
Μπείτε στο Πάνθεον, στρίψτε αριστερά, και περίπου δύο παρεκκλήσια πιο κάτω στην καμπύλη της ροτόντας θα βρείτε, πίσω από ένα σιδερένιο κιγκλίδωμα, μια λιτή πέτρινη σαρκοφάγο χτισμένη μέσα στον τοίχο. Από πάνω της, σε μια μικρή κόγχη, στέκεται μια Παναγία σκαλισμένη από έναν φίλο του νεκρού. Χαραγμένη στον τοίχο πάνω από την κόγχη υπάρχει μία μόνο λατινική φράση.
Αυτός είναι ο τάφος του Ραφαήλ. Ήταν τριάντα επτά χρονών όταν τον έθαψαν εδώ στις 7 Απριλίου 1520. Τα διάσημα έργα του Ραφαήλ, οι τοιχογραφίες στο Βατικανό, οι εικόνες αγίας τράπεζας, τα πορτρέτα παπάδων και τραπεζιτών, τον είχαν κάνει ως τότε τον πιο θαυμαστό ζωγράφο της Ευρώπης. Είχε ζητήσει στη διαθήκη του να ταφεί μέσα στο Πάνθεον, έναν παγανιστικό ναό που είχε γίνει βασιλική, σε ένα σημείο που είχε διαλέξει ο ίδιος. Η Ρώμη ικανοποίησε το αίτημα σχεδόν αμέσως.
Ήταν κάτι εξαιρετικό. Οι ζωγράφοι, το 1520, δεν θάβονταν μαζί με αυτοκράτορες και αγίους. Οι περισσότεροι έπαιρναν απλούς τάφους στην ενορία τους. Το Πάνθεον ήταν η διεύθυνση του ιταλικού κράτους, ακόμα και πριν υπάρξει ιταλικό κράτος. Έπρεπε να είσαι βασιλιάς, πάπας ή απόστολος για να αναπαυθείς εκεί μέσα. Ο Ραφαήλ μπήκε χάρη σε όσα είχε φτιάξει. Η πραγματική ερώτηση για τον τάφο είναι λοιπόν: τι ζωγράφισε που του εξασφάλισε τη θέση;
Αυτό το άρθρο απαντά σε αυτή την ερώτηση. Κάθε πίνακας που συζητείται παρακάτω είναι ένα βήμα στο επιχείρημα που κατέληξε, το 1520, σε μια σαρκοφάγο κάτω από το οπαίον.
Πώς το Πάνθεον έγινε χριστιανική εκκλησία
Λίγο πλαίσιο. Το Πάνθεον, την εποχή του Ραφαήλ, ήταν ήδη χριστιανική εκκλησία εδώ και περίπου εννιακόσια χρόνια. Ο αρχικός ναός του Αγρίππα του 27 π.Χ. είχε ξαναχτιστεί από τον Αδριανό γύρω στο 126 μ.Χ. και στη συνέχεια καθαγιάστηκε ως Βασιλική της Santa Maria ad Martyres από τον πάπα Βονιφάτιο Δ΄ το 609 μ.Χ. Αυτός είναι ο λόγος που είχε ακόμα στέγη το 1520, όταν η μισή αρχαία Ρώμη κειτόταν σε κομμάτια. Υπάρχει ένα εκτενέστερο κείμενο για το πώς το Πάνθεον επιβίωσε άθικτο από τον Αγρίππα ως την Αναγέννηση· η σύντομη εκδοχή είναι ότι το έσωσε η μετατροπή του σε εκκλησία.
Στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα ήταν επίσης ένα είδος φλωρεντινορωμαϊκής λέσχης για καλλιτέχνες. Ο γλύπτης Τζοβάνι ντα Ούντινε και ο ζωγράφος Μπαλντασάρε Περούτσι είχαν και οι δύο δεσμούς με το κτίριο. Το ίδιο και ο αρχιτέκτονας Μπραμάντε, συμπατριώτης του Ραφαήλ από το Ουρμπίνο, που πιθανότατα του μετέδωσε την ιδέα ότι η ροτόντα δεν ήταν μόνο εκκλησία αλλά και ένα εύλογο μέρος όπου θα ήθελε να αναπαυθεί ένας ζωγράφος. Το Πάνθεον ήταν το μέρος όπου η Αναγέννηση πήγαινε να μελετήσει πώς έχτιζαν οι αρχαίοι. Η επιλογή να ταφεί κανείς εκεί ήταν, μεταξύ άλλων, μια δήλωση για το σε ποια παράδοση πίστευε ότι ανήκε.
Η Σχολή των Αθηνών: ο πίνακας που τον έκανε γνωστό

Το 1508, ο Ραφαήλ ήταν είκοσι πέντε χρονών και σχεδόν κανείς στη Ρώμη δεν ήξερε το όνομά του. Ο Ιούλιος Β΄ προσλάμβανε ζωγράφους για να διακοσμήσουν τα νέα του διαμερίσματα στο Βατικανό. Ο Μπραμάντε είπε μια καλή κουβέντα για τον νεαρό ζωγράφο από το Ουρμπίνο. Ο Ιούλιος έδωσε στον Ραφαήλ ένα μόνο δωμάτιο, τη Stanza della Segnatura, ως δοκιμή.
Η τοιχογραφία στον ανατολικό τοίχο εκείνου του δωματίου είναι η Σχολή των Αθηνών. Είναι, ανάλογα με το πώς μετράει κανείς, είτε το διασημότερο έργο του Ραφαήλ είτε ισοβαθμεί με τη Σιξτίνα Μαντόνα. Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης στέκονται στο κέντρο, κάτω από έναν τεράστιο κυλινδρικό θόλο με φατνώματα, περιτριγυρισμένοι από πενήντα περίπου φιλοσόφους, μαθηματικούς και αστρονόμους. Ο Πλάτωνας δείχνει προς τα πάνω. Ο Αριστοτέλης απλώνει το χέρι οριζόντια. Η σύνθεση είναι τόσο οργανωμένη που μοιάζει αυθόρμητη. Δεν ήταν αυθόρμητη.
Ο Ραφαήλ δούλεψε στο δωμάτιο περίπου τρία χρόνια, από το 1509 ως το 1511. Όταν ο Ιούλιος είδε την ολοκληρωμένη τοιχογραφία, είχε δει αρκετά. Απέλυσε όλους τους άλλους ζωγράφους που είχε προσλάβει για τα παπικά διαμερίσματα και παρέδωσε ολόκληρο τον όροφο μόνο στον Ραφαήλ. Υπάρχει μια εκτενέστερη ανάγνωση των μορφών της Σχολής των Αθηνών, μαζί με την αυτοπροσωπογραφία που έκρυψε ο Ραφαήλ στη δεξιά πλευρά του πλήθους, με μαύρο μπερέ, να κοιτάζει τον θεατή. Αυτό που μετράει εδώ είναι το αποτέλεσμα. Εκείνος ο ένας τοίχος άλλαξε τους όρους με τους οποίους μπορούσε να δρα ένας φιλόδοξος ζωγράφος στη Ρώμη.
Πριν από τη Stanza della Segnatura, ο Ραφαήλ ήταν ένας πολλά υποσχόμενος επαρχιώτης. Μετά από αυτήν, ήταν ο πιο περιζήτητος ζωγράφος της πόλης. Κάθε σημαντική παραγγελία στη Ρώμη περνούσε από το εργαστήριό του για την επόμενη δεκαετία. Ο τάφος στο Πάνθεον ξεκινά σε αυτό το δωμάτιο, σε αυτόν τον τοίχο.
Η Μεταμόρφωση: το ημιτελές τελευταίο έργο

Ο τελευταίος πίνακας του Ραφαήλ ήταν η Μεταμόρφωση. Ο καρδινάλιος Τζούλιο των Μεδίκων, ο μετέπειτα πάπας Κλήμης Ζ΄, τον είχε παραγγείλει το 1516 ως εικόνα αγίας τράπεζας για τον καθεδρικό ναό της Ναρμπόν στη Γαλλία. Ο Ραφαήλ δούλεψε πάνω του τέσσερα χρόνια. Ο πίνακας έχει δύο ζώνες: τον Χριστό να υψώνεται μέσα στο φως στο όρος Θαβώρ στο επάνω μισό, και από κάτω ένα χαοτικό πλήθος που προσπαθεί να θεραπεύσει ένα δαιμονισμένο αγόρι ενώ οι απόστολοι διαφωνούν. Είναι, ακόμα και με τα μέτρα του Ραφαήλ, ένα ριζοσπαστικό δείγμα σχεδιασμού. Οι απόστολοι δείχνουν προς τα πάνω κάτι που δεν μπορούν να δουν. Τα μάτια του αγοριού γυρίζουν προς τα πίσω. Το σκοτάδι της κάτω ζώνης πιέζει προς τα πάνω το φως της επάνω.
Ο Ραφαήλ ζωγράφιζε ακόμα τις κάτω μορφές όταν πέθανε. Η καθιερωμένη ιστορία λέει ότι έπαθε πυρετό μετά από μια νύχτα, κατά τη διακριτική έκφραση του Βαζάρι, υπερβολικής δραστηριότητας, κατέρρευσε και πέθανε μέσα σε δεκαπέντε μέρες. Ήταν τριάντα επτά χρονών. Το εργαστήριό του ολοκλήρωσε τη Μεταμόρφωση υπό την επίβλεψη του Τζούλιο Ρομάνο, του πρώτου μαθητή του. Όταν εκτέθηκε, το πλήθος έμεινε άφωνο.
Εδώ είναι το κομμάτι που συνδέεται άμεσα με τον τάφο: όταν η νεκρική πομπή του Ραφαήλ ξεκίνησε από το εργαστήριό του στη Via dei Coronari προς το Πάνθεον, οι βοηθοί του κουβαλούσαν τη Μεταμόρφωση στην κεφαλή της πομπής. Ο πίνακας ήταν ακουμπισμένος στον τοίχο του Πάνθεον κατά τη νεκρώσιμη λειτουργία. Ύστερα μεταφέρθηκε στον Σαν Πιέτρο ιν Μοντόριο στον λόφο Τζανίκολο, και τελικά στην Πινακοθήκη του Βατικανού, όπου κρέμεται σήμερα. Οι σύγχρονοί του περιέγραψαν την εικόνα του τελευταίου προσώπου του ζωγράφου, στο πάτωμα, στο ίδιο δωμάτιο με τον τελευταίο του πίνακα, στημένο και ακόμα νωπό. Αυτή η σκηνή είναι ο λόγος που η Μεταμόρφωση δεν είναι απλώς ένα από τα διάσημα έργα του Ραφαήλ γενικά· είναι ο συγκεκριμένος πίνακας που τον ακολούθησε στην ταφή του.
Η Σιξτίνα Μαντόνα και ο ζωγράφος ως ευνοούμενος της αυλής

Ενώ ο Ραφαήλ δούλευε στα δωμάτια του Βατικανού, ο Ιούλιος Β΄ του ανέθεσε επίσης να ζωγραφίσει μια εικόνα αγίας τράπεζας για τη νέα εκκλησία του Σαν Σίστο στην Πιατσέντσα, μια μικρή πόλη της Αιμιλίας. Η παραγγελία τιμούσε τη νίκη των Παπικών Κρατών επί των Γάλλων στη Ραβέννα το 1512. Ο καμβάς που προέκυψε, η Σιξτίνα Μαντόνα, είναι περισσότερο γνωστός στον αγγλόφωνο κόσμο για τα δύο βαριεστημένα αγγελάκια που ακουμπούν τους αγκώνες τους στο πλαίσιο στην κάτω άκρη, αναπαραγμένα ατελείωτα σε καρτ ποστάλ και αφίσες. Στα γερμανικά μουσεία τον αντιμετωπίζουν με ευλάβεια που μοιάζει περισσότερο με αυτήν που αποδίδεται στις θρησκευτικές εικόνες παρά στους πίνακες. Κρέμεται σε δική του αίθουσα στην Gemäldegalerie Alter Meister της Δρέσδης. Ο Ντοστογιέφσκι ερχόταν να τον κοιτάζει. Το ίδιο και ο Γκαίτε.
Ο πίνακας είναι ένα επιχείρημα για το βάρος. Η Παναγία πατά σε σύννεφα, όχι στη γη. Ο Άγιος Σίξτος γονατίζει μπροστά της, με την παπική τιάρα αφημένη στην άκρη. Η Αγία Βαρβάρα κοιτάζει προς τα κάτω, προς τα αγγελάκια. Από πάνω τους, το φόντο δεν είναι ουρανός αλλά δεκάδες πρόσωπα αγγέλων που μόλις διακρίνονται, ένα είδος ταπετσαρίας από βλέμματα. Ο σχεδιασμός του Ραφαήλ κρατά ολόκληρη τη σύνθεση ενωμένη με διαγωνίους: το βλέμμα της Παναγίας κατεβαίνει σε μία γραμμή, το απλωμένο χέρι του Σίξτου ακολουθεί μια άλλη, και οι δύο μορφές λειτουργούν ως αντίβαρα εκατέρωθεν του όγκου της Μαντόνας.
Ήταν επίσης, στην εποχή του, μια τεράστια πολιτική και εμπορική επιτυχία. Ο Ραφαήλ είχε γίνει, γύρω στο 1513, ο ζωγράφος που προσλάμβανες αν ήθελες όχι μόνο ποιότητα αλλά και κύρος. Διηύθυνε ένα εργαστήριο με περίπου πενήντα βοηθούς. Διορίστηκε αρχιτέκτονας του Αγίου Πέτρου μετά τον θάνατο του Μπραμάντε. Ήταν ο παπικός επίτροπος αρχαιοτήτων, επιφορτισμένος να καταγράψει κάθε κομμάτι της αρχαίας Ρώμης που είχε απομείνει πριν λεηλατηθεί για οικοδομικό υλικό. Ήταν, με τους δικούς μας όρους, ένας διευθύνων σύμβουλος που έτυχε να είναι και ο καλύτερος ζωγράφος της Ευρώπης. Ο τάφος στο Πάνθεον αντανακλά αυτόν τον διπλό ρόλο. Θάφτηκε όχι μόνο ως καλλιτέχνης αλλά και ως αξιωματούχος της Εκκλησίας.
Γιατί το Πάνθεον
Ο Ραφαήλ θα μπορούσε να είχε ταφεί σε οποιαδήποτε από πολλές ρωμαϊκές εκκλησίες. Ζωγράφοι του κύρους του τον δέκατο έκτο αιώνα συχνά τοποθετούνταν στη Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο, ή στον Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι, ή στη φλωρεντινή εκκλησία του Σαν Λορέντσο ιν Ντάμασο. Οποιαδήποτε από αυτές θα ήταν μια απολύτως έντιμη διεύθυνση.
Το Πάνθεον ήταν διαφορετικό. Δεν ήταν ενοριακή εκκλησία ούτε εκκλησία παραγγελιών. Θεωρούνταν, το 1520, το ωραιότερο σωζόμενο κτίριο του αρχαίου κόσμου. Ο Μπραμάντε το μετρούσε εδώ και είκοσι χρόνια. Το ίδιο έκανε και ο Ραφαήλ: η καταγραφή του της αρχαίας Ρώμης, απευθυνόμενη στον Λέοντα Ι΄, ανοίγει με μια μακριά, τεχνική εκτίμηση της ροτόντας. Το να ταφεί κανείς εκεί σήμαινε να διατυπώσει μια συγκεκριμένη αξίωση για το έργο του. Σήμαινε να πει ότι το επίτευγμα ενός σύγχρονου ζωγράφου μπορούσε να σταθεί δίπλα στους οικοδόμους της αυτοκρατορίας.
Γι’ αυτό έχει σημασία η επιλογή. Ο Ραφαήλ ζητούσε να τοποθετηθεί στο ένα κτίριο που η Ρώμη του δέκατου έκτου αιώνα χρησιμοποιούσε ως συντομογραφία της κλασικής τελειότητας. Το Chiaro το προσέχει αυτό όταν μπαίνετε στην κόγχη: η οπτική γραμμή από τον τάφο ανεβαίνει την καμπύλη της ροτόντας, περνά πάνω από τα φατνώματα και βγαίνει από το οπαίον, και ο ήχος σχεδιάζει αυτό το τόξο για εσάς ενώ στέκεστε εκεί, ώστε η γεωμετρία του γιατί διάλεξε αυτό το σημείο να γίνει αντιληπτή πριν διαβάσετε τον επιτάφιο.
Ο επιτάφιος του Πιέτρο Μπέμπο
Χαραγμένο στον τοίχο πάνω από την κόγχη υπάρχει ένα λατινικό δίστιχο, που συνέθεσε ο ουμανιστής Πιέτρο Μπέμπο, στενός φίλος του Ραφαήλ και μετέπειτα καρδινάλιος.
ILLE HIC EST RAPHAEL, TIMUIT QUO SOSPITE VINCI RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI
Που συνήθως μεταφράζεται, ελεύθερα, ως: Εδώ κείται εκείνος ο Ραφαήλ, από τον οποίο η ίδια η Φύση φοβόταν μήπως νικηθεί όσο ζούσε, και όταν πέθανε, φοβήθηκε μήπως πεθάνει μαζί του.
Είναι ένας επιδεικτικός στίχος. Είναι το είδος του πράγματος που γράφει ένας ουμανιστής για να εγκωμιάσει έναν άλλον ουμανιστή. Είναι επίσης ένα θεολογικό επιχείρημα. Ο Ραφαήλ είχε φτιάξει εικόνες τόσο πειστικές που ο ίδιος ο φυσικός κόσμος, σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, είχε ανησυχήσει από τον ανταγωνισμό. Από έναν καρδινάλιο, αυτό δεν είναι μικρό κομπλιμέντο. Είναι η αξίωση ότι ένας ζωγράφος, με τα διάσημα έργα του, είχε κάνει κάτι που συναγωνιζόταν την πρώτη πράξη δημιουργίας του Θεού.
Αυτή είναι η αξίωση που προοριζόταν να στηρίξει η ταφή στο Πάνθεον. Ότι ένας ζωγράφος, γεννημένος το 1483 σε μια μικρή αυλική πόλη κοντά στην Αδριατική, είχε δημιουργήσει πίνακες που ανήκαν στην ίδια συζήτηση με το κτίριο που έστησε ο Αδριανός το 126 μ.Χ.
Τι να προσέξετε στον τάφο
Τρεις λεπτομέρειες.
Πρώτον, η ίδια η σαρκοφάγος είναι λιτή. Κανένα ομοίωμα, κανένα πορτρέτο, κανένα στολίδι. Ο Ραφαήλ είχε δει πάρα πολλούς διακοσμημένους αναγεννησιακούς τάφους στη Φλωρεντία και τη Ρώμη για να θέλει έναν. Η λιτότητα είναι σκόπιμη.
Δεύτερον, η Madonna del Sasso στην κόγχη πάνω από τον τάφο είναι έργο του Λορεντσέττο, ενός γλύπτη που ήταν φίλος και συνεργάτης του Ραφαήλ. Σκαλίστηκε σύμφωνα με σχέδιο του ίδιου του Ραφαήλ. Η Παναγία γέρνει ελαφρά προς τα εμπρός, σαν πάνω από τον τάφο που πλέον επιτηρεί για πάντα.
Τρίτον, ο επιτάφιος είναι στο μέτρο της αρχαίας Ρώμης. Ο Μπέμπο τον έγραψε ως ελεγειακό δίστιχο, τη μορφή που χρησιμοποιούσαν οι Ρωμαίοι ποιητές για τους επιτάφιους, όχι ως χριστιανική προσευχή. Ήταν μια μικρή, προσεκτική επιλογή. Τοποθετεί ολόκληρο τον επιτάφιο στο ύφος της κλασικής εγκωμιαστικής ποίησης, όχι του πένθους. Ο Ραφαήλ, με άλλα λόγια, δεν πήρε χριστιανικό επικήδειο στίχο. Πήρε έναν αρχαίο ρωμαϊκό.
Είναι ακόμα εκεί, πέντε αιώνες αργότερα. Το φως από το οπαίον φτάνει στον τάφο σε ορισμένες γωνίες, ορισμένες εποχές του χρόνου. Κάθε γενιά τουριστών σχηματίζει ένα σιωπηλό πλήθος μπροστά στο κιγκλίδωμα και διαβάζει τον στίχο του Μπέμπο. Ο ζωγράφος που ήθελε να ταφεί με τους αρχαίους κατάφερε να μείνει μαζί τους.