
1830 წლის 28 ივლისს ვიღაც პარიზის ღვთისმშობლის ტაძრის ერთ-ერთ კოშკზე აძვრა და მის თავზე სამფეროვანი დროშა ჩამოკიდა. ფრჩხილის ოდენა ამ დროშას დღესაც დაინახავთ ნახატის „თავისუფლება ხალხს წინ მიუძღვის“ კუთხეში. თხუთმეტი წლის განმავლობაში ეს დროშა აკრძალული იყო. საფრანგეთს ბურბონი მეფეების თეთრი დროშა ეფარა, რევოლუციისა და ნაპოლეონის ლურჯ-თეთრ-წითელს კი უჯრაში ინახავდნენ. სამ დღეში მეფე, რომელმაც ის აკრძალა, შარლ X, დასრულებული იყო.
ოცდათორმეტი წლის მხატვარი, სახელად ეჟენ დელაკრუა, ამ სამ დღეს პარიზში იყო. იმავე შემოდგომაზე მან ამ დღეებზე ტილოს ხატვა დაიწყო. ნახატს „28 ივლისი“ უწოდა და ის პატარა დროშა ღვთისმშობლის ტაძარზე დახატა, შორს, კვამლში, მარჯვნივ. ნახატი ლუვრში კიდია და მის წინ გამვლელთა უმეტესობა ორ რამეში ცდება. ჰგონიათ, რომ ნახატზე 1789 წლის საფრანგეთის რევოლუციაა გამოსახული. და ჰგონიათ, რომ ცილინდრიანი კაცი დელაკრუაა.
არც ერთი არ არის სწორი. ნახატი სხვა რევოლუციას ეძღვნება, ორმოცდაერთი წლის შემდეგ მომხდარს, ცილინდრიანი კაცი კი თითქმის დანამდვილებით სხვა ვინმეა. ეს ასევე ნახატია, რომელიც საფრანგეთის სახელმწიფომ იყიდა, გამოფინა, შემდეგ შეშინდა და დამალა.
სამი დღე, რომელიც 1789 წელი არ იყო
1830 წლის ივლისის ბოლოს შარლ X-მა ხელი მოაწერა ორდონანსებს, რომლებიც პრესის თავისუფლებას აჩერებდა, ახლად არჩეულ დეპუტატთა პალატას შლიდა და საარჩევნო წესებს ძველი მიწათმფლობელი არისტოკრატიის სასარგებლოდ ცვლიდა. ისინი 26 ივლისს, ორშაბათს გამოქვეყნდა. სამშაბათს მესტამბეებმა სამუშაო მიატოვეს, რადგან დადუმებული პრესა სამუშაოს დაკარგვას ნიშნავდა. ოთხშაბათისთვის პარიზი ბარიკადებით იყო სავსე.
ფრანგები დღემდე 27, 28 და 29 ივლისს „სამ დიდებულ დღეს“ უწოდებენ. სტუდენტებმა, მუშებმა, მედუქნეებმა და ქუჩის ბიჭებმა ქვაფენილის ქვები ამოყარეს და ფანჯრებიდან მეფის ჯარს ესროდნენ. რამდენიმე ასეული ადამიანი დაიღუპა. 29-ში თავად ლუვრიც აიღეს. რამდენიმე დღის შემდეგ შარლ X-მა ტახტი დატოვა და დევნილობაში წავიდა, მისი ბიძაშვილი კი, ორლეანის ჰერცოგი ლუი-ფილიპი, ფრანგების მეფე გახდა. არა საფრანგეთის მეფე. სიტყვების ამ ცვლილებაში იყო მთელი აზრი.
ასე რომ, ეს ბასტილიის აღება არ არის. ამ ბარიკადასთან ახლოს გილიოტინა არსად ჩანს. ეს არის კონსტიტუციური მონარქიის დაბადების სურათი, დახატული კაცის მიერ, რომელიც მალე სწორედ ამ მონარქიის საზოგადოებრივ შენობებს მოხატავდა.
„თავისუფლება ხალხს წინ მიუძღვის“ ფიგურა-ფიგურა

გამოსახულებაზე მითითებული ნომრები ამ ცხრილს შეესაბამება. სადაც იდენტიფიკაცია ტრადიციულია და არა დადასტურებული, ცხრილი ამას აღნიშნავს.
| # | ფიგურა | სად ვიპოვოთ | ვინ არის |
|---|---|---|---|
| 1 | თავისუფლება | ცენტრში, ფეხშიშველი, დროშა მარჯვენა ხელში, მუშკეტი მარცხენაში | ალეგორია და არა პორტრეტი. მოგვიანებით მარიანად იწოდა |
| 2 | ბიჭი ორი პისტოლეტით | თავისუფლების მარჯვნივ, პირღია, თეძოზე ვაზნების ჩანთით | პარიზელი ქუჩის ბავშვი. მეტსახელად გავროში ჰქვია, იმ პერსონაჟის მიხედვით, რომელიც ვიქტორ ჰიუგომ ოცდაათი წლის შემდეგ შექმნა |
| 3 | ცილინდრიანი კაცი | მარცხნივ, ბარიკადაზე მუხლმოყრილი, ორლულიანი თოფით | დიდხანს დელაკრუად მიიჩნევდნენ. თანამედროვე ისტორიკოსები არ ეთანხმებიან |
| 4 | ხმლიანი მუშა | სულ მარცხნივ, თეთრი პერანგი, სარტყელში პისტოლეტი | ქარხნის მუშა ან მუშაკაცი |
| 5 | პოლიტექნიკელი | უკანა პლანზე, ცილინდრის უკან, ორრქიანი ქუდით | პოლიტექნიკური სკოლის (École polytechnique) სტუდენტი |
| 6 | ლურჯებში ჩაცმული დაჭრილი | თავისუფლების ფეხებთან მუხლმოყრილი, ზემოთ იყურება | მუშა, ლურჯში, თეთრსა და წითელში ჩაცმული |
| 7 | ბიჭი ეროვნული გვარდიის ქუდით | სულ მარცხნივ, ქვაფენილის ქვების უკან ნახევრად დამალული | მეორე ქუჩის ბავშვი, ნადავლი ქუდით |
| 8 | ნახევრად გაშიშვლებული მკვდარი | ქვემოთ მარცხნივ, ერთი ლურჯი წინდით | აჯანყებული, უკვე გაძარცვული |
| 9 | სამეფო გვარდიის მკვდარი ჯარისკაცი | ქვემოთ მარჯვნივ, ზურგზე წევს, კივერი მოშორებით გაგორებულა | მეფის ერთ-ერთი ჯარისკაცი |
| 10 | მკვდარი კირასირი | ქვედა მარჯვენა კუთხეში, პირქვე, სამკერდე ჯავშნით | სამეფო კავალერია |
| 11 | ღვთისმშობლის ტაძარი | სულ მარჯვნივ, კვამლში, კოშკზე პაწია სამფეროვანი დროშა | დროშა, რომლითაც სცენა 28 ივლისით თარიღდება |
| 12 | ხელმოწერა | მარჯვნივ, შუა სიმაღლეზე, წითლად: „Eug. Delacroix 1830“ | ბარიკადაზე გრაფიტივით დახატული |
| 13 | დაკარგული ფეხსაცმელი | ქვედა მარცხენა კუთხეში, მკვდრის ხელთან | 2024 წლამდე ლაქის ქვეშ იმალებოდა |
ვინ არის ქალი? თავისუფლება და არა პორტრეტი
დაიწყეთ იქიდან, სადაც თვალი ისედაც გაგირბით. ის ღრუბელზე მდგარი ქალღმერთი არ არის. ის მსხვილი, ძლიერი, მზემოკიდებული ქუჩის ქალია, ფეხშიშველი, მხრებიდან ჩამოცურებული კაბით, რომელიც მკვდრებზე გადადის. მისი თავი პროფილშია, უკან, ბრბოსკენ შემობრუნებული, თითქოს უყვირის: „წამოდით!“ მარჯვენა ხელში სამფეროვანი დროშა უჭირავს. მარცხენაში ხიშტიანი ქვეითის მუშკეტი, ისეთი იარაღი, ჯარისკაცს რომ წაართმევდი.
წითელი ქუდი მის თავზე ფრიგიული ქუდია, ძველ რომში გათავისუფლებული მონების ქუდი და 1789 წლის რევოლუციონერების ნიშანი. ეს წინა რევოლუციის ერთადერთი პირდაპირი ციტატაა მთელ ნახატზე და ის ალეგორიის თავზე ზის და არა რეალური ადამიანისა. დელაკრუა ამაში ფრთხილი იყო.
1831 წელს კრიტიკოსები თავს დაესხნენ. კლასიკური ალეგორიები გლუვი, თეთრი და იდეალიზებული უნდა ყოფილიყო. ამას კი კანზე ჭუჭყი ჰქონდა, აწეული მკლავის ქვეშ კი თმა. Journal des artistes-ის ერთმა რეცენზენტმა დაწერა, რომ დელაკრუამ „ჩვენი მშვენიერი რევოლუცია ტალახით“ დახატა. ეს შეურაცხყოფად იყო ნაგულისხმევი. მაგრამ ეს იმის საკმაოდ კარგი აღწერაცაა, რასაც დელაკრუა ცდილობდა.

მომდევნო საუკუნის განმავლობაში ის მარიანა გახდა, საფრანგეთის რესპუბლიკის ეროვნული განსახიერება, და ეს სახე ერის სისხლში გადავიდა. 1978-დან 1995 წლამდე ის ასფრანკიან ბანკნოტზე იყო გამოსახული, დელაკრუას პორტრეტის გვერდით.
ბიჭი ორი პისტოლეტით, რომელიც გავროში არ არის
თავისუფლების მარჯვნივ დაახლოებით თორმეტი-ცამეტი წლის ბიჭი მორბის. მას შავი ხავერდის ბერეტი და ჟილეტი აცვია, თითო ხელში თითო პისტოლეტი უჭირავს, ერთი აწეული, მეორე დაშვებული, და ყვირის. მკერდზე გადაჭიმული თეთრი თასმით ვაზნების ჩანთა ჰკიდია, ზრდასრული ჯარისკაცისთვისაც საკმარისად დიდი. თითქოს ვიღაცისგან არის ნათხოვარი, ვისაც ის აღარ სჭირდება.

მას ყველა გავროშს ეძახის. გავროში ვიქტორ ჰიუგოს „საბრალონის“ ქუჩის ბიჭია, რომელიც ბარიკადაზე სიმღერით კვდება, როცა მკვდარი ჯარისკაცებისგან ვაზნებს აგროვებს. მსგავსება იმდენად ძლიერია, რომ ფართოდ სჯერათ, თითქოს ჰიუგოს სწორედ ეს ბიჭი ჰყავდა მხედველობაში. მაგრამ თარიღებს შეხედეთ. „საბრალონი“ 1862 წელს გამოიცა. ჰიუგოს ბარიკადა სხვა აჯანყების დროს, 1832 წლის ივნისში ხდება. დელაკრუამ თავისი ბიჭი 1830 წელს დახატა. თუ ვინმემ ისესხა, ეს ჰიუგო იყო. კომ ფაბრი, ლუვრში XIX საუკუნის ფრანგული ფერწერის კურატორი, სწორედ ამას აღნიშნავს: ბიჭს გავროშს ეძახიან, თუმცა ჰიუგოს პერსონაჟი გაცილებით გვიან გაჩნდა.
2024 წლის რესტავრაციამ ისიც შეცვალა, სად დგას ბიჭი. ძველი ლაქის ქვეშ ჩანდა, რომ ის თავისუფლების გვერდით მიდიოდა. როცა ლაქა გაათხელეს, გაირკვა, რომ ის ოდნავ წინ მირბის. ის თავისუფლებას კი არ მისდევს. ის მას წინ მიუძღვის.
ცილინდრიანი კაცი: ეს დელაკრუაა?
ახლა ცნობილი კითხვა. მარცხნივ, ბარიკადაზე მუხლმოყრილი, დგას კაცი მაღალი შავი ცილინდრით, შავი სერთუკითა და თავისუფლად შეკრული ჰალსტუხით, ხელში ორლულიანი თოფი ჩაუბღუჯავს. ის ერთადერთი ფიგურაა, რომლის სახე იმდენად ზუსტადაა დახატული, რომ პორტრეტს ჰგავს. დიდხანს გზამკვლევები ამბობდნენ, რომ ეს თავად დელაკრუაა, რომელმაც საკუთარი თავი ბარიკადაზე დახატა.
მშვენიერი იდეაა. სავარაუდოდ, მცდარი. თანამედროვე ხელოვნებათმცოდნეები ავტოპორტრეტის ვერსიას უარყოფენ. სხვა სახელებიც დასახელდა, მათ შორის თეატრის დირექტორი ეტიენ არაგო და ფრედერიკ ვილო, დელაკრუას მეგობარი, რომელიც მოგვიანებით ლუვრის კურატორი გახდა. კონსენსუსი არ არსებობს და დელაკრუას არც ერთი დოკუმენტი ამ საკითხს არ წყვეტს.

რაც ნამდვილად გვაქვს, ეს არის დელაკრუას საკუთარი ნაამბობი იმაზე, რას გრძნობდა. 1830 წლის ოქტომბერში მან თავის ძმას შარლს, გადამდგარ გენერალს, მისწერა: „თანამედროვე სიუჟეტს მოვკიდე ხელი, ბარიკადას, და თუ სამშობლოსთვის გამარჯვებები ვერ მოვიპოვე, სულ მცირე, მისთვის დავხატავ“. ეს წინადადება კიდევ ერთხელ წაიკითხეთ. ეს იმ კაცის სიტყვებია, რომელიც ბრძოლის ნაცვლად ნახატს სთავაზობს. ისტორიკოსთა უმეტესობა ამას მშვიდ აღიარებად კითხულობს, რომ ის ბარიკადაზე არ ყოფილა, ხოლო კაცი, რომელიც ძმას ამას სწერს, ნაკლებად სავარაუდოა, რომ იქ საკუთარი თავი თოფით დაეხატა.
ცილინდრის უკეთესი წაკითხვაც არსებობს და ის ტანსაცმლიდან მოდის. ქუდი, სერთუკი და ჰალსტუხი ამბობენ: ბურჟუა, ჯენტლმენი. მაგრამ დაბლა დაიხედეთ. მისი შარვალი მუშის შარვალია და მუშის ქამარი უკეთია. ის ნანგრევებში მუხლმოყრილი დგას. ფიგურა შეგნებულად შერეულია, ნაწილობრივ ჯენტლმენი და ნაწილობრივ მუშაკაცი, და ეს შერევაა სწორედ სათქმელი. 1830 წელს საშუალო კლასი და მუშათა კლასი სამი დღის განმავლობაში ერთ მხარეს იბრძოდნენ. ცილინდრიანი კაცი ეს კავშირია, ერთ სხეულში.
ხმლიანი მუშა და ორრქიანქუდიანი სტუდენტი
ცილინდრის მარცხნივ მისი საპირისპირო დგას. უხეშსახიანი კაცი თეთრ პერანგში, თავზე ბერეტით, მუშტში აწეული ხმლით და წითელი ცხვირსახოცით შეკრულ სარტყელში ჩარჭობილი პისტოლეტით. ჩვეულებრივ მას ქარხნის მუშად აღწერენ. ისე გამოიყურება, თითქოს სამშაბათიდან იბრძვის.
მათ უკან, პატარა და ადვილად შეუმჩნეველი, ორრქიანქუდიანი ახალგაზრდა კაცია. ეს პოლიტექნიკური სკოლის, École polytechnique-ის ფორმაა, ელიტური საინჟინრო სასწავლებლისა, რომლის სტუდენტებიც 1830 წელს აჯანყებულებს შეუერთდნენ და ამისთვის განადიდეს. სამივე ერთად დააყენეთ და მიიღებთ შეგნებულად შერჩეულ ნაკრებს: მუშა, ბურჟუა, სტუდენტი. დელაკრუამ პარიზის სოციალური კლასები ბარიკადის მარცხენა მხარეს მოქმედ პირთა სიასავით ჩაამწკრივა.
მათ ქვემოთ კი, თითქმის ჩამარხული, ფიგურაა, რომელსაც ადამიანთა უმეტესობა ვერასდროს ამჩნევს. ბიჭი ქვაფენილის ქვებს იქიდან იჭყიტება და ორივე ხელით ჩასჭიდებია მათ. თავზე მაღალი შავი ქუდი ახურავს, წინ საყვირის ფორმის ემბლემით, ეროვნული გვარდიის ვოლტიჟორების ქუდი. ეს ბავშვის ქუდი არ არის. ვისი იყო, მხოლოდ გამოცნობა შეგვიძლია. ამ ნახატზე ქუჩის ორი ბავშვია და არა ერთი, და შეშინებულად სწორედ მეორე გამოიყურება.
დაჭრილი ლურჯში, თეთრსა და წითელში
თავისუფლების ფეხებთან კაცი ქვებიდან წამოიწევს და ტანს აბრუნებს, რომ მას შეხედოს. თავზე შეკრული თავსაფარი აქვს შემოხვეული. აცვია ლურჯი ქურთუკი, თეთრი პერანგი და წითელი სარტყელი.

ლურჯი, თეთრი და წითელი. მას დროშა აცვია. ის ასევე ერთადერთი ფიგურაა ნახატზე, რომელიც თავისუფლებას უყურებს და არა მის გვერდით ან ჩვენკენ. მომაკვდავი კაცი იმას შესცქერის, რისთვისაც იბრძოდა, და მისი ფერები აცვია.
რესტავრატორებმა აღმოაჩინეს, რომ დელაკრუამ ლურჯის, თეთრისა და წითლის პაწია შეხებები მთელ ტილოზე მიმოფანტა, დროშისგან შორს. ლორანს მუნიომ, ორი რესტავრატორიდან ერთ-ერთმა, თქვა, რომ მან „ყველგან დამალა ლურჯის, თეთრისა და წითლის პაწია მონასმები, ფაქიზად მოფრქვეული, რათა დროშას გამოხმაურებოდნენ“. დროშა მხოლოდ თავისუფლების ხელში არ არის. ის ტანსაცმელშია, ჭრილობებში და კვამლში.
მკვდრები ბარიკადის ძირში
ნახატის ქვედა მესამედი ის ნაწილია, რომელსაც ხალხი გვერდს უვლის.
მარცხნივ წევს ახალგაზრდა კაცი, შარვალგახდილი, აწეული პერანგით, ერთ ფეხზე ჯერ კიდევ ლურჯი წინდა აცვია. ბარიკადებზე გვამებს ყველაფერს ართმევდნენ, რისი ჩაცმაც შეიძლებოდა, და ესეც უკვე გაჩხრეკილია. დელაკრუამ ეს პოზა ნაწილობრივ დაღუპული გმირის ტრადიციიდან აიღო, ნაწილობრივ კი ნახატიდან, რომელსაც შიგნიდან იცნობდა. ახალგაზრდობაში ის თეოდორ ჟერიკოს პოზირებდა „მედუზას ტივის“ ერთ-ერთი ფიგურისთვის. ის ნახატი დღეს ამ ნახატთან ერთ დარბაზში კიდია.

მარჯვნივ მეფის ორი კაცი წევს. ერთი, ზურგზე, გახსნილი ნაცრისფერი შინელით, სამეფო გვარდიის ჯარისკაცია. მისი კივერი, მაღალი სამხედრო ქუდი, მიწაზე მოშორებით გაგორებულა. მის გვერდით, პირქვე, ფოლადის სამკერდე ჯავშანში, კირასირი წევს, მძიმე კავალერისტი, რომელსაც თეთრი ეპოლეტით ცნობენ.

შეამჩნიეთ, რომ დელაკრუა ორივე მხარის მკვდრებს ერთნაირ წონას, ერთნაირ სინათლესა და ერთნაირ ზრუნვას ანიჭებს. ამ გროვაში ბოროტმოქმედი არავინაა. თავად ლუვრი ამ ნახატზე წერისას მის რეალიზმზე საუბრობს, ქუჩებში დღეობით მიტოვებული გვამების საზარელ სანახაობაზე. 1830 წელს პარიზელებს სწორედ ეს ჰქონდათ ნანახი. თავისუფლება ღრუბლებზე არ დადის. ის ადამიანებზე დადის.
ღვთისმშობლის ტაძარი და ქალაქი, რომელიც ბოლომდე არ ემთხვევა
გაიხედეთ ბიჭის მიღმა, მისი მხრის ზემოთ, კვამლში. იქ ღვთისმშობლის ტაძრის ორი ოთხკუთხა კოშკია, ერთ-ერთზე კი, თუ ახლოს მიხვალთ, ფრჩხილის ოდენა დროშა. ლურჯი, თეთრი და წითელი. ეს 28 ივლისის დილით ჩამოკიდებული დროშაა და სწორედ ამიტომ ერქვა დელაკრუას ნახატს „28 ივლისი“ და არა უბრალოდ „ბარიკადა“.

კოშკების ქვემოთ მდინარის პირას მაღალი სახლების მწკრივია. რესტავრაციამ აჩვენა, რომ თითოეული ფასადი მეზობლისგან განსხვავდება, ხოლო ფანჯრებიდან სროლა კვამლში პაწია ვარდისფერი ზოლებითაა დახატული. გეოგრაფია პირობითია. პარიზში ვერც ერთ წერტილში ვერ დადგებით ისე, რომ ზუსტად ეს ხედი დაინახოთ, და ისტორიკოსები დღემდე კამათობენ, სად უნდა იყოს ბარიკადა. დელაკრუა რუკას არ ადგენდა. მას ტაძარი სურდა კადრში, რადგან ტაძარი იყო პარიზი. თუ თავად შენობის ისტორია გაინტერესებთ, ჩვენი გზამკვლევი ღვთისმშობლის ტაძარზე აქედან აგრძელებს.
„თავისუფლება ხალხს წინ მიუძღვის“ მნიშვნელობა: რატომ დამალა ის სახელმწიფომ
ნახატი 1831 წლის სალონზე, რომელიც გაზაფხულზე გაიხსნა, სათაურით „28 ივლისი. თავისუფლება ხალხს წინ მიუძღვის“ გაიგზავნა. ის ერთდროულად წარმატებაც იყო და სკანდალიც. 1831 წლის აგვისტოში ლუი-ფილიპის მთავრობამ ის დელაკრუასგან 3000 ფრანკად იყიდა. ნახატს უნდა ედიდებინა რევოლუცია, რომელმაც ახალი მეფე მეფედ აქცია.
პრობლემა ის იყო, რომ რევოლუციები დასრულებული არ რჩება. ერთ წელიწადში პარიზში ქოლერის ეპიდემია დაიწყო, 1832 წლის ივნისში კი ახალი აჯანყება მოხდა, ის, რომელზეც ჰიუგო დაწერდა. სურათი, სადაც შიშველმკერდიანი თავისუფლება შეიარაღებულ მუშებს სამეფო ჯარისკაცების გვამებზე გადაუძღვება, მთავრობის ზეიმს აღარ ჰგავდა. ინსტრუქციას დაემსგავსა.
ნახატი ჩამოხსნეს. დელაკრუას დაუბრუნეს და წლების განმავლობაში ის თვალს მიეფარა. 1848 წელს კრიტიკოსმა შანფლერიმ დაწერა, რომ ის სხვენზე დამალეს, როგორც ზედმეტად რევოლუციური. იმავე წელს ახალმა რევოლუციამ მეორე რესპუბლიკა დაამყარა და ნახატი მცირე ხნით გამოჩნდა. ის კვლავ გამოიფინა პარიზის 1855 წლის დიდ მსოფლიო გამოფენაზე, სადაც დელაკრუას ცალკე დარბაზი ჰქონდა. 1863 წელს, დელაკრუას გარდაცვალების წელს, ის ლუქსემბურგის მუზეუმში, ცოცხალი მხატვრების ეროვნულ მუზეუმში მოხვდა. ლუვრში 1874 წელს, მესამე რესპუბლიკის დროს შევიდა. იმ დროისთვის რესპუბლიკას ბოლოს და ბოლოს შეეძლო მისი გამოფენა ისე, რომ არ შეკრთომოდა.
1830 წლის შემდეგ საფრანგეთის ყველა მთავრობას უნდა გადაეწყვიტა, ეს ნახატი მათზე იყო თუ მათ წინააღმდეგ. პასუხი სულ იცვლებოდა.
რა დააბრუნა 2024 წლის რესტავრაციამ
XX საუკუნის უდიდეს ნაწილში „თავისუფლება ხალხს წინ მიუძღვის“ ყავისფერი ნახატი იყო. დამთვალიერებლები ხედავდნენ ყვითელ კაბას, ამღვრეულ ცას და ჩამქრალ დროშას და ფიქრობდნენ, რომ ეს დელაკრუა იყო. ასე არ იყო. ეს ლაქა იყო.

2023 წლის შემოდგომაზე ლუვრის რესტავრატორებმა, ბენედიქტ ტრემოლიერმა და ლორანს მუნიომ, მუშაობა დაიწყეს. მათ დაახლოებით ექვსი თვე იმუშავეს და დაჟანგული ლაქის რვა ფენა მოაშორეს, მათში ჩარჩენილ ჭუჭყთან ერთად. ბოლო სრულმა რესტავრაციამ, 1949 წელს, სქელი ლაქა და საკუთარი შეკეთებებიც დატოვა. სებასტიენ ალარმა, ლუვრის ფერწერის დეპარტამენტის დირექტორმა, შედეგი მარტივად აღწერა: თეთრი ფერები და ჩრდილები მოყვითალო ფენების ქვეშ ერთმანეთში გადადნა.
რაც დაბრუნდა, სხვა ნახატი იყო. ცა თეთრი ღრუბელი და თეთრი კვამლია და არა ყავისფერი ბურუსი. დროშა მკვეთრია. თავისუფლების კაბა კი, რომელსაც ათწლეულების განმავლობაში ყველა ყვითლად აღწერდა, ღია ნაცრისფერი აღმოჩნდა. დელაკრუამ ის მთლიანად ნაცრისფრად დახატა, შემდეგ კი ზემოდან ყვითელი გადაუსვა, ყველაზე ძლიერად მკერდზე, ფეხებისკენ კი თანდათან მქრქალად. მთლიანი ყვითელი 1949 წლის შეკეთება იყო. ქვედა მარცხენა კუთხეში გამოჩნდა ფეხსაცმელი, ძველი, გაცვეთილი, ტყავის, რომელიც ქვაფენილში იყო გამდნარი. ნახატი კედელზე 2024 წლის გაზაფხულზე დაბრუნდა.
სხვაობა ყველაზე ადვილად კუთხეებში ჩანს. ერთ მხარეს დადექით, იპოვეთ დაკარგული ფეხსაცმელი, შემდეგ კი შეხედეთ ცას თავისუფლების აწეული მკლავის უკან. Chiaro ლაქის რვა ფენის ამბავს გიყვებათ, სანამ ამ ცას უყურებთ, რადგან ეს ტილოს ერთადერთი ნაწილია, სადაც მართლა ხედავთ, რა მოაშორეს რესტავრატორებმა.
სად ვნახოთ „თავისუფლება ხალხს წინ მიუძღვის“ ლუვრში
ნახატი ლუვრის დენონის ფრთაში, მეორე სართულზე, მოლიენის დარბაზშია, რომელსაც მუზეუმი 700-ე დარბაზად ნომრავს. ეს დიდი ფრანგული რომანტიკული ტილოების გრძელი წითელი დარბაზია. ნახატის სიმაღლე დაახლოებით 2,6 მეტრია, სიგანე კი 3,25 მეტრი, ასე რომ, მას კარიდანვე დაინახავთ. ჟერიკოს „მედუზას ტივი“ იმავე დარბაზში კიდია, დავიდის „ნაპოლეონის კორონაცია“ კი ახლოს, დარიუს დარბაზშია, რომელშიც ჩვენი გზამკვლევი „კორონაციის“ ბრბოზე ფიგურა-ფიგურა გატარებთ.

ლუვრის ოფიციალური საიტის მიხედვით, მუზეუმი ღიაა ორშაბათს, ხუთშაბათს, შაბათსა და კვირას 9:00-დან 18:00-მდე, ოთხშაბათსა და პარასკევს კი 9:00-დან 21:00-მდე. სამშაბათობით დაკეტილია. ბილეთი ევროპის ეკონომიკური სივრცის მაცხოვრებლებისთვის 22 ევრო ღირს, სხვა დამთვალიერებლებისთვის კი 32 ევრო, და მუზეუმი გირჩევთ, შესვლის დრო წინასწარ დაჯავშნოთ. ოთხშაბათისა და პარასკევის საღამოები ამ დარბაზისთვის საუკეთესო დროა. ხალხი იკლებს, როგორც კი „მონა ლიზას“ რიგი გაქრება, მოლიენის დარბაზი კი მისი დარბაზიდან ორიოდე ნაბიჯზეა.
ეს ნახატი სხვებზე მეტად იმოგზაურა. 1999 წელს ის ტოკიოში Airbus Beluga-ს სატვირთო თვითმფრინავით გაფრინდა, რადგან ჯამბო ჯეტისთვის ზედმეტად დიდი იყო. 2013 წლის თებერვალში, როცა ახალ ლუვრ-ლანსს ათხოვეს, ვიღაცამ ის მარკერით დააზიანა. რესტავრატორმა ორ საათზე ნაკლებ დროში გაწმინდა.
თუ ხალხმრავალი ტილოს ასე კითხვა მოგწონთ, რაფაელის „ათენის სკოლასაც“ იგივე დანომრილი გასაღები აქვს, მთელი სერია კი თავმოყრილია გვერდზე ცნობილი ნახატები, ყველა ფიგურა ამოცნობილი.
რას მივაქციოთ ყურადღება ნახატის წინ
მიუძღვენით ათი წუთი.
ჯერ მიუახლოვდით მარჯვენა კიდეს და იპოვეთ ხელმოწერა, „Eug. Delacroix 1830“, წითელი საღებავით ბარიკადის ძელზე, დაახლოებით ბიჭის მუხლის სიმაღლეზე. მან ისე მოაწერა ხელი, როგორც ვინმე ქუჩაში კედელზე მიაჯღაბნიდა.
მეორე, იპოვეთ პატარა სამფეროვანი დროშა ღვთისმშობლის ტაძარზე. ის პაწიაა. ის ნახატის თარიღია.
მესამე, შეხედეთ ცილინდრს, შემდეგ კი თვალი მის შარვალსა და ქამარზე ჩაიტანეთ. კლასზე მთელი არგუმენტი მის თავსა და მუხლებს შორის სხვაობაშია.
და ბოლოს, ჩადით ქვედა მარცხენა კუთხეში და იპოვეთ ფეხსაცმელი. ათწლეულების განმავლობაში მას ვერავინ ხედავდა. ახლა ეს ყველაზე წყნარი საგანია ლუვრის ყველაზე ხმაურიან ნახატზე. ნახატის ამბავს მეტს მოისმენთ ჩვენს უფასო ლუვრის აუდიოგიდში, რომელიც მასთან ჩერდება.
დელაკრუამ კიდევ ოცდაცამეტი წელი იცოცხლა. ის საფრანგეთის ერთ-ერთი ყველაზე პატივცემული მხატვარი გახდა და ჭერები და ბიბლიოთეკები მოხატა იმავე სახელმწიფოსთვის, რომელმაც მისი ბარიკადა სხვენზე დამალა. მაგრამ მსგავსი აღარაფერი დაუხატავს. სადღაც მდინარის თავზე კვამლში, ტაძრის კოშკზე, ფრჩხილის ოდენა დროშა დღემდე 28 ივლისს აღნიშნავს.