
Wejdź do Panteonu, skręć w lewo, a mniej więcej dwie kaplice dalej, na łuku rotundy, znajdziesz za żelazną kratą prosty kamienny sarkofag wpuszczony w ścianę. Nad nim, w małej niszy, stoi Madonna wyrzeźbiona przez przyjaciela zmarłego. W ścianie nad niszą wykuto jeden wers po łacinie.
To grób Rafaela. Miał trzydzieści siedem lat, gdy pochowano go tutaj 7 kwietnia 1520 roku. Słynne dzieła Rafaela – freski w Watykanie, ołtarze, portrety papieży i bankierów – uczyniły go już wtedy najbardziej podziwianym malarzem w Europie. W testamencie poprosił, by pochowano go w Panteonie, pogańskiej świątyni zamienionej w bazylikę, w miejscu, które sam wybrał. Rzym spełnił tę prośbę niemal natychmiast.
To było coś niezwykłego. Malarzy w 1520 roku nie chowano obok cesarzy i świętych. Większość z nich dostawała zwykłe groby parafialne. Panteon był adresem państwa włoskiego, zanim jeszcze państwo włoskie istniało. Żeby spocząć w środku, trzeba było być królem, papieżem albo apostołem. Rafael dostał się tam dzięki temu, co stworzył. Prawdziwe pytanie o ten grób brzmi więc: co takiego namalował, że zasłużył na to miejsce?
Ten artykuł na to odpowiada. Każdy omawiany niżej obraz to krok w argumentacji, która zakończyła się w 1520 roku sarkofagiem pod okulusem.
Jak Panteon stał się kościołem chrześcijańskim
Szybko trochę kontekstu. Panteon w czasach Rafaela był kościołem chrześcijańskim już od jakichś dziewięciuset lat. Pierwotną świątynię Agryppy z 27 roku p.n.e. odbudował Hadrian około 126 roku n.e., a w 609 roku papież Bonifacy IV konsekrował ją jako Bazylikę Santa Maria ad Martyres. Dlatego w 1520 roku wciąż miała dach, gdy połowa starożytnego Rzymu leżała w gruzach. Jest dłuższy tekst o tym, jak Panteon przetrwał nienaruszony od Agryppy po renesans; w skrócie: uratowało go to, że stał się kościołem.
Na początku XVI wieku był to też swego rodzaju florencko-rzymski klub artystów. Z budowlą byli związani zarówno rzeźbiarz Giovanni da Udine, jak i malarz Baldassare Peruzzi. Tak samo architekt Bramante, krajan Rafaela z Urbino, który prawdopodobnie podsunął mu myśl, że rotunda to nie tylko kościół, ale i miejsce, w którym malarz mógłby rozsądnie chcieć spocząć. To do Panteonu chodził renesans, żeby studiować, jak starożytni uprawiali architekturę. Wybór pochówku w tym miejscu był, między innymi, deklaracją, do której tradycji się należy.
Szkoła ateńska: obraz, który rozsławił jego imię

W 1508 roku Rafael miał dwadzieścia pięć lat i w Rzymie prawie nikt nie znał jego nazwiska. Juliusz II zatrudniał malarzy do dekoracji swoich nowych apartamentów w Watykanie. Bramante wstawił się za młodym malarzem z Urbino. Juliusz dał Rafaelowi na próbę jedną salę, Stanza della Segnatura.
Fresk na wschodniej ścianie tej sali to Szkoła ateńska. Zależnie od tego, jak liczyć, jest albo najsłynniejszym dziełem Rafaela, albo dzieli to miano z Madonną Sykstyńską. Platon i Arystoteles stoją pośrodku ogromnego kasetonowego sklepienia kolebkowego, otoczeni przez mniej więcej pięćdziesięciu filozofów, matematyków i astronomów. Platon wskazuje w górę. Arystoteles wykonuje gest przed siebie. Kompozycja jest tak uporządkowana, że wygląda na spontaniczną. Spontaniczna nie była.
Rafael pracował nad salą około trzech lat, między 1509 a 1511 rokiem. Kiedy Juliusz zobaczył gotowy fresk, wystarczyło mu to. Zwolnił wszystkich innych malarzy zatrudnionych do apartamentów papieskich i oddał całe piętro samemu Rafaelowi. Jest dłuższe odczytanie postaci ze Szkoły ateńskiej, łącznie z autoportretem, który Rafael wsunął po prawej stronie tłumu, w czarnym berecie, patrzący na widza. Tutaj liczy się efekt. Ta jedna ściana zmieniła warunki, na jakich ambitny malarz mógł działać w Rzymie.
Przed Stanza della Segnatura Rafael był obiecującym prowincjuszem. Po niej był najbardziej rozchwytywanym malarzem w mieście. Przez następną dekadę każde ważne zamówienie w Rzymie przechodziło przez jego pracownię. Grób w Panteonie zaczyna się w tej sali, na tej ścianie.
Przemienienie: niedokończone ostatnie dzieło

Ostatnim obrazem Rafaela było Przemienienie. Kardynał Giulio de’ Medici, przyszły papież Klemens VII, zamówił je w 1516 roku jako ołtarz do katedry w Narbonne we Francji. Rafael pracował nad nim cztery lata. Obraz ma dwa poziomy: Chrystusa wznoszącego się w świetle na górze Tabor w górnej połowie, a pod nim chaotyczny tłum próbujący uzdrowić opętanego chłopca, podczas gdy apostołowie się spierają. Nawet jak na Rafaela to radykalna kompozycja. Apostołowie wskazują w górę na coś, czego nie widzą. Oczy chłopca uciekają w tył. Ciemność dolnego poziomu napiera na światło górnego.
Rafael wciąż malował dolne postacie, gdy umarł. Według utartej wersji dostał gorączki po nocy, jak dyskretnie ujmuje to Vasari, nadmiernej aktywności, załamał się i w ciągu piętnastu dni nie żył. Miał trzydzieści siedem lat. Jego warsztat dokończył Przemienienie pod nadzorem Giulia Romana, jego głównego ucznia. Kiedy obraz wystawiono, tłum aż westchnął.
Oto część, która łączy się bezpośrednio z grobem: kiedy kondukt pogrzebowy Rafaela szedł z jego pracowni przy Via dei Coronari do Panteonu, pomocnicy nieśli Przemienienie na czele orszaku. Podczas mszy żałobnej obraz stał oparty o ścianę w Panteonie. Potem zabrano go do San Pietro in Montorio na Janikulum, a ostatecznie do Pinakoteki Watykańskiej, gdzie wisi dziś. Współcześni opisywali widok ostatniej twarzy malarza, na marach, w tej samej sali co jego ostatni obraz, oparty o ścianę i wciąż schnący. Ta scena sprawia, że Przemienienie to nie tylko słynne dzieło Rafaela w ogóle; to konkretny obraz, który odprowadził go do grobu.
Madonna Sykstyńska i malarz jako faworyt dworu

Gdy Rafael pracował nad salami watykańskimi, Juliusz II zamówił u niego też ołtarz do nowego kościoła San Sisto w Piacenzy, niewielkim mieście w Emilii. Zamówienie upamiętniało zwycięstwo Państwa Kościelnego nad Francuzami pod Rawenną w 1512 roku. Powstałe płótno, Madonna Sykstyńska, jest w świecie anglojęzycznym najbardziej znane z dwóch znudzonych aniołków, które opierają łokcie o ramę przy dolnej krawędzi, bez końca reprodukowanych na pocztówkach i plakatach. W niemieckich muzeach traktuje się ją z czcią bliższą tej, jaką otacza się ikony religijne, niż obrazy. Wisi we własnej sali w Gemäldegalerie Alter Meister w Dreźnie. Przyjeżdżał się w nią wpatrywać Dostojewski. Tak samo Goethe.
Obraz jest argumentem o ciężarze. Madonna stoi na obłokach, a nie na ziemi. Przed nią klęczy święty Sykstus, z papieską tiarą odłożoną na bok. Święta Barbara patrzy w dół, w stronę aniołków. Nad nimi tłem nie jest niebo, lecz dziesiątki ledwie widocznych twarzy aniołów, rodzaj tapety z patrzących. Kompozycję Rafaela spajają przekątne – spojrzenie Madonny biegnie w dół jedną linią, wyciągnięta dłoń Sykstusa wzdłuż drugiej, a obie postacie działają jak przeciwwagi po obu stronach masy Madonny.
W swoim czasie był to też ogromny sukces polityczny i handlowy. Około 1513 roku Rafael był już malarzem, którego zatrudniało się, jeśli chciało się nie tylko jakości, ale i prestiżu. Prowadził pracownię liczącą około pięćdziesięciu pomocników. Po śmierci Bramantego został mianowany architektem Bazyliki św. Piotra. Był papieskim komisarzem do spraw starożytności, odpowiedzialnym za inwentaryzację każdego pozostałego fragmentu starożytnego Rzymu, zanim rozkradziono go na materiał budowlany. Był, mówiąc naszym językiem, prezesem firmy, który przy okazji był najlepszym malarzem w Europie. Grób w Panteonie odzwierciedla tę podwójną rolę. Pochowano go nie tylko jako artystę, ale i jako urzędnika Kościoła.
Dlaczego Panteon
Rafael mógł zostać pochowany w wielu rzymskich kościołach. Malarzy jego rangi w XVI wieku często chowano w Santa Maria del Popolo, w San Luigi dei Francesi albo w kościele florentczyków San Lorenzo in Damaso. Każdy z nich byłby całkowicie godnym adresem.
Panteon był czymś innym. Nie był kościołem parafialnym ani kościołem fundacyjnym. W 1520 roku uważano go za najwspanialszą zachowaną budowlę starożytnego świata. Bramante mierzył go od dwudziestu lat. Rafael robił to samo – jego opis starożytnego Rzymu, skierowany do Leona X, zaczyna się od długiego, technicznego hołdu dla rotundy. Zostać tam pochowanym oznaczało wysunąć konkretne twierdzenie o własnym dziele. Oznaczało powiedzieć, że dokonania współczesnego malarza mogą stanąć w towarzystwie budowniczych imperium.
Dlatego ten wybór ma znaczenie. Rafael prosił, by umieszczono go w tej jednej budowli, którą XVI-wieczny Rzym traktował jako skrót myślowy dla klasycznej doskonałości. Chiaro zauważa to, gdy podchodzisz do niszy: linia wzroku od grobu biegnie w górę po łuku rotundy, przez kasetony i na zewnątrz przez okulus, a nagranie kreśli dla ciebie ten łuk, gdy tam stoisz, więc geometria tego, dlaczego wybrał to miejsce, dociera do ciebie, zanim przeczytasz epitafium.
Epitafium Pietra Bemba
W ścianie nad niszą wykuto łaciński dwuwiersz ułożony przez humanistę Pietra Bemba, bliskiego przyjaciela Rafaela i przyszłego kardynała.
ILLE HIC EST RAPHAEL, TIMUIT QUO SOSPITE VINCI RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI
Zwykle tłumaczy się to swobodnie jako: Tu leży ów Rafael, przez którego za jego życia sama Natura lękała się zostać pokonana, a gdy umarł, lękała się umrzeć razem z nim.
To efektowny wers. Coś, co jeden humanista pisze, żeby wygłosić pochwałę drugiego. To także argument teologiczny. Rafael tworzył obrazy tak przekonujące, że sam świat natury, w tym odczytaniu, przeląkł się konkurencji. W ustach kardynała to niemały komplement. To twierdzenie, że malarz, poprzez swoje słynne dzieła, dokonał czegoś, co rywalizowało z pierwszym aktem stworzenia przez Boga.
To twierdzenie miał wspierać pochówek w Panteonie. Że malarz urodzony w 1483 roku w małym dworskim miasteczku nad Adriatykiem stworzył obrazy, które należą do tej samej rozmowy co budowla wzniesiona przez Hadriana w 126 roku n.e.
Na co zwrócić uwagę przy grobie
Trzy szczegóły.
Po pierwsze, sam sarkofag jest prosty. Bez figury nagrobnej, bez portretu, bez ozdobników. Rafael widział zbyt wiele zdobionych renesansowych grobowców we Florencji i w Rzymie, żeby chcieć takiego dla siebie. Prostota jest zamierzona.
Po drugie, Madonna del Sasso w niszy nad grobem jest dziełem Lorenzetta, rzeźbiarza, który był przyjacielem i współpracownikiem Rafaela. Wyrzeźbiono ją według projektu samego Rafaela. Madonna pochyla się lekko do przodu, jakby nad grobem, nad którym teraz wiecznie czuwa.
Po trzecie, epitafium jest napisane w metrum starożytnego Rzymu. Bembo napisał je jako dystych elegijny, formę, której rzymscy poeci używali w epitafiach, a nie jako chrześcijańską modlitwę. To był mały, przemyślany wybór. Stawia całe epitafium w rejestrze klasycznej poezji pochwalnej, a nie żałoby. Rafael, innymi słowy, nie dostał chrześcijańskiego wiersza nagrobnego. Dostał starożytny rzymski.
Wciąż tam jest, pięć stuleci później. Światło z okulusa dosięga grobu pod pewnymi kątami, o pewnych porach roku. Każde pokolenie turystów tworzy przed kratą cichy tłum i czyta wers Bemba. Malarzowi, który chciał zostać pochowany ze starożytnymi, udało się przy nich zostać.