Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό: ποιος είναι ποιος στο οδόφραγμα του Ντελακρουά

Δημοσίευση: • 21 λεπτά ανάγνωσης

Μια γυναίκα με γυμνό στήθος και κόκκινο φρυγικό σκούφο υψώνει τη γαλλική τρίχρωμη σημαία και ένα μουσκέτο με ξιφολόγχη καθώς δρασκελίζει ένα οδόφραγμα από πέτρες του λιθόστρωτου και πτώματα, ενώ την ακολουθούν ένας άνδρας με ψηλό καπέλο, ένας εργάτης με σπαθί κι ένα αγόρι που κραδαίνει δύο πιστόλια· δεξιά, μέσα στον καπνό, οι πύργοι της Παναγίας των Παρισίων.

Στις 28 Ιουλίου 1830 κάποιος σκαρφάλωσε σε έναν από τους πύργους της Παναγίας των Παρισίων και κρέμασε στην κορυφή μια τρίχρωμη σημαία. Αυτή τη σημαία, όσο ένα νύχι, μπορείτε να τη δείτε ακόμη στη γωνία του πίνακα Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό. Επί δεκαπέντε χρόνια ήταν παράνομη. Πάνω από τη Γαλλία κυμάτιζε η λευκή σημαία των Βουρβόνων βασιλιάδων, και το μπλε, λευκό και κόκκινο της Επανάστασης και του Ναπολέοντα ήταν κάτι που το φύλαγες σε ένα συρτάρι. Μέσα σε τρεις μέρες, ο βασιλιάς που την είχε απαγορεύσει, ο Κάρολος Ι΄, είχε τελειώσει.

Ένας τριανταδυάχρονος ζωγράφος, ο Εζέν Ντελακρουά, βρισκόταν στο Παρίσι εκείνες τις τρεις μέρες. Το ίδιο φθινόπωρο ξεκίνησε έναν καμβά γι’ αυτές. Τον ονόμασε «Η 28η Ιουλίου» και έβαλε εκείνη τη μικρή σημαία πάνω στην Παναγία των Παρισίων, μακριά μέσα στον καπνό, στα δεξιά. Ο πίνακας κρέμεται στο Λούβρο, και οι περισσότεροι που περνούν από μπροστά του κάνουν δύο λάθη. Νομίζουν ότι δείχνει τη Γαλλική Επανάσταση του 1789. Και νομίζουν ότι ο άνδρας με το ψηλό καπέλο είναι ο Ντελακρουά.

Κανένα από τα δύο δεν ισχύει. Ο πίνακας αφορά μια άλλη επανάσταση, σαράντα ένα χρόνια αργότερα, και ο άνδρας με το ψηλό καπέλο είναι σχεδόν σίγουρα κάποιος άλλος. Είναι επίσης ένας πίνακας που το γαλλικό κράτος αγόρασε, κρέμασε, πανικοβλήθηκε μαζί του και τον έκρυψε.

Οι τρεις μέρες που δεν ήταν το 1789

Στα τέλη Ιουλίου 1830 ο Κάρολος Ι΄ υπέγραψε μια σειρά διαταγμάτων που ανέστελλαν την ελευθερία του Τύπου, διέλυαν τη νεοεκλεγμένη Βουλή των Αντιπροσώπων και ξανάγραφαν τους εκλογικούς κανόνες υπέρ της παλιάς γαιοκτητικής αριστοκρατίας. Δημοσιεύτηκαν τη Δευτέρα 26 Ιουλίου. Την Τρίτη οι τυπογράφοι αποχώρησαν από τη δουλειά, γιατί φιμωμένος Τύπος σήμαινε ότι δεν θα υπήρχε δουλειά. Ως την Τετάρτη το Παρίσι ήταν γεμάτο οδοφράγματα.

Οι Γάλλοι ακόμη ονομάζουν τις 27, 28 και 29 Ιουλίου «Τρεις Ένδοξες Ημέρες». Φοιτητές, εργάτες, μαγαζάτορες και παιδιά του δρόμου ξήλωσαν τις πέτρες του λιθόστρωτου και πυροβολούσαν τα στρατεύματα του βασιλιά από τα παράθυρα. Σκοτώθηκαν αρκετές εκατοντάδες άνθρωποι. Στις 29 καταλήφθηκε και το ίδιο το Λούβρο. Λίγες μέρες αργότερα ο Κάρολος Ι΄ παραιτήθηκε και πήγε στην εξορία, και ο ξάδελφός του Λουδοβίκος Φίλιππος, δούκας της Ορλεάνης, έγινε Βασιλιάς των Γάλλων. Όχι Βασιλιάς της Γαλλίας. Η αλλαγή των λέξεων ήταν όλο το νόημα.

Άρα αυτή δεν είναι η άλωση της Βαστίλης. Δεν υπάρχει καμία λαιμητόμος κοντά σε αυτό το οδόφραγμα. Είναι η εικόνα μιας συνταγματικής μοναρχίας τη στιγμή που γεννιέται, ζωγραφισμένη από έναν άνθρωπο που σύντομα θα διακοσμούσε τα δημόσια κτίρια αυτής της μοναρχίας.

Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό, μορφή προς μορφή

Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό με αριθμημένες τις κύριες μορφές: 1 η Ελευθερία, 2 το αγόρι με τα δύο πιστόλια, 3 ο άνδρας με το ψηλό καπέλο, 4 ο εργάτης με το σπαθί, 5 ο φοιτητής της École polytechnique, 6 ο τραυματίας με τα μπλε, 7 το αγόρι με το πηλίκιο της Εθνοφρουράς, 8 ο μισόγυμνος νεκρός, 9 ο νεκρός στρατιώτης της Βασιλικής Φρουράς, 10 ο νεκρός θωρακοφόρος, 11 η Παναγία των Παρισίων με την τρίχρωμη, 12 η υπογραφή του Ντελακρουά, 13 το χαμένο παπούτσι.

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτόν τον πίνακα. Όπου μια ταύτιση είναι παραδοσιακή και όχι βέβαιη, ο πίνακας το λέει.

#ΜορφήΠού θα τη βρείτεΠοιος είναι
1Η ΕλευθερίαΣτο κέντρο, ξυπόλυτη, η σημαία στο δεξί χέρι, το μουσκέτο στο αριστερόΑλληγορία, όχι πορτρέτο. Αργότερα ονομάστηκε Μαριάννα
2Το αγόρι με τα δύο πιστόλιαΔεξιά της Ελευθερίας, με ανοιχτό στόμα, μια φυσιγγιοθήκη στο γοφόΈνα παιδί του δρόμου του Παρισιού. Το παρατσούκλι του είναι Γαβριάς, από έναν ήρωα που επινόησε ο Βίκτωρ Ουγκώ τριάντα χρόνια αργότερα
3Ο άνδρας με το ψηλό καπέλοΑριστερά, γονατιστός στο οδόφραγμα με δίκαννοΕπί πολύ θεωρούνταν ο Ντελακρουά. Οι σύγχρονοι ιστορικοί διαφωνούν
4Ο εργάτης με το σπαθίΤέρμα αριστερά, λευκό πουκάμισο, ένα πιστόλι στο ζωνάριΕργάτης εργοστασίου ή μεροκαματιάρης
5Ο πολυτεχνίτηςΣτο βάθος, πίσω από το ψηλό καπέλο, με δίκοχοΦοιτητής της École polytechnique
6Ο τραυματίας με τα μπλεΓονατιστός στα πόδια της Ελευθερίας, κοιτάζει ψηλάΕργάτης, ντυμένος στα μπλε, λευκά και κόκκινα
7Το αγόρι με το πηλίκιο της ΕθνοφρουράςΤέρμα αριστερά, μισοκρυμμένο πίσω από τις πέτρεςΈνα δεύτερο παιδί του δρόμου, με λάφυρο πηλίκιο
8Ο μισόγυμνος νεκρόςΚάτω αριστερά, με μία μπλε κάλτσαΈνας εξεγερμένος, ήδη λεηλατημένος
9Ο νεκρός της Βασιλικής ΦρουράςΚάτω δεξιά, ανάσκελα, το πηλίκιό του έχει κυλήσει μακριάΈνας από τους στρατιώτες του βασιλιά
10Ο νεκρός θωρακοφόροςΚάτω δεξιά γωνία, μπρούμυτα, με θώρακαΒασιλικό ιππικό
11Η Παναγία των ΠαρισίωνΤέρμα δεξιά, μέσα στον καπνό, μια μικροσκοπική τρίχρωμη στον πύργοΗ σημαία που χρονολογεί τη σκηνή στις 28 Ιουλίου
12Η υπογραφήΔεξιά, στο μέσο ύψος, με κόκκινο: «Eug. Delacroix 1830»Ζωγραφισμένη σαν γκράφιτι πάνω στο οδόφραγμα
13Το χαμένο παπούτσιΚάτω αριστερή γωνία, δίπλα στο χέρι του νεκρούΚρυμμένο κάτω από το βερνίκι ως το 2024

Ποια είναι η γυναίκα; Η Ελευθερία, όχι ένα πορτρέτο

Ξεκινήστε από εκεί που πηγαίνει το μάτι σας έτσι κι αλλιώς. Δεν είναι μια θεά πάνω σε σύννεφο. Είναι μια μεγαλόσωμη, δυνατή, ηλιοκαμένη γυναίκα του δρόμου, ξυπόλυτη, με το φόρεμα να γλιστρά από τους ώμους της, που σκαρφαλώνει πάνω από τους νεκρούς. Το κεφάλι της είναι σε προφίλ, γυρισμένο πίσω προς το πλήθος, σαν να φωνάζει «ελάτε». Στο δεξί της χέρι κρατά την τρίχρωμη. Στο αριστερό ένα μουσκέτο πεζικού με ξιφολόγχη, το είδος του όπλου που έπαιρνες από έναν στρατιώτη.

Ο κόκκινος σκούφος στο κεφάλι της είναι ο φρυγικός σκούφος, το κάλυμμα των απελεύθερων δούλων στην αρχαία Ρώμη και το έμβλημα των επαναστατών του 1789. Είναι η μόνη άμεση παραπομπή στην προηγούμενη επανάσταση σε όλο τον πίνακα, και βρίσκεται στο κεφάλι μιας αλληγορίας, όχι ενός πραγματικού ανθρώπου. Ο Ντελακρουά πρόσεξε αυτή τη λεπτομέρεια.

Οι κριτικοί της επιτέθηκαν το 1831. Οι κλασικές αλληγορίες έπρεπε να είναι λείες, λευκές και εξιδανικευμένες. Αυτή είχε βρόμα στο δέρμα και τρίχες κάτω από το υψωμένο μπράτσο. Ένας κριτικός στο Journal des artistes έγραψε ότι ο Ντελακρουά είχε ζωγραφίσει «την ωραία μας επανάσταση με λάσπη». Το εννοούσε ως προσβολή. Είναι όμως και μια αρκετά καλή περιγραφή αυτού που προσπαθούσε να κάνει ο Ντελακρουά.

Λεπτομέρεια της Ελευθερίας με κόκκινο φρυγικό σκούφο, το πρόσωπο σε προφίλ, να υψώνει την τρίχρωμη σημαία σε ξύλινο κοντάρι, με το φόρεμα να γλιστρά από τους ώμους της και έναν κίτρινο και γκρίζο χιτώνα μαζεμένο στη μέση.

Τον επόμενο αιώνα έγινε η Μαριάννα, η εθνική προσωποποίηση της Γαλλικής Δημοκρατίας, και η εικόνα πέρασε στο αίμα του έθνους. Από το 1978 ως το 1995 βρισκόταν στο χαρτονόμισμα των εκατό φράγκων, δίπλα σε ένα πορτρέτο του Ντελακρουά.

Το αγόρι με τα δύο πιστόλια, που δεν είναι ο Γαβριάς

Δεξιά της Ελευθερίας τρέχει ένα αγόρι ίσως δώδεκα ή δεκατριών χρονών. Φορά βελούδινο μαύρο μπερέ και γιλέκο, κρατά ένα πιστόλι σε κάθε χέρι, το ένα ψηλά και το άλλο χαμηλά, και φωνάζει. Χιαστί στο στήθος του περνά ένας λευκός ιμάντας που κρατά μια φυσιγγιοθήκη αρκετά μεγάλη για ενήλικο στρατιώτη. Μοιάζει δανεισμένη από κάποιον που δεν τη χρειαζόταν πια.

Λεπτομέρεια ενός αγοριού με μαύρο μπερέ και σκούρο γιλέκο, με ανοιχτό στόμα, που κρατά ένα πιστόλι ψηλά στο δεξί χέρι και ένα άλλο χαμηλά στο αριστερό, με μια στρατιωτική φυσιγγιοθήκη να κρέμεται στον γοφό του.

Όλοι τον λένε Γαβριά. Ο Γαβριάς (Gavroche) είναι το αλητάκι του δρόμου στους Αθλίους του Βίκτωρος Ουγκώ, που πεθαίνει τραγουδώντας πάνω σε ένα οδόφραγμα ενώ μαζεύει φυσίγγια από νεκρούς στρατιώτες. Η ομοιότητα είναι τόσο έντονη, που πολλοί πιστεύουν ότι ο Ουγκώ είχε στο μυαλό του αυτό το αγόρι. Δείτε όμως τις ημερομηνίες. Οι Άθλιοι εκδόθηκαν το 1862. Το οδόφραγμα του Ουγκώ τοποθετείται σε μια άλλη εξέγερση, τον Ιούνιο του 1832. Ο Ντελακρουά ζωγράφισε το δικό του αγόρι το 1830. Αν δανείστηκε κάποιος, ήταν ο Ουγκώ. Ο Κομ Φαμπρ, επιμελητής της γαλλικής ζωγραφικής του 19ου αιώνα στο Λούβρο, τονίζει ακριβώς αυτό: το αγόρι έχει το παρατσούκλι Γαβριάς, παρόλο που ο ήρωας του Ουγκώ ήρθε πολύ αργότερα.

Η συντήρηση του 2024 άλλαξε επίσης το σημείο όπου στέκεται. Κάτω από το παλιό βερνίκι έμοιαζε να βαδίζει δίπλα στην Ελευθερία. Όταν το βερνίκι λέπτυνε, έγινε φανερό ότι τρέχει λίγο μπροστά της. Δεν ακολουθεί την Ελευθερία. Την οδηγεί.

Ο άνδρας με το ψηλό καπέλο: είναι ο Ντελακρουά;

Τώρα η περίφημη ερώτηση. Αριστερά, γονατιστός στο οδόφραγμα, είναι ένας άνδρας με ψηλό μαύρο καπέλο, μαύρη ρεντιγκότα και χαλαρή γραβάτα, που σφίγγει ένα δίκαννο. Είναι η μόνη μορφή με πρόσωπο τόσο ακριβές ώστε να μοιάζει με πορτρέτο. Για πολύ καιρό οι οδηγοί έλεγαν ότι ήταν ο ίδιος ο Ντελακρουά, που είχε βάλει τον εαυτό του στο οδόφραγμα.

Είναι ωραία ιδέα. Πιθανότατα είναι λάθος. Οι σύγχρονοι ιστορικοί της τέχνης απορρίπτουν την ανάγνωση της αυτοπροσωπογραφίας. Έχουν προταθεί κι άλλα ονόματα, ανάμεσά τους ο θεατρικός διευθυντής Ετιέν Αραγκό και ο Φρεντερίκ Βιγιό, φίλος του Ντελακρουά που αργότερα έγινε επιμελητής στο Λούβρο. Δεν υπάρχει ομοφωνία, και κανένα έγγραφο του Ντελακρουά δεν λύνει το ζήτημα.

Λεπτομέρεια της αριστερής πλευράς του πίνακα: ένας εργάτης με λευκό πουκάμισο με υψωμένο σπαθί και πιστόλι στο ζωνάρι, και δίπλα του ένας άνδρας με μαύρο ψηλό καπέλο και ρεντιγκότα που κρατά δίκαννο, ενώ από κάτω ένα αγόρι με ψηλό πηλίκιο κρυφοκοιτάζει πάνω από τις πέτρες.

Αυτό που έχουμε είναι η μαρτυρία του ίδιου του Ντελακρουά για το πώς ένιωθε. Τον Οκτώβριο του 1830 έγραψε στον αδελφό του Σαρλ, απόστρατο στρατηγό: «Καταπιάστηκα με ένα σύγχρονο θέμα, ένα οδόφραγμα, και αν δεν νίκησα για την πατρίδα μου, τουλάχιστον θα ζωγραφίσω γι’ αυτήν». Ξαναδιαβάστε αυτή τη φράση. Είναι η φράση ενός ανθρώπου που προσφέρει έναν πίνακα στη θέση μιας μάχης. Οι περισσότεροι ιστορικοί τη διαβάζουν ως σιωπηλή παραδοχή ότι δεν βρέθηκε στο οδόφραγμα, και όποιος γράφει κάτι τέτοιο στον αδελφό του δύσκολα θα ζωγράφιζε τον εαυτό του εκεί με ένα όπλο.

Υπάρχει μια καλύτερη ανάγνωση του ψηλού καπέλου, και προκύπτει από τα ρούχα. Το καπέλο, η ρεντιγκότα και η γραβάτα λένε αστός, κύριος. Κοιτάξτε όμως πιο χαμηλά. Το παντελόνι του είναι παντελόνι εργάτη, και φορά ζώνη εργάτη. Γονατίζει μέσα στα χαλάσματα. Η μορφή είναι σκόπιμα ανάμεικτη, εν μέρει κύριος και εν μέρει εργάτης, και αυτή η ανάμειξη είναι το μήνυμα. Το 1830 η μεσαία τάξη και η εργατική τάξη πολέμησαν στην ίδια πλευρά για τρεις μέρες. Ο άνδρας με το ψηλό καπέλο είναι αυτή η συμμαχία, σε ένα σώμα.

Ο εργάτης με το σπαθί και ο φοιτητής με το δίκοχο

Αριστερά από το ψηλό καπέλο βρίσκεται το αντίθετό του. Ένας άνδρας με τραχύ πρόσωπο, λευκό πουκάμισο και μπερέ στο κεφάλι, με ένα σπαθί υψωμένο στη γροθιά του και ένα πιστόλι χωμένο στο ζωνάρι του, που είναι δεμένο με ένα κόκκινο μαντίλι. Συνήθως περιγράφεται ως εργάτης εργοστασίου. Μοιάζει με άνθρωπο που πολεμά από την Τρίτη.

Πίσω τους, μικρός και εύκολο να σας ξεφύγει, είναι ένας νεαρός με δίκοχο. Αυτή είναι η στολή της École polytechnique, της ελίτ σχολής μηχανικών, οι φοιτητές της οποίας προσχώρησαν στους εξεγερμένους το 1830 και τιμήθηκαν γι’ αυτό. Βάλτε τους τρεις μαζί και έχετε ένα σκόπιμο σύνολο: τον εργάτη, τον αστό, τον φοιτητή. Ο Ντελακρουά παρέταξε τις κοινωνικές τάξεις του Παρισιού στην αριστερή πλευρά του οδοφράγματός του σαν διανομή ρόλων.

Και κάτω από αυτούς, σχεδόν θαμμένη, υπάρχει μια μορφή που οι περισσότεροι δεν προσέχουν ποτέ. Ένα αγόρι κρυφοκοιτάζει πάνω από τις πέτρες, γαντζωμένο πάνω τους με τα δύο χέρια. Στο κεφάλι του φορά ένα ψηλό μαύρο πηλίκιο με έμβλημα σε σχήμα κέρατος μπροστά, το πηλίκιο των voltigeurs της Εθνοφρουράς. Δεν είναι παιδικό πηλίκιο. Σε ποιον ανήκε, μπορούμε μόνο να μαντέψουμε. Σε αυτόν τον πίνακα υπάρχουν δύο παιδιά του δρόμου, όχι ένα, και το δεύτερο είναι αυτό που φαίνεται φοβισμένο.

Ο τραυματίας με τα μπλε, λευκά και κόκκινα

Στα πόδια της Ελευθερίας, ένας άνδρας ανασηκώνεται από τις πέτρες και στρίβει το σώμα του για να την κοιτάξει. Το κεφάλι του είναι τυλιγμένο σε ένα δεμένο μαντίλι. Φορά μπλε σακάκι, λευκό πουκάμισο και κόκκινο ζωνάρι.

Λεπτομέρεια ενός τραυματία με δεμένο ροζ μαντίλι, μπλε σακάκι και κόκκινο ζωνάρι, που στηρίζεται στο οδόφραγμα και κοιτάζει ψηλά προς την Ελευθερία.

Μπλε, λευκό και κόκκινο. Είναι ντυμένος με τη σημαία. Είναι επίσης η μόνη μορφή του πίνακα που κοιτάζει την Ελευθερία, αντί να κοιτάζει πέρα από αυτήν ή προς εμάς. Ένας άνθρωπος που πεθαίνει σηκώνει τα μάτια σε αυτό για το οποίο πολεμούσε, και φορά τα χρώματά του.

Οι συντηρητές διαπίστωσαν ότι ο Ντελακρουά σκόρπισε μικροσκοπικές πινελιές μπλε, λευκού και κόκκινου σε όλο τον καμβά, μακριά από τη σημαία. Η Λοράνς Μινιό, μία από τις δύο συντηρήτριες, είπε ότι «έκρυψε μικροσκοπικές πινελιές μπλε, λευκού και κόκκινου παντού, σε ένα διακριτικό πασπάλισμα, ώστε να απηχούν τη σημαία». Η σημαία δεν είναι μόνο στο χέρι της Ελευθερίας. Είναι στα ρούχα, στις πληγές και στον καπνό.

Οι νεκροί στη βάση του οδοφράγματος

Το κάτω τρίτο του πίνακα είναι το κομμάτι που ο κόσμος προσπερνά.

Αριστερά κείτεται ένας νεαρός χωρίς παντελόνι, με το πουκάμισο σηκωμένο και μία μπλε κάλτσα ακόμη στο πόδι. Τα πτώματα στα οδοφράγματα τα λεηλατούσαν για ό,τι μπορούσε να φορεθεί, και αυτό το έχουν ήδη ψάξει. Ο Ντελακρουά πήρε τη στάση εν μέρει από την παράδοση του νεκρού ήρωα και εν μέρει από έναν πίνακα που γνώριζε από μέσα. Νέος ακόμη, είχε ποζάρει στον Τεοντόρ Ζερικό για μία από τις μορφές της Σχεδίας της Μέδουσας. Εκείνος ο πίνακας κρέμεται σήμερα στην ίδια αίθουσα με αυτόν.

Λεπτομέρεια του νεκρού νεαρού κάτω αριστερά στον πίνακα, μισόγυμνου, με σκισμένο λευκό πουκάμισο, ξαπλωμένου στις πέτρες με μία μπλε κάλτσα στο πόδι, και ένα παλιό φθαρμένο παπούτσι στη σκιά δίπλα στο χέρι του.

Δεξιά κείτονται δύο άνδρες του βασιλιά. Ο ένας, ανάσκελα με το γκρίζο πανωφόρι του ανοιχτό, είναι στρατιώτης της Βασιλικής Φρουράς. Το σάκο του, το ψηλό στρατιωτικό πηλίκιο, έχει κυλήσει στο έδαφος. Δίπλα του, μπρούμυτα, με ατσάλινο θώρακα, είναι ένας θωρακοφόρος, ένας βαρύς ιππέας, που αναγνωρίζεται από τη λευκή του επωμίδα.

Λεπτομέρεια του κάτω δεξιού μέρους του πίνακα: ένας νεκρός στρατιώτης της Βασιλικής Φρουράς ανάσκελα με γκρίζο πανωφόρι, το μαύρο του σάκο κυλισμένο στο έδαφος, και ένας θωρακοφόρος με ατσάλινο θώρακα πεσμένος μπρούμυτα δίπλα του.

Προσέξτε ότι ο Ντελακρουά δίνει στους νεκρούς και των δύο πλευρών το ίδιο βάρος, το ίδιο φως και την ίδια φροντίδα. Κανείς σε αυτόν τον σωρό δεν είναι κακός. Τα ίδια τα κείμενα του Λούβρου για τον πίνακα μιλούν για τον ρεαλισμό του, για το φρικτό θέαμα των πτωμάτων που έμεναν στους δρόμους για μέρες. Το 1830 οι Παριζιάνοι είχαν δει ακριβώς αυτό. Η Ελευθερία δεν περπατά πάνω σε σύννεφα. Περπατά πάνω σε ανθρώπους.

Η Παναγία των Παρισίων και μια πόλη που δεν ταιριάζει ακριβώς

Κοιτάξτε πέρα από το αγόρι, πάνω από τον ώμο του, μέσα στον καπνό. Εκεί είναι οι δύο τετράγωνοι πύργοι της Παναγίας των Παρισίων, και πάνω στον έναν, αν πλησιάσετε, μια σημαία όσο ένα νύχι. Μπλε, λευκό και κόκκινο. Είναι η σημαία που κρεμάστηκε το πρωί της 28ης Ιουλίου, και γι’ αυτό ο τίτλος του Ντελακρουά ήταν «Η 28η Ιουλίου» και όχι απλώς «Ένα οδόφραγμα».

Λεπτομέρεια των πύργων της Παναγίας των Παρισίων που υψώνονται μέσα από τον καπνό πάνω από μια σειρά ψηλές προσόψεις σπιτιών, με μια μικροσκοπική τρίχρωμη σημαία στην κορυφή του αριστερού πύργου και στρατιώτες που πυροβολούν κάτω δεξιά.

Κάτω από τους πύργους υπάρχει μια σειρά από ψηλά σπίτια στην όχθη του ποταμού. Η συντήρηση έδειξε ότι κάθε πρόσοψη διαφέρει από τη διπλανή της και ότι οι πυροβολισμοί από τα παράθυρα είναι ζωγραφισμένοι ως μικροσκοπικές ροζ γραμμές μέσα στον καπνό. Η γεωγραφία είναι χαλαρή. Δεν υπάρχει σημείο στο Παρίσι από όπου να βλέπει κανείς ακριβώς αυτή τη θέα, και οι ιστορικοί ακόμη διαφωνούν για το πού υποτίθεται ότι βρίσκεται το οδόφραγμα. Ο Ντελακρουά δεν έφτιαχνε χάρτη. Ήθελε τον καθεδρικό μέσα στο κάδρο, γιατί ο καθεδρικός ήταν το Παρίσι. Αν θέλετε την ιστορία του ίδιου του κτιρίου, ο οδηγός μας για την Παναγία των Παρισίων τη συνεχίζει από εκεί.

Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό, το νόημα: γιατί το κράτος την έκρυψε

Ο πίνακας πήγε στο Σαλόν του 1831, που άνοιξε την άνοιξη, με τον τίτλο «Η 28η Ιουλίου. Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό». Ήταν επιτυχία και σκάνδαλο ταυτόχρονα. Τον Αύγουστο του 1831 η κυβέρνηση του Λουδοβίκου Φιλίππου τον αγόρασε από τον Ντελακρουά για 3.000 φράγκα. Προοριζόταν να τιμήσει την επανάσταση που είχε φτιάξει τον νέο βασιλιά.

Το πρόβλημα ήταν ότι οι επαναστάσεις δεν μένουν τελειωμένες. Μέσα σε έναν χρόνο το Παρίσι είχε επιδημία χολέρας και, τον Ιούνιο του 1832, μια νέα εξέγερση, εκείνη για την οποία θα έγραφε ο Ουγκώ. Μια εικόνα όπου μια Ελευθερία με γυμνό στήθος οδηγεί οπλισμένους εργάτες πάνω από τα πτώματα βασιλικών στρατιωτών έπαψε να μοιάζει με γιορτή της κυβέρνησης. Άρχισε να μοιάζει με οδηγίες.

Ο πίνακας κατέβηκε. Επιστράφηκε στον Ντελακρουά και χάθηκε από τα μάτια του κοινού για χρόνια. Το 1848 ο κριτικός Σανφλερί έγραψε ότι τον είχαν κρύψει σε μια σοφίτα επειδή ήταν υπερβολικά επαναστατικός. Την ίδια χρονιά μια νέα επανάσταση έφερε τη Δεύτερη Δημοκρατία, και ο πίνακας βγήκε για λίγο. Εκτέθηκε ξανά στη μεγάλη Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού το 1855, όπου ο Ντελακρουά είχε μια αίθουσα μόνο για τον εαυτό του. Πήγε στο Μουσείο του Λουξεμβούργου, το εθνικό μουσείο των εν ζωή καλλιτεχνών, το 1863, τη χρονιά που πέθανε ο Ντελακρουά. Μπήκε στο Λούβρο το 1874, επί Τρίτης Δημοκρατίας. Ως τότε μια Δημοκρατία μπορούσε επιτέλους να τον κρεμάσει χωρίς να ανατριχιάσει.

Κάθε γαλλική κυβέρνηση μετά το 1830 έπρεπε να αποφασίσει αν αυτός ο πίνακας ήταν υπέρ της ή εναντίον της. Η απάντηση άλλαζε συνεχώς.

Τι επανέφερε η συντήρηση του 2024

Τον περισσότερο 20ό αιώνα, η Ελευθερία οδηγεί τον λαό ήταν ένας καφετής πίνακας. Οι επισκέπτες έβλεπαν ένα κίτρινο φόρεμα, έναν θολό ουρανό και μια μουντή σημαία, και υπέθεταν ότι αυτός ήταν ο Ντελακρουά. Δεν ήταν. Ήταν το βερνίκι.

Ο πίνακας πριν από τη συντήρηση του 2024, με κιτρινισμένο, πιο σκούρο συνολικό τόνο, καφετή ουρανό και ένα πιο ομοιόμορφα κίτρινο φόρεμα στην Ελευθερία.

Το φθινόπωρο του 2023 οι συντηρήτριες του Λούβρου, η Μπενεντίκτ Τρεμολιέρ και η Λοράνς Μινιό, ξεκίνησαν τη δουλειά. Δούλεψαν περίπου έξι μήνες και αφαίρεσαν οκτώ στρώσεις οξειδωμένου βερνικιού, μαζί με τη βρομιά που είχε εγκλωβιστεί μέσα τους. Η τελευταία πλήρης συντήρηση, το 1949, είχε απλώσει ένα παχύ βερνίκι και κάποιες δικές της επιζωγραφίσεις. Ο Σεμπαστιέν Αλάρ, διευθυντής του τμήματος ζωγραφικής του Λούβρου, περιέγραψε απλά το αποτέλεσμα: τα λευκά και οι σκιές είχαν όλα καταλήξει να λιώνουν μαζί κάτω από τις κιτρινωπές στρώσεις.

Αυτό που επέστρεψε ήταν ένας άλλος πίνακας. Ο ουρανός είναι λευκά σύννεφα και λευκός καπνός, όχι καφετιά αχλή. Η σημαία είναι καθαρή. Και το φόρεμα της Ελευθερίας, που όλοι περιέγραφαν επί δεκαετίες ως κίτρινο, αποδείχθηκε ανοιχτό γκρι. Ο Ντελακρουά το είχε ζωγραφίσει όλο γκρι και μετά πέρασε κίτρινο από πάνω, πιο έντονο στο στήθος και σβήνοντας προς τα πόδια. Το συμπαγές κίτρινο ήταν επιζωγράφιση του 1949. Στην κάτω αριστερή γωνία εμφανίστηκε ένα παπούτσι, παλιό, φθαρμένο, δερμάτινο, που είχε χαθεί μέσα στις πέτρες του λιθόστρωτου. Ο πίνακας επέστρεψε στον τοίχο την άνοιξη του 2024.

Η διαφορά φαίνεται πιο εύκολα στις γωνίες. Σταθείτε στο πλάι, βρείτε το χαμένο παπούτσι και μετά σηκώστε το βλέμμα στον ουρανό πίσω από το υψωμένο μπράτσο της Ελευθερίας. Το Chiaro αφηγείται την ιστορία των οκτώ στρώσεων βερνικιού ενώ κοιτάζετε αυτόν τον ουρανό, που είναι το μόνο σημείο του καμβά όπου βλέπετε πραγματικά τι αφαίρεσαν οι συντηρήτριες.

Πού θα δείτε την Ελευθερία οδηγεί τον λαό στο Λούβρο

Ο πίνακας βρίσκεται στην πτέρυγα Ντενόν του Λούβρου, στον πρώτο όροφο, στην αίθουσα Mollien, την οποία το μουσείο αριθμεί ως αίθουσα 700. Είναι η μακριά κόκκινη αίθουσα με τους μεγάλους γαλλικούς ρομαντικούς πίνακες. Έχει ύψος περίπου 2,6 μέτρα και πλάτος 3,25 μέτρα, οπότε θα τον δείτε από την πόρτα. Η Σχεδία της Μέδουσας του Ζερικό κρέμεται στην ίδια αίθουσα, και η Στέψη του Ναπολέοντα του Νταβίντ βρίσκεται κοντά, στην αίθουσα Daru, μια αίθουσα από την οποία ο οδηγός μας για το πλήθος της Στέψης σας περνά μορφή προς μορφή.

Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό στη βαριά επιχρυσωμένη κορνίζα της, πάνω σε βαθυκόκκινο τοίχο στην αίθουσα Mollien του Λούβρου, με επισκέπτες να τη φωτογραφίζουν στο πρώτο πλάνο.

Ο επίσημος ιστότοπος του Λούβρου αναφέρει ωράριο 9:00 έως 18:00 Δευτέρα, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή, και 9:00 έως 21:00 Τετάρτη και Παρασκευή. Είναι κλειστό την Τρίτη. Τα εισιτήρια κοστίζουν 22 ευρώ για τους κατοίκους του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και 32 ευρώ για τους υπόλοιπους επισκέπτες, και το μουσείο συνιστά να κλείσετε χρονοθυρίδα εκ των προτέρων. Τα βράδια της Τετάρτης και της Παρασκευής είναι η καλύτερη ώρα γι’ αυτή την αίθουσα. Ο κόσμος αραιώνει μόλις χαθεί η ουρά για τη Μόνα Λίζα, και η αίθουσα Mollien απέχει λίγα βήματα από τη δική της.

Ο πίνακας έχει ταξιδέψει περισσότερο από τους περισσότερους. Το 1999 πέταξε στο Τόκιο μέσα σε ένα φορτηγό αεροσκάφος Airbus Beluga, επειδή ήταν πολύ μεγάλος για ένα τζάμπο τζετ. Τον Φεβρουάριο του 2013, δανεισμένος στο νέο Λούβρο-Λανς, βανδαλίστηκε με μαρκαδόρο. Ένας συντηρητής τον καθάρισε σε λιγότερο από δύο ώρες.

Αν σας αρέσει να διαβάζετε έναν πολυπρόσωπο καμβά με αυτόν τον τρόπο, η Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ έχει το ίδιο αριθμημένο υπόμνημα, και ολόκληρη η σειρά είναι συγκεντρωμένη στο άρθρο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

Τι να προσέξετε όταν σταθείτε μπροστά του

Δώστε του δέκα λεπτά.

Πρώτα, πλησιάστε τη δεξιά άκρη και βρείτε την υπογραφή, «Eug. Delacroix 1830», με κόκκινη μπογιά πάνω στο ξύλο του οδοφράγματος, περίπου στο ύψος του γονάτου του αγοριού. Υπέγραψε όπως θα έγραφε κάποιος βιαστικά σε έναν τοίχο στον δρόμο.

Δεύτερον, βρείτε τη μικρή τρίχρωμη πάνω στην Παναγία των Παρισίων. Είναι μικροσκοπική. Είναι η ημερομηνία του πίνακα.

Τρίτον, κοιτάξτε το ψηλό καπέλο και μετά κατεβάστε το βλέμμα στο παντελόνι και τη ζώνη του. Όλο το επιχείρημα για τις τάξεις βρίσκεται στο κενό ανάμεσα στο κεφάλι και τα γόνατά του.

Τέλος, κατεβείτε κάτω αριστερά και βρείτε το παπούτσι. Για δεκαετίες κανείς δεν μπορούσε να το δει. Τώρα είναι το πιο σιωπηλό αντικείμενο στον πιο θορυβώδη πίνακα του Λούβρου. Μπορείτε να ακούσετε περισσότερα για την ιστορία του πίνακα στον δωρεάν ηχητικό μας οδηγό για το Λούβρο, που κάνει στάση εδώ.

Ο Ντελακρουά έζησε άλλα τριάντα τρία χρόνια. Έγινε ένας από τους πιο τιμημένους ζωγράφους της Γαλλίας και ζωγράφισε οροφές και βιβλιοθήκες για το ίδιο κράτος που είχε κρύψει το οδόφραγμά του σε μια σοφίτα. Δεν ζωγράφισε όμως ποτέ ξανά κάτι παρόμοιο. Κάπου μέσα στον καπνό πάνω από τον ποταμό, στον πύργο ενός καθεδρικού, μια σημαία όσο ένα νύχι σημαδεύει ακόμη την 28η Ιουλίου.