu anda yıkım için bir hedef olmaktan çıktı ve korunan bir varlık olmaya başladı. Papalar ona baktı. İçinde ayinler yapıldı. Kolezyum’un saraylar yapmak için traverten ocağı olarak kullanıldığı ve Forum’un inek otlağı olarak kullanıldığı yüzyıllardan neredeyse bozulmadan geçti.

İthafın bayram günü olan 1 Kasım, sonunda genel Hristiyan takvimine Azizler Günü olarak geçti. Agrippa’nın “her tanrıya tapınağından”, bütün azizlere adanmış modern kasım bayramına doğrudan, ince de olsa bir çizgi uzanıyor. Ad hayatta kaldı. Din değişti.

Ortaçağ Pantheon’u

Bina her türlü hasardan kurtulamadı.

Erken Ortaçağ’da bir ara — muhtemelen yedinci ya da sekizinci yüzyılda — revaka bir çan kulesi eklendi. Dokuz yüz yıl orada kaldı. On üçüncü yüzyılda bir ara, ikinci bir çan kulesi onun yerini aldı. Gianlorenzo Bernini daha sonra, 1620’lerde, revakın iki yanına iki küçük kule ekledi; herkesin nefret ettiği bu sözde “eşek kulakları” sonunda 1883’te yıkıldı. Bernini kulelerinin alınlığın üzerinde keçi boynuzları gibi yükseldiği 17. ve 18. yüzyıl Pantheon gravürlerini görebilirsiniz.

Bir zamanlar revakın çatısını kaplayan orijinal bronz, 1625’te, metali iki proje için isteyen Barberini ailesinden Papa VIII. Urbanus tarafından söküldü: yeni bazilikada Aziz Petrus’un mezarının üzerindeki bronz baldaken ve Castel Sant’Angelo kalesi için toplar. O dönem Roma’da dolaşan hiciv dizesi akıllarda kaldı: “Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini.” Barbarların yapmadığını Barberiniler yaptı. Romalılar onu hiçbir zaman tam olarak affetmedi.

Ama Pantheon’un önündeki orijinal bronz kapılar — onlar Agrippa’nın ve Hadrianus’un mühendislerinin taktığı kapılar. Aynı kapılar. Yedi metre yüksekliğinde, dolu döküm, muhtemelen Avrupa’nın hâlâ çalışan en eski kapıları. Aynı menteşeler üzerinde dönüyorlar. Gece kapandıklarında, Hadrianus’un yaptığı aynı kasaya kapanıyorlar.

Raffaello ve bir Rönesans mezarlığı

Pantheon'un içindeki Raffaello'nun mezarı: Lorenzetto'nun Madonna del Sasso'sunu barındıran bir nişin altında sade bir lahit; duvara Pietro Bembo'nun Latince mezar yazıtı kazınmış.

Rönesans’a gelindiğinde Pantheon neredeyse bin yıldır bir kiliseydi ve mimarlar arasında Avrupa’nın en çok incelenen binası haline gelmişti. Brunelleschi, Floransa Katedrali’nin kubbesini tasarlamadan önce onu ölçtü. Anlatılana göre Michelangelo onu insanların değil meleklerin eseri olarak nitelendirdi. Bramante, yeni Aziz Petrus’a başlamadan önce zemininde dolaştı. Bernini’den Piranesi’ye, Christopher Wren’e kadar her genç mimar onu çizdi. Bina, bütün bir Avrupa mimari geleneğine iç hacim hakkında nasıl düşünüleceğini öğretti.

Aynı zamanda, sessiz bir birikimle, İtalyan sanatının Westminster Abbey’si haline geldi.

Raffaello 1520’de oraya gömüldü. Talimat bırakmıştı: Rotundada, belirli bir sunağın yakınına defnedilmek istiyordu. Arkadaşı Pietro Bembo, hâlâ mezarın üstündeki duvarda duran Latince mezar yazıtını yazdı. En sık çevrilen dizesi kabaca şöyle: “Burada, yaşarken Doğa’nın kendisinin ondan geride kalmaktan korktuğu, öldüğünde de kendisinin öleceğinden korktuğu Raffaello yatıyor.” Raffaello otuz yedi yaşındaydı. Heykeltıraş Lorenzetto, arkadaşının tasarımına göre çalışarak mezarın üstündeki nişte duran küçük Madonna del Sasso’yu oydu. Raffaello’nun neden buraya gömülmeyi seçtiği ve bu defnin ne anlama geldiği hakkında — hem bina hem de 16. yüzyılda ressamların statüsü açısından — daha uzun bir hikâye var.

Raffaello’dan sonra defnedilenlerin listesi uzamaya devam etti. Palazzo Farnese’deki freskleri İtalyan Barok’unun şablonunu oluşturan Bolonyalı ressam Annibale Carracci, 1609’da Raffaello’nun yakınına gömüldü. 17. ve 18. yüzyıllar boyunca duvarlar boyunca uzanan şapellere bir düzine başka sanatçı ve mimar defnedildi. İki İtalyan kralı — II. Vittorio Emanuele ve I. Umberto — ve İtalya kraliçesi, yeni birleşmiş İtalya’nın Roma’ya doğrudan uzanan bir soy çizgisi iddia etmek için Pantheon’u kullandığı Risorgimento sonrasına tarihlenen mezarlarda orada yatıyor.

Pantheon hâlâ işlevini sürdürüyor

Bina hâlâ bir kilise. İçinde ayin yapılıyor. Pazar günleri ve bayramlarda içeri girdiğinizde çoğu zaman devam eden bir ayinle karşılaşırsınız ve ziyaretçilerden arka tarafa geçmeleri istenir. Santa Maria ad Martyres bayramı hâlâ 1 Kasım’da kutlanıyor. Pentekost’ta itfaiyeciler yukarıdaki çatıdan oculustan içeri kırmızı gül yaprakları döker; ortaçağda aynı jestin anlatıldığı kayıtları yankılamak için modern zamanlarda yeniden canlandırılan bir gelenek.

Pantheon aynı zamanda, biraz inatla, modern bir cam örtüsü olmayan bir turistik anıt olarak kalıyor. Roma’da yağmur yağdığında Pantheon’un içine de yağmur yağar. Zeminde neredeyse fark edilmeyen bir eğim — ortaya doğru yaklaşık otuz santim — ve suyu dışarı taşıyan, mermere yerleştirilmiş yirmi iki küçük gider deliği var. Açık günlerde öğle vakti oculustan düşen güneş huzmesi iç mekânda öngörülebilir bir yay çizer ve ilkbahar ekinoksunda saati kırk geçe civarında giriş kapısının tepesine ulaşır. Mimarlık tarihçisi Robert Hannah ve diğerlerinin son araştırmaları, binanın bir tür takvim, huzmenin konumuyla belirli imparatorluk yıldönümlerini işaretleyen bir güneş meridyeni olarak tasarlandığını ikna edici bir şekilde savundu.

Elinizi, on dokuz yüz yıldır yeniden inşa edilmeden, harabeye dönmeden, kesintisiz ayakta duran bir duvara koyabileceğiniz pek fazla yer yok. Rotundanın ortasına doğru yürürken Chiaro zeminin eğimini fark eder ve siz onu ayaklarınızın altında hissederken o otuz santimlik eğimin ne işe yaradığını anlatır.

Nelere bakmalı

Kubbe dışında dikkatinizi hak eden üç şey var.

Birincisi bronz kapılar. Bir yana geçin ve menteşe pimlerine bakın. Binanın kendisi kadar eskiler. Kapı o kadar dengeli ki yaklaşık sekiz ton ağırlığında olmasına rağmen tek bir kişi onu döndürebilir.

İkincisi zemin. Orijinal mermer birçok panoda hâlâ yerinde. Antik dünyanın en sert ve en değerli iki mermeri olan kırmızı porfir ve sarı giallo antico’dan yapılmış rozetlere bakın. Hadrianus onları Mısır’dan ve Numidya’dan muazzam bir maliyetle getirtiyordu. Desen, kubbenin dairesiyle ve revak planının karesiyle çok bilinçli bir şekilde oynayan daireler ve karelerin bir karışımı.

Üçüncüsü oculusun kendisi. Altına doğru yürüyün, yukarı bakın ve bakışınızı orada tutun. Yağmurda su, rotundaya gümüş bir sütun gibi düşer. Parlak güneşte huzme duvara, kasetlerden gölgeler düşürecek kadar sert vurur. Açıklığın şekli MS 126’dan beri değişmedi. İçinden gördüğünüz gökyüzü, Hadrianus’un mimarının kubbeyi bitirmesini izleyen gökyüzünün ta kendisi.

Benzeri her Roma binası bir harabe. Bu ise hâlâ işlevini sürdürüyor.