
Pantheon’un ön cephesi boyunca, otuz santimetrelik bronz harflerle yazılmış tek bir cümle bin dokuz yüz yıldır ziyaretçilere bakıyor.
M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT.
Lucius oğlu, üçüncü kez konsül Marcus Agrippa bunu yaptı. Kesin bir ifade gibi geliyor. Oysa neredeyse tamamen yanıltıcı. İnsanlar Pantheon’u kimin yaptığını sorduğunda, alınlıktaki cevap yanlış. Bu isim, baktığınız bina tamamlanmadan yüz yıldan fazla önce ölmüş bir adama ait. Asıl inşa eden hiçbir imza bırakmadı. Asıl tasarımcı ise adı taşların hiçbir yerinde geçmeyen biri.
Bu hikâyede üç adam var. Biri övgüyü alıyor. Biri işi yapıyor. Biri büyük olasılıkla şeyi çiziyor ve sonra, tartışmaya açık olsa da, fazla şey bildiği için idam ediliyor. Üçünün nasıl bir araya geldiği burada.
Agrippa ve ilk Pantheon
Marcus Vipsanius Agrippa, erken imparatorluk Roma’sının en önemli kamu yapıları inşaatçısıydı. Augustus’un en yakın dostu, damadı ve MÖ 31’deki Aktion Savaşı’nda donanmaya komuta eden generaldi. Savaştan sonra Augustus onu şehrin iyileştirilmesinden sorumlu tuttu. Agrippa sokakları döşedi, kanalizasyonları temizletti, tapınakları restore etti, Roma’daki ilk hamam kompleksini inşa etti ve Campus Martius’un büyük anıtsal bölgesini düzenledi.
MÖ 27’de orada Pantheon adını verdiği bir tapınağı tamamladı. Yunanca ad kabaca “bütün tanrılara” anlamına geliyordu; ne var ki iki yüzyıl sonra yazan Cassius Dio, tapınağın Roma panteonunun tamamına değil, özellikle Julius ailesinin koruyucu tanrılarına adandığına dair bir geleneği aktarıyor. Tam adanma bilgisi günümüze ulaşmadı. Binanın kendisi de ulaşmadı.
1890’larda modern Pantheon’un altında kazı yapan arkeologlar, kuzey-güney ekseninde, güneye bakan, bugünkü rotondayla aşağı yukarı aynı genişlikte ama farklı biçimde ve yönde dikdörtgen bir tapınağın temellerini buldu. Agrippa’nın binası bu. Standart bir Roma tapınağıydı: sütunlu bir revak, kapalı bir cella; muhtemelen Agrippa’nın MÖ 30 ile 25 arasında Campus Martius’un dört bir yanında diktiği birbirine benzer birkaç tapınaktan biri.
Modern ziyaretçinin bu konuda kafasının karışabilmesinin nedeni, sonraki Hadrianus dönemi yeniden inşasının eski adı, eski adak yazıtını ve revağın aşağı yukarı eski yönünü korumuş olması. Bu bilinçli bir tercihti. Roma dinî pratiği, yeniden inşa edilen bir tapınağı ilk adağın devamı olarak görürdü. Bir tapınağın çatısını değiştirdiğinizde ona yeni bir numara vermezdiniz. Yani bina tamamen yeni olsa da hukuken, ayin açısından ve yazıtlar bakımından aynı Pantheon’du.
Agrippa’nın orijinal binası uzun ömürlü olmadı. MS 80’deki büyük yangında, Agrippa’nın ölümünden yaklaşık doksan yıl sonra kül oldu. İmparator Domitianus tapınağı yeniden inşa ettirdi. Bu yeniden inşa otuz yıl kadar ayakta kaldı, sonra MS 110 civarında yıldırım çarparak yeniden yandı. Sonraki on yılın büyük bölümünde alan, Roma’nın ortasında kararmış bir duvar parçası olarak kaldı.
Hadrianus ve eski adı koruyan yeniden inşa

Hadrianus MS 117’de imparator oldu. Sakal bırakan ilk Roma imparatoruydu. Kendini gerçekten bir mimar olarak gören ilk imparator da oydu. Saltanatını seyahat ederek geçirdi (Britanya, Mısır, Yunanistan, Anadolu) ve ziyaret ettiği her önemli yerde ya bir bina sipariş etti ya da bir binayı bizzat değiştirdi. Kendi tasarımlarını imzaladı. Mimarlarıyla tartıştı. Onların en ünlüsünü kovdu ve bir anlatıya göre muhtemelen öldürttü.
Hadrianus’un Pantheon’una tahta çıkışından sonraki birkaç yıl içinde başlandı. Binanın duvarlarındaki tuğlaların kili pişirilmeden önce üzerine basılan tuğla damgaları, tarihlendirmenin temel kanıtı. Bu damgalar imparatorluk tuğla ocaklarını ve tuğlaların hangi konsüllerin döneminde üretildiğini belirtiyor. 2000’lerin başında çalışan Lise Hetland, Pantheon tuğla damgalarının büyük çoğunluğunun MS 114 ile 119 arasına tarihlendiğini, daha küçük bir grubun ise 126 ya da 128’e kadar uzandığını gösterdi. Binaya muhtemelen Traianus döneminde başlandı ve Hadrianus döneminde adandı.
Ziyaretçilerin çoğunu en çok şaşırtan kısım, yeniden inşanın ne kadar eksiksiz olduğu. Bu bir tadilat değildi. Hadrianus’un ekibi Domitianus’un tapınağından geriye kalanları yıktı ve temellerden başladı. Binanın yönünü kuzeye çevirdiler. Dikdörtgen cellanın yerine, ziyaretçilerin bugün hâlâ altında yürüdüğü yarım küre kubbeyle örtülü devasa, silindirik bir rotonda koydular. Anıtsal pronaosu, yani Piazza della Rotonda’dan gördüğünüz on altı Mısır granitinden sütunlu revağı eklediler. Her sütun yaklaşık on iki metre yüksekliğinde; Mısır’ın Doğu Çölü’ndeki Mons Claudianus’ta çıkarılmış, gri ya da pembe granitten tek parça bir gövde; Nil’den aşağı yüzdürülmüş, Akdeniz’in karşısına sallarla taşınmış ve Tiber’den yukarı öküz koşumlarıyla çekilmiş. Sütunlar tek başına, kubbenin kendisiyle kıyaslanabilecek bir lojistik başarıyı temsil ediyor.
Sonra Hadrianus alışılmadık bir şey yaptı. Bina bittiğinde kendi adını üzerine koymayı reddetti. Alınlık boyunca uzanan bronz harfli Agrippa yazıtını korudu. Aynı şeyi Roma’daki başka birkaç restorasyon projesinde de yaptı. Daha sonra yazan Cassius Dio bunu takdire değer bir alçakgönüllülük olarak gördü. Daha yakın dönem tarihçileri ise bunu siyasi bir ustalık olarak okudu: yeni imparatorluk programını eski Augustus programına bağlamanın, Hadrianus’u tek başına yaratıcılık iddiasında bulunmak yerine bir inşaatçılar silsilesine yerleştirmenin bir yolu. Her iki durumda da sonuç, Roma’nın bugün hâlâ gördüğü şey. Yüz otuz yıldır ölü olan Agrippa, inşa etmediği ve hayal bile edemeyeceği bir binanın üzerine adını yazdırdı.
Muhtemel tasarımcı Şamlı Apollodoros
Pantheon rotondasının asıl tasarımı, herhangi bir Romalı mimarın çözdüğü en zor mühendislik problemlerinden biri ve Roma’da ondan önce yapılmış hiçbir şeye neredeyse hiç benzemiyor. Birinin onu çizmesi gerekiyordu. Antik kaynaklar bu kişinin adını vermiyor, ama çok makul bir aday var: Hadrianus’un selefi Traianus’un baş mühendisi olmuş, Suriye doğumlu mimar Şamlı Apollodoros.
Apollodoros, Traianus Forumu’nu, çok katlı devasa Traianus Çarşısı’nı, forumun içindeki bazilikayı ve Traianus’un Dakya seferi için Tuna üzerindeki taş köprüyü inşa etmişti. 110’lara gelindiğinde imparatorluğun en başarılı uygulamacı mimarıydı. Hadrianus onu imparatorluk kadrosunun bir parçası olarak devraldı. Zamanlama uyuyor: Pantheon’un erken tuğla damgaları, Apollodoros’un hâlâ büyük imparatorluk projelerini yönettiği Traianus dönemine tarihleniyor.
İlişkinin nasıl sona erdiğine dair tuhaf bir hikâye de var. Yaklaşık bir yüzyıl sonra yazan Cassius Dio’ya göre Apollodoros bir zamanlar Hadrianus’un kendi mimari eskizlerinden biriyle, Venüs ve Roma tapınağı için bir planla açıkça alay etmiş ve geleceğin imparatoruna sütunlarının fazla kısa olduğunu, heykellerinin de nişlerine sığmayacağını söylemişti. Dio’ya göre Hadrianus iktidara geldiğinde Apollodoros’u Roma’dan sürdü. Daha sonra da uydurma suçlamalarla idam ettirdi. Hikâye tam olarak çağdaş değil ve doğru olmayabilir. Ama Apollodoros’un akıbetine dair elimizdeki tek hikâye bu ve akla yatkın.
İşin ilginçleştiği yer burası. Apollodoros Pantheon rotondasını Traianus döneminde tasarladıysa ve tasarladığı bina Hadrianus’un saltanatı başladığında büyük ölçüde ya da neredeyse tamamlanmışsa, Hadrianus hem tasarımı hem de tasarımcısını devralmış olurdu. Sonra da, hikâyeye göre, bir zamanlar imparatorun çizimleriyle alay eden tasarımcı öldürüldü. Bu okumaya göre Pantheon, Apollodoros’un ölümünden sonra kalan başyapıtı olurdu; onu devralan ve sonra övgüyü sahiplenen bir imparator tarafından üstlenilmiş, ama yine de övgüyü bile sahiplenmemiş, çünkü Hadrianus övgüyü Agrippa’ya bırakmış. Batı mimarlığı tarihindeki en tuhaf atıf zincirlerinden biri bu.
Hiçbir Pantheon yazıtı Apollodoros’un adını vermiyor. Ama kubbenin mühendislik dağarcığı (kademeli beton geçişi, kasetli kabartma, 43,3 metrelik yarım küre geometrisi) onun öbür binalarının gösterdiği sistematik, hesaplamaya dayalı yaklaşıma tam olarak uyuyor. Özellikle Traianus Çarşısı, betonu başka hiçbir geleneğin denemediği biçimlerde yapısal bir malzeme olarak kullanma konusunda aynı isteği gösteriyor. Pantheon, hacimlere yeteneği olan Suriyeli bir mühendisin Roma’nın yetiştirdiği en kibirli imparator için bir tapınak tasarlaması ve ardından bütün projenin, ihtiyatlı göründüğü için yüz yıllık bir ölünün adıyla etiketlenmesinin sonucu olabilir.
Yazıt sorunu

Alınlığa geri dönelim. Yazıtta M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT yazıyor. Agrippa MÖ 27’de üçüncü kez konsüldü; bu da adanmayı o yıla tarihliyor. Taşa tutturulmuş bronz harfler reprodüksiyon; orijinaller Orta Çağ’da kayboldu, ama ne yazdıklarını biliyoruz, çünkü harf bağlantılarının delikleri hâlâ görülüyor ve belgelenmiş transkripsiyonlarla tam olarak örtüşüyor.
Agrippa’nın bronz yazıtının altında, biraz daha az belirgin, ziyaretçilerin çoğunun hiç fark etmediği ikinci bir satır var. Latince şöyle yazıyor: IMP·CAES·L·SEPTIMIVS·SEVERUS·PIVS·PERTINAX·ARABICVS·ADIABENICVS·PARTHICVS·MAXIMVS·PONTIF·MAX·TRIB·POT·X·IMP·XI·COS·III·P·P·PROCOS·ET·IMP·CAES·M·AVRELIVS·ANTONINVS·PIVS·FELIX·AVG·TRIB·POT·V·COS·PROCOS·PANTHEVM·VETVSTATE·CORRVPTVM·CVM·OMNI·CVLTV·RESTITVERVNT.
Çevirisi: “Arabistan, Adiabene ve Partya’nın fatihi İmparator Caesar Septimius Severus Pius Pertinax, tribunluk yetkisinin onuncu yılında vb., tribunluk yetkisinin beşinci yılındaki İmparator Marcus Aurelius Antoninus Pius ile birlikte, zamanla yıpranmış Pantheon’u gereken bütün saygıyla restore etti.”
Bu yazıt MS 202’den. Septimius Severus ve oğlu Caracalla o yıl civarında binada küçük restorasyon çalışmaları yaptı. Onların yazıtı Agrippa’nınkine bir ek. Yani Pantheon’un ön cephesi, tam anlamıyla, bugün üç tarafa övgü veriyor: Agrippa, Severus ve Caracalla. Alınlıkta, gördüğünüz neredeyse her şeyi inşa eden Hadrianus’un adı geçmiyor. Kubbeyi büyük olasılıkla tasarlayan Apollodoros’un adı geçmiyor. Alınlık, eksik bırakarak söylenmiş bir yalan, ama Romalıların tercih ettiği türden bir yalan. Binalarının süreklilik iddia etmesini severlerdi. İsimlerin yanlış olması umurlarında değildi.
Dışarıda durduğunuzda bu size ne söylüyor
Piazza della Rotonda’da durup yazıtı bildiklerinizle karşılaştırarak okumanın kendine özgü bir keyfi var. Bronz harfler, İsa doğmadan önce ölmüş bir generalin adı. Alınlık Traianus’un ya da Hadrianus’un eseri. Arkasındaki kubbe, on yıl önce Traianus Forumu’nda, muhtemelen Şamlı Apollodoros’un yönetiminde inceltilmiş bir mühendislik geleneğinin ürünü. Bütün cephe, Roma’nın kamusal hafızasında süreklilik üzerine kurulmuş, katmanlı bir argüman; ve bu argümanda hiçbir isim keskiyi gerçekte kimin tuttuğuna dair doğruyu söylemiyor.
Chiaro siz yazıta bakarken onu size Latince okur ve sonra her ismin binanın hangi bölümlerinden gerçekten sorumlu olduğunu anlatır; böylece tek satırlık cevap, yani Agrippa’nın inşa ettiği, siz hâlâ başınızı kaldırmış alınlığa bakarken üç isimli bir cevaba dönüşür.
Kısaca
Tek cümlelik bir cevap istiyorsanız: Marcus Agrippa ilk Pantheon’u MÖ 27’de inşa etti, İmparator Hadrianus onu yaklaşık MS 114 ile 126 arasında tamamen yeniden inşa etti ve rotondayı büyük olasılıkla Şamlı Apollodoros tasarladı. Agrippa’yı kurucu, Hadrianus’u inşaatçı, Apollodoros’u da o eğrinin ardındaki sessiz çizer olarak düşünmelisiniz.
Bugün içine girdiğimiz bina Hadrianus’un. Taşıdığı isim Agrippa’nın. Kubbeyi ise neredeyse kesin olarak Hadrianus’un sonradan sürgüne gönderdiği biri çizdi. Bin dokuz yüz yıl sonra alınlık hâlâ övgüyü çatıyı hiç görmemiş bir adama veriyor. Roma’nın kamusal hafızasının bundan daha iyi bir örneği yok. Romalılar yanlış şeyleri doğru nedenlerle hatırlamakta çok iyiydi.