
Pantheon’a girin, sola dönün; rotundanın kıvrımı boyunca yaklaşık iki şapel ileride, demir bir parmaklığın ardında, duvara yerleştirilmiş sade bir taş lahit bulacaksınız. Üstündeki küçük bir nişte, ölen adamın bir dostunun oyduğu bir Meryem heykeli duruyor. Nişin üstündeki duvara tek satırlık bir Latince yazı kazınmış.
Bu, Rafael’in mezarı. 7 Nisan 1520’de onu buraya gömdüklerinde otuz yedi yaşındaydı. Rafael’in ünlü eserleri (Vatikan’daki freskler, sunak tabloları, papaların ve bankerlerin portreleri) o zamana kadar onu Avrupa’nın en çok hayranlık duyulan ressamı yapmıştı. Vasiyetinde, bazilikaya dönüştürülmüş bir pagan tapınağı olan Pantheon’un içine, kendi seçtiği bir yere gömülmek istemişti. Roma bu isteği neredeyse hemen kabul etti.
Olağanüstü bir şeydi bu. 1520’de ressamlar imparatorlar ve azizlerle birlikte gömülmezdi. Çoğu sade mahalle mezarlarına gömülürdü. Pantheon, daha bir İtalyan devleti yokken bile İtalyan devletinin adresiydi. Orada uyumak için kral, papa ya da havari olmanız gerekiyordu. Rafael oraya yaptıkları sayesinde girdi. Dolayısıyla mezarla ilgili asıl soru şu: Ona o yeri kazandıran ne boyamıştı?
Bu yazı bu soruyu cevaplıyor. Aşağıda ele alınan her tablo, 1520’de oculusun altındaki bir lahitle sona eren argümanın bir adımı.
Pantheon nasıl Hristiyan kilisesi oldu
Kısa bir arka plan. Pantheon, Rafael’in zamanında zaten yaklaşık dokuz yüz yıldır bir Hristiyan kilisesiydi. Agrippa’nın MÖ 27 tarihli özgün tapınağı MS 126 civarında Hadrianus tarafından yeniden inşa edilmiş, ardından MS 609’da Papa IV. Bonifatius tarafından Basilica di Santa Maria ad Martyres olarak kutsanmıştı. Antik Roma’nın yarısı paramparça yatarken 1520’de hâlâ bir çatısının olmasının nedeni bu. Pantheon’un Agrippa’dan Rönesans’a kadar nasıl bozulmadan ayakta kaldığı üzerine daha uzun bir yazı var; kısaca, kilise olmak onu kurtardı.
On altıncı yüzyılın başında burası aynı zamanda sanatçılar için bir tür Floransa-Roma kulüp binasıydı. Heykeltıraş Giovanni da Udine ile ressam Baldassare Peruzzi’nin ikisinin de binayla bağı vardı. Rafael’in Urbinolu hemşehrisi mimar Bramante’nin de; muhtemelen rotundanın yalnızca bir kilise değil, bir ressamın dinlenmek isteyebileceği makul bir yer olduğu fikrini Rafael’e o aşıladı. Pantheon, Rönesans’ın eskilerin mimarlığı nasıl yaptığını incelemeye gittiği yerdi. Oraya gömülmeyi seçmek, başka şeylerin yanı sıra, hangi geleneğe ait olduğunuzu düşündüğünüze dair bir beyandı.
Atina Okulu: ona ün kazandıran tablo

1508’de Rafael yirmi beş yaşındaydı ve Roma’da neredeyse kimse adını bilmiyordu. II. Julius, Vatikan’daki yeni dairelerini süslemek için ressamlar tutuyordu. Bramante, Urbinolu genç ressam için bir kelam etti. Julius, Rafael’e deneme olarak tek bir oda verdi: Stanza della Segnatura.
O odanın doğu duvarındaki fresk Atina Okulu. Nasıl saydığınıza bağlı olarak ya Rafael’in en ünlü eseri ya da Sistina Madonnası ile birlikte en ünlüsü. Platon ve Aristoteles, elli kadar filozof, matematikçi ve gökbilimciyle çevrili halde, devasa kasetli bir beşik tonozun ortasında duruyor. Platon yukarıyı gösteriyor. Aristoteles eliyle önünü işaret ediyor. Kompozisyon o kadar düzenli ki kendiliğinden olmuş gibi görünüyor. Kendiliğinden olmadı.
Rafael odada yaklaşık üç yıl, 1509 ile 1511 arasında çalıştı. Julius bitmiş freski gördüğünde yeterince görmüştü. Papalık daireleri için tuttuğu diğer bütün ressamları kovdu ve bütün katı tek başına Rafael’e bıraktı. Atina Okulu’ndaki figürler üzerine daha uzun bir okuma var; Rafael’in kalabalığın sağ tarafına sıkıştırdığı, siyah bir bere takmış ve izleyiciye bakan otoportresi de dahil. Burada önemli olan etki. O tek duvar, hırslı bir ressamın Roma’da çalışabileceği koşulları değiştirdi.
Stanza della Segnatura’dan önce Rafael umut vaat eden bir taşralıydı. Sonrasında ise kentin en çok aranan ressamı. Sonraki on yıl boyunca Roma’daki her önemli sipariş onun atölyesinden geçti. Pantheon’daki mezar bu odada, bu duvarda başlıyor.
Başkalaşım: yarım kalan son eser

Rafael’in son tablosu Başkalaşım’dı. Geleceğin Papa VII. Clemens’i olan Kardinal Giulio de’ Medici, onu 1516’da Fransa’daki Narbonne katedrali için bir sunak tablosu olarak sipariş etmişti. Rafael dört yıl boyunca üzerinde çalıştı. Tablonun iki katmanı var: Üst yarıda Tabor Dağı’nda ışık içinde yükselen İsa, onun altında ise havariler tartışırken cin çarpmış bir çocuğu iyileştirmeye çalışan kaotik bir kalabalık. Rafael’in ölçülerine göre bile radikal bir tasarım. Havariler göremedikleri bir şeyi işaret ederek yukarıyı gösteriyor. Çocuğun gözleri geriye kaymış. Alt katmanın karanlığı üst katmanın ışığına doğru bastırıyor.
Rafael öldüğünde hâlâ alttaki figürleri boyuyordu. Bilinen hikâyeye göre, Vasari’nin ölçülü ifadesiyle aşırı bir faaliyet gecesinin ardından ateşlendi, yığıldı ve on beş gün içinde öldü. Otuz yedi yaşındaydı. Atölyesi Başkalaşım’ı baş öğrencisi Giulio Romano’nun gözetiminde tamamladı. Sergilendiğinde kalabalığın nefesi kesildi.
Doğrudan mezarla bağlantılı olan kısım şu: Rafael’in cenaze alayı Via dei Coronari’deki atölyesinden Pantheon’a doğru ilerlerken, yardımcıları Başkalaşım’ı alayın başında taşıdı. Cenaze ayini sırasında tablo Pantheon’da duvara yaslanmış duruyordu. Sonra Janiculum’daki San Pietro in Montorio’ya, ardından da bugün asılı olduğu Vatikan Pinakotek’ine götürüldü. Çağdaşlar, ressamın yerdeki son yüzünün, son tablosuyla aynı odada, tablo yaslanmış ve hâlâ kururken görüntüsünü anlattılar. Başkalaşım’ı yalnızca genel olarak Rafael’in ünlü eseri değil, onu mezarına kadar izleyen belirli tablo yapan şey bu sahne.
Sistina Madonnası ve sarayın gözdesi olarak ressam

Rafael Vatikan odaları üzerinde çalışırken II. Julius ona Emilia’daki küçük bir kent olan Piacenza’nın yeni San Sisto kilisesi için bir sunak tablosu da sipariş etti. Sipariş, Papalık Devletleri’nin 1512’de Ravenna’da Fransızlara karşı kazandığı zaferi anıyordu. Ortaya çıkan tuval, Sistina Madonnası, İngilizce konuşulan dünyada en çok alt kenarda dirseklerini çerçeveye dayamış, kartpostallarda ve posterlerde durmadan çoğaltılan iki sıkılmış melekçikle ünlü. Alman müzelerinde ise ona bir tablodan çok dinî ikonalara gösterilene benzer bir saygıyla yaklaşılıyor. Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister’de kendine ait bir salonda asılı. Dostoyevski ona bakmaya geldi. Goethe de.
Tablo ağırlık üzerine bir argüman. Meryem yerde değil, bulutların üzerinde duruyor. Aziz Sixtus onun önünde diz çökmüş, papalık tacını bir kenara koymuş. Azize Barbara aşağıya, melekçiklere doğru bakıyor. Onların üstündeki arka plan gökyüzü değil, zar zor seçilen düzinelerce melek yüzü; izleyen gözlerden bir tür duvar kâğıdı. Rafael’in tasarımında bütün kompozisyonu çaprazlar bir arada tutuyor: Meryem’in bakışı bir çizgi boyunca aşağı iniyor, Sixtus’un uzanmış eli bir başka çizgi boyunca ilerliyor, iki figür Madonna’nın kütlesinin iki yanında birer ağırlık gibi davranıyor.
Tablo, döneminde aynı zamanda muazzam bir siyasi ve ticari başarıydı. Rafael 1513 civarında, yalnızca nitelik değil itibar da istiyorsanız tuttuğunuz ressam olmuştu. Elli kadar yardımcıdan oluşan bir atölye yönetiyordu. Bramante’nin ölümünden sonra Aziz Petrus’un mimarlığına atandı. Antik Roma’nın geriye kalan her parçasını inşaat malzemesi için yağmalanmadan önce kayda geçirmekle görevli papalık eski eserler komiseriydi. Bugünün diliyle, aynı zamanda Avrupa’nın en iyi ressamı olan bir CEO’ydu. Pantheon’daki mezar bu ikili rolü yansıtıyor. Yalnızca bir sanatçı olarak değil, Kilise’nin bir görevlisi olarak da gömüldü.
Neden Pantheon
Rafael pek çok Roma kilisesinden herhangi birine gömülebilirdi. On altıncı yüzyılda onun ayarındaki ressamlar çoğunlukla Santa Maria del Popolo’ya, San Luigi dei Francesi’ye ya da Floransalıların kilisesi San Lorenzo in Damaso’ya defnedilirdi. Bunların her biri son derece onurlu bir adres olurdu.
Pantheon farklıydı. Bir mahalle kilisesi ya da bir sipariş kilisesi değildi. 1520’de antik dünyanın günümüze ulaşan en güzel yapısı olarak görülüyordu. Bramante yirmi yıldır onu ölçüyordu. Rafael de aynısını yapıyordu; X. Leo’ya hitaben yazdığı antik Roma incelemesi, rotundaya dair uzun, teknik bir övgüyle açılır. Oraya gömülmek, kişinin eseri hakkında belirli bir iddiada bulunmasıydı. Modern bir ressamın başarısının imparatorluğun inşaatçılarının yanında yer alabileceğini söylemekti.
Seçimin önemi bu yüzden. Rafael, on altıncı yüzyıl Roma’sının klasik mükemmelliğin kısaltması olarak kullandığı tek binaya yerleştirilmeyi istiyordu. Chiaro bunu nişe adım attığınızda fark eder: Mezardan bakış çizgisi rotundanın kıvrımı boyunca yükselir, kasetlerin üzerinden geçer ve oculustan dışarı çıkar; sesli rehber siz orada dururken bu yayı sizin için çizer, böylece onun bu noktayı neden seçtiğinin geometrisi, mezar yazıtını okumadan önce zihninize yerleşir.
Pietro Bembo’nun mezar yazıtı
Nişin üstündeki duvara, Rafael’in yakın dostu ve geleceğin kardinali hümanist Pietro Bembo’nun yazdığı Latince bir beyit kazınmış.
ILLE HIC EST RAPHAEL, TIMUIT QUO SOSPITE VINCI RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI
Genellikle serbestçe şöyle çevrilir: Burada o Rafael yatıyor; o yaşarken Doğa’nın kendisi ondan geri kalmaktan korktu, o ölünce de onunla birlikte ölmekten.
Gösterişli bir dize. Bir hümanistin başka bir hümanisti övmek için yazacağı türden bir şey. Aynı zamanda teolojik bir argüman. Bu okumaya göre Rafael o kadar ikna edici imgeler yaratmıştı ki doğal dünyanın kendisi bu rekabetten telaşa kapılmıştı. Bir kardinalden gelince bu küçük bir iltifat değil. Bir ressamın ünlü eseri aracılığıyla Tanrı’nın ilk yaratma eylemine rakip olan bir şey yaptığı iddiası.
Pantheon’a gömülmenin desteklemesi amaçlanan iddia buydu. 1483’te Adriyatik kıyısındaki küçük bir saray kentinde doğmuş bir ressamın, Hadrianus’un MS 126’da diktiği binayla aynı sohbete ait tablolar ürettiği.
Mezarda neye bakmalı
Üç ayrıntı.
Birincisi, lahdin kendisi sade. Ne bir yatar heykel ne bir portre ne bir süs. Rafael, Floransa’da ve Roma’da bir tane istemeyecek kadar çok süslü Rönesans mezarı görmüştü. Sadelik bilinçli.
İkincisi, mezarın üstündeki nişte duran Madonna del Sasso, Rafael’in dostu ve iş arkadaşı olan heykeltıraş Lorenzetto’nun eseri. Rafael’in kendi tasarımına göre oyuldu. Meryem, artık sonsuza dek gözettiği mezarın üzerine eğilir gibi hafifçe öne doğru eğiliyor.
Üçüncüsü, mezar yazıtı antik Roma’nın vezninde. Bembo onu Hristiyan bir dua olarak değil, Romalı şairlerin mezar yazıtlarında kullandığı biçim olan bir elejik beyit olarak yazdı. Bu küçük, özenli bir seçimdi. Bütün yazıtı yasın değil, klasik övgü şiirinin düzlemine yerleştiriyor. Başka bir deyişle Rafael’e Hristiyan bir cenaze dizesi değil, antik bir Roma dizesi düştü.
Beş yüzyıl sonra hâlâ orada. Oculustan gelen ışık, yılın belirli zamanlarında, belirli açılarla mezara ulaşıyor. Her turist kuşağı parmaklığın önünde sessiz bir kalabalık oluşturuyor ve Bembo’nun dizesini okuyor. Eskilerle birlikte gömülmek isteyen ressam, onlarla birlikte kalmayı başardı.