Przejdź do treści

Kto zbudował Panteon: trzy imiona stojące za dachem sprzed dwóch tysięcy lat

Opublikowano: • 9 min czytania

Fasada Panteonu w Rzymie z szesnastoma kolumnami z egipskiego granitu w portyku i brązowym napisem M AGRIPPA L F COS TERTIUM FECIT na fryzie pod frontonem.

Trzydziestocentymetrowymi literami z brązu na fasadzie Panteonu od tysiąca dziewięciuset lat patrzy na zwiedzających jedno zdanie.

M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT.

Marek Agryppa, syn Lucjusza, konsul po raz trzeci, wzniósł to. Brzmi to definitywnie. A jest niemal całkowicie mylące. Kiedy ludzie pytają, kto zbudował Panteon, odpowiedź na fasadzie jest błędna. To imię należy do człowieka, który zmarł ponad sto lat przed ukończeniem budynku, na który patrzysz. Prawdziwy budowniczy nie zostawił podpisu. Prawdziwy projektant to ktoś, czyjego imienia nie ma nigdzie na kamieniach.

W tej historii jest trzech mężczyzn. Jeden zbiera zasługi. Jeden wykonuje pracę. Jeden prawdopodobnie wszystko rysuje, a potem, jak można przekonywać, zostaje stracony, bo za dużo wiedział. Oto jak do siebie pasują.

Agryppa i pierwszy Panteon

Marek Wipsaniusz Agryppa był najważniejszym budowniczym publicznym wczesnego cesarskiego Rzymu. Był najbliższym przyjacielem Augusta, jego zięciem i wodzem, który dowodził flotą w bitwie pod Akcjum w 31 roku p.n.e. Po wojnie August powierzył mu upiększanie miasta. Agryppa brukował ulice, oczyszczał kanały, odnawiał świątynie, zbudował w Rzymie pierwszy kompleks term i rozplanował wielką monumentalną strefę Pola Marsowego.

W 27 roku p.n.e. ukończył tam świątynię, którą nazwał Panteonem. Grecka nazwa znaczyła mniej więcej „wszystkim bogom”, choć Kasjusz Dion, piszący dwa stulecia później, przytacza tradycję, według której była poświęcona konkretnie bogom opiekuńczym rodu julijskiego, a nie całemu rzymskiemu panteonowi. Dokładna dedykacja się nie zachowała. Sam budynek też nie.

Archeolodzy prowadzący wykopaliska pod współczesnym Panteonem w latach 90. XIX wieku odkryli fundamenty prostokątnej świątyni na osi północ-południe, zwróconej na południe, mniej więcej tej samej szerokości co obecna rotunda, ale o innym kształcie i orientacji. To budowla Agryppy. Była to typowa rzymska świątynia: portyk z kolumnami, zamknięta cella, prawdopodobnie jedna z kilku podobnych świątyń, które Agryppa wzniósł na Polu Marsowym mniej więcej między 30 a 25 rokiem p.n.e.

Współczesny zwiedzający może się w tym pogubić, bo późniejsza przebudowa za Hadriana zachowała starą nazwę, starą inskrypcję dedykacyjną i z grubsza starą orientację portyku. Zrobiono to celowo. Rzymska praktyka religijna traktowała odbudowaną świątynię jako kontynuację pierwotnego ślubowania. Nie zmieniało się numeracji świątyni, kiedy wymieniało się jej dach. Choć więc budynek był całkowicie nowy, pod względem prawnym, liturgicznym i epigraficznym był tym samym Panteonem.

Oryginał Agryppy nie przetrwał. Strawił go wielki pożar w 80 roku n.e., mniej więcej dziewięćdziesiąt lat po jego śmierci. Cesarz Domicjan odbudował świątynię. Odbudowa przetrwała około trzydziestu lat, a potem, około 110 roku n.e., trafił w nią piorun i spłonęła ponownie. Przez większą część następnej dekady to miejsce było osmaloną plamą murów w samym środku Rzymu.

Hadrian i przebudowa, która zachowała starą nazwę

Marmurowe popiersie cesarza rzymskiego Hadriana z Muzeów Kapitolińskich, z charakterystyczną krótką brodą i falistymi włosami.

Hadrian został cesarzem w 117 roku n.e. Był pierwszym cesarzem rzymskim, który zapuścił brodę. Był też pierwszym cesarzem, który naprawdę uważał się za architekta. Spędził swoje panowanie w podróżach, po Brytanii, Egipcie, Grecji i Anatolii, a w każdym ważnym miejscu, które odwiedził, albo zamawiał budynek, albo osobiście go zmieniał. Podpisywał własne projekty. Spierał się ze swoimi architektami. Najsłynniejszego z nich zwolnił, a według jednej z opowieści prawdopodobnie kazał go zabić.

Panteon Hadriana zaczęto budować w ciągu kilku lat od jego wstąpienia na tron. Kluczowym dowodem w datowaniu są stemple na cegłach, odciśnięte w glinie ścian budynku przed wypaleniem. Stemple te podają nazwę cesarskiej cegielni i rok konsulów, pod których władzą cegły wyprodukowano. Lise Hetland, pracując na początku XXI wieku, wykazała, że zdecydowana większość stempli z Panteonu pochodzi z lat 114-119 n.e., a mniejsza grupa sięga mniej więcej do 126 lub 128 roku. Budowę zaczęto więc prawdopodobnie za Trajana, a poświęcono ją za Hadriana.

Większość zwiedzających zaskakuje to, jak całkowita była ta przebudowa. To nie był remont. Ekipa Hadriana zburzyła to, co zostało ze świątyni Domicjana, i zaczęła od fundamentów. Obróciła budynek frontem na północ. Zastąpiła prostokątną cellę masywną cylindryczną rotundą zwieńczoną półkulistą kopułą, pod którą zwiedzający wciąż przechodzą. Dodała monumentalny pronaos, portyk z szesnastoma kolumnami z egipskiego granitu, który widzisz z Piazza della Rotonda. Każda kolumna ma około dwunastu metrów wysokości i jest pojedynczym trzonem z szarego albo różowego granitu, wydobytego w Mons Claudianus na Pustyni Wschodniej w Egipcie, spławionego Nilem, przewiezionego tratwą przez Morze Śródziemne i wciągniętego w górę Tybru przez zaprzęgi wołów. Same kolumny to wyczyn logistyczny porównywalny z samą kopułą.

Potem Hadrian zrobił coś nietypowego. Kiedy budynek był gotowy, odmówił umieszczenia na nim własnego imienia. Zachował na fryzie inskrypcję Agryppy z liter z brązu. To samo zrobił przy kilku innych rzymskich restauracjach. Kasjusz Dion, piszący później, uważał to za godną podziwu skromność. Nowsi historycy odczytują to jako polityczny spryt: sposób na powiązanie nowego cesarskiego programu ze starym, augustowskim, na umieszczenie Hadriana w szeregu budowniczych zamiast przypisywania sobie wyłącznego autorstwa. Tak czy inaczej, efekt jest taki, jaki Rzym ogląda do dziś. Agryppa, który od stu trzydziestu lat nie żył, dostał swoje imię na budynku, którego nie zbudował i którego nie mógłby sobie nawet wyobrazić.

Apollodor z Damaszku, prawdopodobny projektant

Sam projekt rotundy Panteonu to jeden z najtrudniejszych problemów inżynieryjnych, jakie kiedykolwiek rozwiązał rzymski architekt, i nie przypomina niemal niczego, co zbudowano w Rzymie wcześniej. Ktoś musiał go narysować. Starożytne źródła nie podają imienia tej osoby, ale jest jeden bardzo prawdopodobny kandydat: Apollodor z Damaszku, urodzony w Syrii architekt, który był głównym inżynierem poprzednika Hadriana, Trajana.

Apollodor zbudował Forum Trajana, ogromne wielopiętrowe Targi Trajana, bazylikę wewnątrz forum i kamienny most na Dunaju na potrzeby dackiej kampanii Trajana. W drugiej dekadzie II wieku był najbardziej utalentowanym praktykiem architektury w całym cesarstwie. Hadrian odziedziczył go razem z cesarskim personelem. Daty się zgadzają: najwcześniejsze stemple na cegłach Panteonu pochodzą z czasów panowania Trajana, kiedy Apollodor wciąż kierowałby wielkimi cesarskimi projektami.

Jest też dziwna opowieść o tym, jak ta relacja się skończyła. Kasjusz Dion, piszący mniej więcej sto lat później, podaje, że Apollodor wyśmiał kiedyś publicznie jeden z architektonicznych szkiców samego Hadriana, plan świątyni Wenus i Romy, mówiąc przyszłemu cesarzowi, że jego kolumny są za niskie, a posągi nie zmieszczą się w niszach. Kiedy Hadrian doszedł do władzy, pisze Dion, wygnał Apollodora z Rzymu. Później kazał go stracić pod sfabrykowanymi zarzutami. Ta opowieść nie jest do końca współczesna wydarzeniom i może nie być prawdziwa. Ale to jedyna opowieść o losie Apollodora, jaką mamy, i jest prawdopodobna.

I tu robi się ciekawie. Jeśli Apollodor zaprojektował rotundę Panteonu za Trajana i jeśli budynek, który sobie wyobraził, był w dużej mierze ukończony albo bliski ukończenia, gdy Hadrian zaczął panować, to Hadrian odziedziczyłby zarówno projekt, jak i jego autora. A potem autor, który kiedyś wyśmiał rysunki cesarza, został, według tej opowieści, zabity. W tym odczytaniu Panteon byłby pośmiertnym arcydziełem Apollodora, przejętym przez cesarza, który przejął projekt, a potem zasługi, a potem znowu nawet nie zasługi, bo Hadrian oddał je Agryppie. To jeden z najdziwniejszych łańcuchów atrybucji w historii architektury zachodniej.

Żadna inskrypcja w Panteonie nie wymienia Apollodora. Ale inżynieryjny język kopuły, stopniowany gradient betonu, kasetonowy relief, geometria półkuli o średnicy 43,3 metra, dokładnie pasuje do systematycznego, opartego na obliczeniach podejścia, które widać w jego innych budynkach. Zwłaszcza Targi Trajana pokazują tę samą gotowość do traktowania betonu jako materiału konstrukcyjnego w kształtach, których nie próbowała żadna inna tradycja. Możliwe, że Panteon jest tym, co się dzieje, gdy syryjski inżynier z darem do brył projektuje świątynię dla najbardziej próżnego cesarza, jakiego wydał Rzym, a potem cały projekt zostaje podpisany imieniem człowieka, który nie żył od stu lat, bo tak wydaje się rozsądniej.

Problem z inskrypcją

Obraz Giovanniego Paola Paniniego z XVIII wieku przedstawiający wnętrze Panteonu, z brązową inskrypcją widoczną u góry ściany wejściowej i maleńkimi postaciami stojącymi pod kopułą.

Wróćmy do fasady. Inskrypcja brzmi M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. Agryppa był konsulem po raz trzeci w 27 roku p.n.e., co datuje jego dedykację na ten rok. Litery z brązu przymocowane do kamienia to rekonstrukcje; oryginały zaginęły w średniowieczu, ale wiemy, co głosiły, bo otwory po kotwach liter wciąż są widoczne i idealnie odpowiadają udokumentowanym odpisom.

Pod brązową inskrypcją Agryppy, nieco mniej eksponowana, jest druga linijka, której większość zwiedzających nigdy nie zauważa. Brzmi po łacinie IMP·CAES·L·SEPTIMIVS·SEVERUS·PIVS·PERTINAX·ARABICVS·ADIABENICVS·PARTHICVS·MAXIMVS·PONTIF·MAX·TRIB·POT·X·IMP·XI·COS·III·P·P·PROCOS·ET·IMP·CAES·M·AVRELIVS·ANTONINVS·PIVS·FELIX·AVG·TRIB·POT·V·COS·PROCOS·PANTHEVM·VETVSTATE·CORRVPTVM·CVM·OMNI·CVLTV·RESTITVERVNT.

W przekładzie: „Cesarz Cezar Septymiusz Sewer Pius Pertynaks, zwycięzca w Arabii, Adiabenie i Partii, w dziesiątym roku swojej władzy trybuńskiej itd., wraz z cesarzem Markiem Aureliuszem Antoninem Piusem, w piątym roku jego władzy trybuńskiej, odnowili Panteon, zniszczony przez czas, z należną czcią”.

Ta inskrypcja pochodzi z 202 roku n.e. Septymiusz Sewer i jego syn Karakalla przeprowadzili mniej więcej w tym czasie drobne prace restauracyjne. Ich inskrypcja jest dodatkiem do inskrypcji Agryppy. Fasada Panteonu, ściśle rzecz biorąc, przypisuje więc dziś zasługi trzem stronom: Agryppie, Sewerowi i Karakalli. Nic na fasadzie nie wymienia Hadriana, który zbudował niemal wszystko, co widzisz. Nic nie wymienia Apollodora, który prawdopodobnie zaprojektował kopułę. Fasada kłamie przez przemilczenie, ale to taki rodzaj kłamstwa, jaki Rzymianie woleli. Lubili, gdy ich budynki ogłaszały ciągłość. Nie przeszkadzało im, że imiona się nie zgadzają.

Co ci to mówi, kiedy stoisz przed budynkiem

Jest szczególna przyjemność w tym, żeby stanąć na Piazza della Rotonda i odczytać inskrypcję w zestawieniu z tym, co wiesz. Litery z brązu to imię wodza, który zmarł, zanim narodził się Chrystus. Fronton to dzieło Trajana albo Hadriana. Kopuła za nim jest owocem tradycji inżynieryjnej, którą dekadę wcześniej dopracowano na Forum Trajana, prawdopodobnie pod kierunkiem Apollodora z Damaszku. Cała fasada to warstwowy wywód o ciągłości w rzymskiej pamięci publicznej, w której żadne pojedyncze imię nigdy nie mówi prawdy o tym, kto naprawdę trzymał dłuto.

Chiaro odczytuje ci inskrypcję po łacinie, kiedy na nią patrzysz, a potem mówi, za które części budynku odpowiada naprawdę każde z imion, więc jednozdaniowa odpowiedź, że zbudował go Agryppa, rozwija się w odpowiedź z trzema imionami, kiedy wciąż patrzysz w górę na fronton.

Wersja skrócona

Jeśli chcesz odpowiedzi w jednym zdaniu: Marek Agryppa zbudował pierwszy Panteon w 27 roku p.n.e., cesarz Hadrian całkowicie go przebudował mniej więcej między 114 a 126 rokiem n.e., a Apollodor z Damaszku prawdopodobnie zaprojektował rotundę. Wyobrażaj sobie Agryppę jako założyciela, Hadriana jako budowniczego, a Apollodora jako cichego kreślarza stojącego za tą krzywizną.

Budynek, do którego dziś wchodzimy, należy do Hadriana. Imię, które nosi, należy do Agryppy. Kopułę niemal na pewno narysował ktoś, kogo Hadrian potem kazał wygnać. Tysiąc dziewięćset lat później fasada wciąż przypisuje zasługi człowiekowi, który nigdy nie widział tego dachu. Nie ma lepszego przykładu rzymskiej pamięci publicznej. Rzymianie byli bardzo dobrzy w pamiętaniu niewłaściwych rzeczy z właściwych powodów.