Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ποιος έχτισε το Πάνθεον: τα τρία ονόματα πίσω από μια στέγη δύο χιλιάδων ετών

Δημοσίευση: • 11 λεπτά ανάγνωσης

Η πρόσοψη του Πάνθεον στη Ρώμη, με τους δεκαέξι κίονες από αιγυπτιακό γρανίτη της στοάς και τη χάλκινη επιγραφή M AGRIPPA L F COS TERTIUM FECIT κατά μήκος του αετώματος.

Με χάλκινα γράμματα ύψους τριάντα εκατοστών κατά μήκος της πρόσοψης του Πάνθεον, μία φράση κοιτάζει τους επισκέπτες εδώ και χίλια εννιακόσια χρόνια.

M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT.

Ο Μάρκος Αγρίππας, γιος του Λευκίου, ύπατος για τρίτη φορά, το έφτιαξε. Ακούγεται οριστικό. Είναι σχεδόν εντελώς παραπλανητικό. Όταν κάποιος ρωτά ποιος έχτισε το Πάνθεον, η απάντηση στο αέτωμα είναι λάθος. Το όνομα ανήκει σε έναν άνθρωπο που πέθανε πάνω από έναν αιώνα πριν τελειώσει το κτίριο που κοιτάζετε. Ο πραγματικός κατασκευαστής δεν άφησε υπογραφή. Ο πραγματικός σχεδιαστής είναι κάποιος του οποίου το όνομα δεν εμφανίζεται πουθενά στις πέτρες.

Τρεις άντρες πρωταγωνιστούν σε αυτή την ιστορία. Ο ένας παίρνει τα εύσημα. Ο άλλος κάνει τη δουλειά. Ο τρίτος μάλλον το σχεδιάζει και μετά, κατά πάσα πιθανότητα, εκτελείται επειδή ήξερε πάρα πολλά. Ιδού πώς δένουν μεταξύ τους.

Ο Αγρίππας και το πρώτο Πάνθεον

Ο Μάρκος Βιψάνιος Αγρίππας ήταν ο σημαντικότερος δημόσιος οικοδόμος της πρώιμης αυτοκρατορικής Ρώμης. Ήταν ο στενότερος φίλος του Αυγούστου, ο γαμπρός του και ο στρατηγός που διοίκησε τον στόλο στη Ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ. Μετά τον πόλεμο, ο Αύγουστος του ανέθεσε τη βελτίωση της πόλης. Ο Αγρίππας έστρωσε δρόμους, καθάρισε υπονόμους, αποκατέστησε ναούς, έχτισε το πρώτο συγκρότημα θερμών λουτρών στη Ρώμη και σχεδίασε τη μεγάλη μνημειακή ζώνη του Πεδίου του Άρεως.

Το 27 π.Χ. ολοκλήρωσε εκεί έναν ναό που ονόμασε Πάνθεον. Το ελληνικό όνομα σήμαινε περίπου «για όλους τους θεούς», αν και ο Κάσσιος Δίων, γράφοντας δύο αιώνες αργότερα, αναφέρει μια παράδοση σύμφωνα με την οποία ήταν αφιερωμένος ειδικά στους προστάτες θεούς της οικογένειας των Ιουλίων και όχι σε ολόκληρο το ρωμαϊκό πάνθεον. Η ακριβής αφιέρωση δεν σώζεται. Ούτε το ίδιο το κτίριο.

Αρχαιολόγοι που έσκαβαν κάτω από το σημερινό Πάνθεον τη δεκαετία του 1890 βρήκαν τα θεμέλια ενός ορθογώνιου ναού σε άξονα βορρά-νότου, στραμμένου προς τα νότια, με περίπου το ίδιο πλάτος με τη σημερινή ροτόντα αλλά με διαφορετικό σχήμα και προσανατολισμό. Αυτό είναι το κτίριο του Αγρίππα. Ήταν ένας τυπικός ρωμαϊκός ναός: πρόστοο με κίονες, κλειστός σηκός, πιθανότατα ένας από τους αρκετούς παρόμοιους ναούς που έχτισε ο Αγρίππας στο Πεδίο του Άρεως περίπου μεταξύ 30 και 25 π.Χ.

Ο λόγος που ο σημερινός επισκέπτης μπορεί να μπερδευτεί είναι ότι η μεταγενέστερη ανοικοδόμηση του Αδριανού κράτησε το παλιό όνομα, την παλιά αφιερωματική επιγραφή και περίπου τον παλιό προσανατολισμό της στοάς. Αυτό ήταν σκόπιμο. Η ρωμαϊκή θρησκευτική πρακτική αντιμετώπιζε έναν ξαναχτισμένο ναό ως συνέχεια του αρχικού τάματος. Δεν αλλάζεις τον αριθμό ενός ναού όταν αντικαθιστάς τη στέγη του. Έτσι, παρόλο που το κτίριο ήταν εντελώς καινούργιο, ήταν νομικά, λατρευτικά και επιγραφικά το ίδιο Πάνθεον.

Το αρχικό κτίριο του Αγρίππα δεν άντεξε. Κάηκε στη μεγάλη πυρκαγιά του 80 μ.Χ., περίπου ενενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο αυτοκράτορας Δομιτιανός ξανάχτισε τον ναό. Η ανοικοδόμηση άντεξε περίπου τριάντα χρόνια και μετά χτυπήθηκε από κεραυνό και κάηκε ξανά, γύρω στο 110 μ.Χ. Για το μεγαλύτερο μέρος της επόμενης δεκαετίας, ο χώρος ήταν ένα καμένο κομμάτι τοιχοποιίας στη μέση της Ρώμης.

Ο Αδριανός και η ανοικοδόμηση που κράτησε το παλιό όνομα

Μαρμάρινη προτομή του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αδριανού από τα Μουσεία του Καπιτωλίου, με τα χαρακτηριστικά κοντά γένια και τα κυματιστά μαλλιά του.

Ο Αδριανός έγινε αυτοκράτορας το 117 μ.Χ. Ήταν ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας που άφησε γένια. Ήταν επίσης ο πρώτος αυτοκράτορας που θεωρούσε πραγματικά τον εαυτό του αρχιτέκτονα. Πέρασε τη βασιλεία του ταξιδεύοντας, στη Βρετανία, την Αίγυπτο, την Ελλάδα, την Ανατολία, και σε κάθε σημαντικό τόπο που επισκεπτόταν είτε παράγγελνε είτε τροποποιούσε ο ίδιος κάποιο κτίριο. Υπέγραφε τα δικά του σχέδια. Διαφωνούσε με τους αρχιτέκτονές του. Απέλυσε, και σύμφωνα με μια ιστορία μάλλον έβαλε να δολοφονήσουν, τον πιο διάσημο από αυτούς.

Το Πάνθεον του Αδριανού ξεκίνησε μέσα σε λίγα χρόνια από την άνοδό του στον θρόνο. Οι σφραγίδες στα τούβλα, πιεσμένες στον πηλό των τοίχων του κτιρίου πριν από το ψήσιμο, είναι το βασικό τεκμήριο χρονολόγησης. Αυτές οι σφραγίδες αναφέρουν τα αυτοκρατορικά πλινθοποιεία και τη χρονιά των υπάτων υπό την εξουσία των οποίων παράχθηκαν. Η Λίζε Χέτλαντ, που εργάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, έδειξε ότι η μεγάλη πλειονότητα των σφραγίδων στα τούβλα του Πάνθεον χρονολογείται μεταξύ 114 και 119 μ.Χ., με μια μικρότερη ομάδα που φτάνει ως το 126 ή 128 περίπου. Το κτίριο μάλλον ξεκίνησε επί Τραϊανού και αφιερώθηκε επί Αδριανού.

Αυτό που ξαφνιάζει τους περισσότερους επισκέπτες είναι πόσο ολοκληρωτική ήταν η ανοικοδόμηση. Δεν ήταν ανακαίνιση. Η ομάδα του Αδριανού γκρέμισε ό,τι είχε απομείνει από τον ναό του Δομιτιανού και ξεκίνησε από τα θεμέλια. Έστρεψαν το κτίριο προς τα βόρεια. Αντικατέστησαν τον ορθογώνιο σηκό με μια τεράστια κυλινδρική ροτόντα που επιστέφεται από τον ημισφαιρικό τρούλο κάτω από τον οποίο περπατούν ακόμα οι επισκέπτες. Πρόσθεσαν τον μνημειακό πρόναο, τη στοά με τους δεκαέξι κίονες από αιγυπτιακό γρανίτη που βλέπετε από την Πιάτσα ντελλα Ροτόντα. Κάθε κίονας έχει ύψος περίπου δώδεκα μέτρα, ένας μονολιθικός κορμός από γκρίζο ή ροδαλό γρανίτη, εξορυγμένος στο Mons Claudianus στην Ανατολική Έρημο της Αιγύπτου, μεταφερμένος με το ρεύμα του Νείλου, περασμένος με σχεδίες από τη Μεσόγειο και συρμένος στον Τίβερη από ζευγάρια βοδιών. Μόνο οι κίονες αντιπροσωπεύουν ένα επίτευγμα επιμελητείας συγκρίσιμο με τον ίδιο τον τρούλο.

Ο Αδριανός έκανε τότε κάτι ασυνήθιστο. Όταν το κτίριο τελείωσε, αρνήθηκε να βάλει πάνω του το δικό του όνομα. Κράτησε την επιγραφή του Αγρίππα κατά μήκος του αετώματος με χάλκινα γράμματα. Το ίδιο έκανε και σε αρκετά άλλα έργα αποκατάστασης στη Ρώμη. Ο Κάσσιος Δίων, γράφοντας αργότερα, το θεώρησε αξιοθαύμαστη μετριοφροσύνη. Πιο πρόσφατοι ιστορικοί το έχουν διαβάσει ως πολιτική δεξιοτεχνία: έναν τρόπο να συνδεθεί το νέο αυτοκρατορικό πρόγραμμα με το παλιό του Αυγούστου, να τοποθετηθεί ο Αδριανός σε μια σειρά οικοδόμων αντί να διεκδικήσει μοναδική πατρότητα. Όπως και να έχει, το αποτέλεσμα είναι αυτό που βλέπει ακόμα η Ρώμη σήμερα. Ο Αγρίππας, νεκρός εδώ και εκατόν τριάντα χρόνια, έγραψε το όνομά του σε ένα κτίριο που δεν έχτισε και δεν θα μπορούσε καν να φανταστεί.

Απολλόδωρος ο Δαμασκηνός, ο πιθανός σχεδιαστής

Ο πραγματικός σχεδιασμός της ροτόντας του Πάνθεον είναι ένα από τα δυσκολότερα μηχανικά προβλήματα που έλυσε ποτέ Ρωμαίος αρχιτέκτονας, και δεν μοιάζει σχεδόν σε τίποτα με ό,τι είχε χτιστεί στη Ρώμη πριν από αυτό. Κάποιος έπρεπε να το σχεδιάσει. Οι αρχαίες πηγές δεν κατονομάζουν αυτόν τον άνθρωπο, αλλά υπάρχει ένας πολύ εύλογος υποψήφιος: ο Απολλόδωρος ο Δαμασκηνός, ο γεννημένος στη Συρία αρχιτέκτονας που ήταν ο επικεφαλής μηχανικός του προκατόχου του Αδριανού, του Τραϊανού.

Ο Απολλόδωρος είχε χτίσει την Αγορά του Τραϊανού, τις τεράστιες πολυώροφες Αγορές του Τραϊανού, τη βασιλική μέσα στην αγορά και την πέτρινη γέφυρα στον Δούναβη για την εκστρατεία του Τραϊανού στη Δακία. Ως τη δεκαετία του 110 ήταν ο πιο καταξιωμένος πρακτικός αρχιτέκτονας της αυτοκρατορίας. Ο Αδριανός τον κληρονόμησε ως μέρος του αυτοκρατορικού επιτελείου. Οι χρονολογίες ταιριάζουν: οι πρώιμες σφραγίδες στα τούβλα του Πάνθεον χρονολογούνται στη βασιλεία του Τραϊανού, όταν ο Απολλόδωρος θα διηύθυνε ακόμα μεγάλα αυτοκρατορικά έργα.

Υπάρχει επίσης μια παράξενη ιστορία για το πώς τελείωσε η σχέση τους. Ο Κάσσιος Δίων, γράφοντας περίπου έναν αιώνα αργότερα, αναφέρει ότι ο Απολλόδωρος είχε κάποτε κοροϊδέψει δημόσια ένα από τα αρχιτεκτονικά σχέδια του ίδιου του Αδριανού, ένα σχέδιο για τον ναό της Αφροδίτης και της Ρώμης, λέγοντας στον μελλοντικό αυτοκράτορα ότι οι κίονές του ήταν πολύ κοντοί και ότι τα αγάλματά του δεν θα χωρούσαν μέσα στις κόγχες τους. Όταν ο Αδριανός ανέβηκε στην εξουσία, λέει ο Δίων, εξόρισε τον Απολλόδωρο από τη Ρώμη. Αργότερα τον έβαλε να εκτελεστεί με κατασκευασμένες κατηγορίες. Η ιστορία δεν είναι ακριβώς σύγχρονη των γεγονότων και μπορεί να μην είναι ακριβής. Είναι όμως η μόνη ιστορία που έχουμε για την τύχη του Απολλόδωρου, και είναι εύλογη.

Εδώ γίνεται ενδιαφέρον. Αν ο Απολλόδωρος σχεδίασε τη ροτόντα του Πάνθεον επί Τραϊανού, και αν το κτίριο που οραματίστηκε ήταν σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωμένο ή σχεδόν ολοκληρωμένο όταν ο Αδριανός άρχισε να βασιλεύει, τότε ο Αδριανός θα είχε κληρονομήσει και το σχέδιο και τον δημιουργό του. Και μετά ο δημιουργός που κάποτε είχε κοροϊδέψει τα σχέδια του αυτοκράτορα, σύμφωνα με την ιστορία, θανατώθηκε. Με αυτή την ανάγνωση, το Πάνθεον θα ήταν το μεταθανάτιο αριστούργημα του Απολλόδωρου, που το οικειοποιήθηκε ένας αυτοκράτορας ο οποίος το ανέλαβε και μετά πήρε τα εύσημα, και μετά, πάλι, ούτε καν τα εύσημα, αφού ο Αδριανός έδωσε τα εύσημα στον Αγρίππα. Είναι μία από τις πιο παράξενες αλυσίδες απόδοσης στην ιστορία της δυτικής αρχιτεκτονικής.

Καμία επιγραφή του Πάνθεον δεν κατονομάζει τον Απολλόδωρο. Αλλά το μηχανικό λεξιλόγιο του τρούλου, η διαβαθμισμένη σύσταση του σκυροδέματος, το φατνωματικό ανάγλυφο, η γεωμετρία του ημισφαιρίου των 43,3 μέτρων, ταιριάζει ακριβώς με τη συστηματική, γεμάτη υπολογισμούς προσέγγιση που δείχνουν τα άλλα του κτίρια. Οι Αγορές του Τραϊανού, ειδικότερα, δείχνουν την ίδια διάθεση να αντιμετωπίζεται το σκυρόδεμα ως δομικό υλικό σε σχήματα που καμία άλλη παράδοση δεν είχε επιχειρήσει. Είναι πιθανό το Πάνθεον να είναι αυτό που συμβαίνει όταν ένας Σύρος μηχανικός με χάρισμα στους όγκους σχεδιάζει έναν ναό για τον πιο ματαιόδοξο αυτοκράτορα που έβγαλε ποτέ η Ρώμη, και μετά ολόκληρο το έργο μπαίνει κάτω από το όνομα ενός ανθρώπου νεκρού εδώ και έναν αιώνα, επειδή αυτό φαίνεται συνετό.

Το πρόβλημα της επιγραφής

Ο πίνακας του 18ου αιώνα του Τζοβάνι Πάολο Πανίνι με το εσωτερικό του Πάνθεον, με τη χάλκινη επιγραφή ορατή στο πάνω μέρος του τοίχου της εισόδου και μικροσκοπικές μορφές κάτω από τον τρούλο.

Ας γυρίσουμε στο αέτωμα. Η επιγραφή λέει M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. Ο Αγρίππας ήταν ύπατος για τρίτη φορά το 27 π.Χ., κάτι που χρονολογεί την αφιέρωσή του σε εκείνη τη χρονιά. Τα χάλκινα γράμματα που είναι στερεωμένα στην πέτρα είναι αντίγραφα· τα πρωτότυπα χάθηκαν τον Μεσαίωνα, αλλά ξέρουμε τι έλεγαν επειδή οι τρύπες για τις αγκυρώσεις των γραμμάτων φαίνονται ακόμα και ταιριάζουν απόλυτα με τις καταγεγραμμένες μεταγραφές.

Κάτω από τη χάλκινη επιγραφή του Αγρίππα, λίγο λιγότερο εμφανής, υπάρχει μια δεύτερη γραμμή που οι περισσότεροι επισκέπτες δεν προσέχουν ποτέ. Λέει, στα λατινικά, IMP·CAES·L·SEPTIMIVS·SEVERUS·PIVS·PERTINAX·ARABICVS·ADIABENICVS·PARTHICVS·MAXIMVS·PONTIF·MAX·TRIB·POT·X·IMP·XI·COS·III·P·P·PROCOS·ET·IMP·CAES·M·AVRELIVS·ANTONINVS·PIVS·FELIX·AVG·TRIB·POT·V·COS·PROCOS·PANTHEVM·VETVSTATE·CORRVPTVM·CVM·OMNI·CVLTV·RESTITVERVNT.

Σε μετάφραση: «Ο αυτοκράτορας Καίσαρ Σεπτίμιος Σεβήρος Ευσεβής Περτίναξ, νικητής στην Αραβία, την Αδιαβηνή και την Παρθία, στο δέκατο έτος της δημαρχικής του εξουσίας κ.λπ., μαζί με τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο Αντωνίνο Ευσεβή, στο πέμπτο έτος της δημαρχικής του εξουσίας, αποκατέστησαν το Πάνθεον, φθαρμένο από τον χρόνο, με κάθε οφειλόμενη ευλάβεια».

Αυτή η επιγραφή είναι του 202 μ.Χ. Ο Σεπτίμιος Σεβήρος και ο γιος του ο Καρακάλλας έκαναν μικρές εργασίες αποκατάστασης στο κτίριο γύρω σε εκείνη τη χρονιά. Η επιγραφή τους είναι προσθήκη σε εκείνη του Αγρίππα. Έτσι η πρόσοψη του Πάνθεον, αυστηρά μιλώντας, αποδίδει σήμερα τα εύσημα σε τρία πρόσωπα: τον Αγρίππα, τον Σεβήρο και τον Καρακάλλα. Τίποτα στο αέτωμα δεν κατονομάζει τον Αδριανό, που έχτισε σχεδόν ό,τι βλέπετε. Τίποτα δεν κατονομάζει τον Απολλόδωρο, που μάλλον σχεδίασε τον τρούλο. Το αέτωμα είναι ψέμα εκ παραλείψεως, αλλά είναι το είδος του ψέματος που προτιμούσαν οι Ρωμαίοι. Ήθελαν τα κτίριά τους να διεκδικούν συνέχεια. Δεν τους πείραζε αν τα ονόματα ήταν λάθος.

Τι σας λέει αυτό όταν στέκεστε απέξω

Υπάρχει μια ιδιαίτερη απόλαυση στο να στέκεστε στην Πιάτσα ντελλα Ροτόντα και να διαβάζετε την επιγραφή απέναντι σε όσα ξέρετε. Τα χάλκινα γράμματα είναι το όνομα ενός στρατηγού που πέθανε πριν γεννηθεί ο Χριστός. Το αέτωμα είναι έργο του Τραϊανού ή του Αδριανού. Ο τρούλος από πίσω είναι προϊόν μιας μηχανικής παράδοσης που τελειοποιήθηκε στην Αγορά του Τραϊανού μια δεκαετία νωρίτερα, πιθανότατα υπό τον Απολλόδωρο τον Δαμασκηνό. Ολόκληρη η πρόσοψη είναι ένα πολυεπίπεδο επιχείρημα για τη συνέχεια στη δημόσια μνήμη της Ρώμης, όπου κανένα όνομα δεν λέει ποτέ την αλήθεια για το ποιος κρατούσε πραγματικά τη σμίλη.

Το Chiaro σας διαβάζει την επιγραφή στα λατινικά όσο την κοιτάζετε και μετά σας λέει για ποια μέρη του κτιρίου είναι πραγματικά υπεύθυνο κάθε όνομα, ώστε η απάντηση της μίας γραμμής, ότι το έχτισε ο Αγρίππας, να ξεδιπλώνεται στην απάντηση των τριών ονομάτων ενώ κοιτάζετε ακόμα ψηλά το αέτωμα.

Με λίγα λόγια

Αν θέλετε απάντηση σε μία πρόταση: ο Μάρκος Αγρίππας έχτισε το πρώτο Πάνθεον το 27 π.Χ., ο αυτοκράτορας Αδριανός το ξανάχτισε εξ ολοκλήρου μεταξύ περίπου 114 και 126 μ.Χ., και ο Απολλόδωρος ο Δαμασκηνός μάλλον σχεδίασε τη ροτόντα. Φανταστείτε τον Αγρίππα ως τον ιδρυτή, τον Αδριανό ως τον οικοδόμο και τον Απολλόδωρο ως τον σιωπηλό σχεδιαστή πίσω από την καμπύλη.

Το κτίριο στο οποίο μπαίνουμε σήμερα είναι του Αδριανού. Το όνομα που φέρει είναι του Αγρίππα. Τον τρούλο σχεδόν σίγουρα τον σχεδίασε κάποιος που ο Αδριανός αργότερα εξόρισε. Χίλια εννιακόσια χρόνια μετά, το αέτωμα αποδίδει ακόμα τα εύσημα σε έναν άνθρωπο που δεν είδε ποτέ τη στέγη. Δεν υπάρχει καλύτερο παράδειγμα της δημόσιας μνήμης της Ρώμης. Ήταν πολύ καλοί στο να θυμούνται τα λάθος πράγματα για τους σωστούς λόγους.