Naar de inhoud

De Vrijheid leidt het volk: wie is wie op de barricade van Delacroix

Gepubliceerd: • 21 min lezen

Een vrouw met ontblote borst en een rode Frygische muts houdt de Franse driekleur en een musket met bajonet omhoog terwijl ze over een barricade van straatstenen en lijken stapt, gevolgd door een man met een hoge hoed, een arbeider met een sabel en een jongen die met twee pistolen zwaait; rechts de torens van de Notre-Dame in de rook.

Op 28 juli 1830 klom iemand op een van de torens van de Notre-Dame de Paris en hing er bovenin een driekleur. Die vlag, zo groot als een vingernagel, zie je nog altijd in een hoek van De Vrijheid leidt het volk. Vijftien jaar lang was ze verboden geweest. Boven Frankrijk wapperde de witte vlag van de Bourbonkoningen, en het blauw, wit en rood van de Revolutie en van Napoleon bewaarde je in een la. Binnen drie dagen was de koning die haar had verboden, Karel X, uitgespeeld.

Een tweeëndertigjarige schilder, Eugène Delacroix, was in die drie dagen in Parijs. Die herfst begon hij aan een doek erover. Hij noemde het ‘De 28e juli’ en zette dat kleine vlaggetje op de Notre-Dame, ver weg in de rook, rechts. Het schilderij hangt in het Louvre, en de meeste mensen die erlangs lopen, hebben het op twee punten mis. Ze denken dat het de Franse Revolutie van 1789 laat zien. En ze denken dat de man met de hoge hoed Delacroix is.

Geen van beide klopt. Het schilderij gaat over een andere revolutie, eenenveertig jaar later, en de man met de hoge hoed is vrijwel zeker iemand anders. Het is ook een schilderij dat de Franse staat kocht, ophing, vreesde en verstopte.

De drie dagen die geen 1789 waren

Eind juli 1830 tekende Karel X een reeks ordonnanties die de persvrijheid opschortten, de pas gekozen Kamer van Afgevaardigden ontbonden en de kiesregels herschreven ten gunste van de oude landadel. Ze werden gepubliceerd op maandag 26 juli. Op dinsdag legden de drukkers het werk neer, want een gemuilkorfde pers betekende geen werk. Op woensdag stond Parijs vol barricaden.

De Fransen noemen 27, 28 en 29 juli nog altijd de Trois Glorieuses, de Drie Glorieuze Dagen. Studenten, arbeiders, winkeliers en straatjongens wrikten de straatstenen los en schoten vanuit de ramen op de troepen van de koning. Enkele honderden mensen kwamen om. Op de 29e werd het Louvre zelf ingenomen. Karel X deed een paar dagen later afstand van de troon en ging in ballingschap, en zijn neef Louis-Philippe, hertog van Orléans, werd koning der Fransen. Niet koning van Frankrijk. Om die andere woorden draaide het allemaal.

Dit is dus niet de bestorming van de Bastille. Er staat nergens een guillotine in de buurt van deze barricade. Het is een beeld van een constitutionele monarchie die geboren wordt, geschilderd door een man die al snel de openbare gebouwen van diezelfde monarchie zou gaan decoreren.

De Vrijheid leidt het volk, figuur voor figuur

De Vrijheid leidt het volk met de belangrijkste figuren genummerd: 1 de Vrijheid, 2 de jongen met twee pistolen, 3 de man met de hoge hoed, 4 de arbeider met de sabel, 5 de student van de École polytechnique, 6 de gewonde man in blauw, 7 de jongen met de muts van de Nationale Garde, 8 de half ontklede dode, 9 de dode soldaat van de Koninklijke Garde, 10 de dode kurassier, 11 de Notre-Dame met de driekleur, 12 de signatuur van Delacroix, 13 de verloren schoen.

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda. Waar een identificatie eerder traditie is dan zekerheid, staat dat in de tabel.

#FiguurWaar je hem vindtWie het is
1De VrijheidMidden, blootsvoets, vlag in haar rechterhand, musket in haar linkerEen allegorie, geen portret. Later Marianne genoemd
2De jongen met twee pistolenRechts van de Vrijheid, mond open, een patroontas op zijn heupEen Parijse straatjongen. Bijgenaamd Gavroche, naar een personage dat Victor Hugo dertig jaar later bedacht
3De man met de hoge hoedLinks, geknield op de barricade met een dubbelloops geweerLang voor Delacroix gehouden. Moderne historici zijn het daar niet mee eens
4De arbeider met de sabelUiterst links, wit hemd, een pistool in zijn sjerpEen fabrieksarbeider of dagloner
5De polytechnicienAchtergrond, achter de hoge hoed, met een steekEen student van de École polytechnique
6De gewonde man in blauwGeknield aan de voeten van de Vrijheid, omhoogkijkendEen werkman, gekleed in blauw, wit en rood
7De jongen met de muts van de Nationale GardeUiterst links, half verscholen achter straatstenenEen tweede straatjongen, met een buitgemaakte muts
8De half ontklede dodeLinksonder, één blauwe sokEen opstandeling, al leeggeroofd
9De dode Koninklijke GardeRechtsonder, op zijn rug, zijn sjako weggeroldEen van de soldaten van de koning
10De dode kurassierHoek rechtsonder, voorover, in een borstkurasKoninklijke cavalerie
11De Notre-DameUiterst rechts, in de rook, een piepkleine driekleur op de torenDe vlag die de scène dateert op 28 juli
12De signatuurRechts, halverwege de hoogte, in rood: ‘Eug. Delacroix 1830’Als graffiti op de barricade geschilderd
13De verloren schoenHoek linksonder, naast de hand van de dodeTot 2024 verborgen onder vernis

Wie is de vrouw? De Vrijheid, geen portret

Begin waar je oog toch al naartoe gaat. Ze is geen godin op een wolk. Ze is een grote, sterke, door de zon verbrande vrouw van de straat, blootsvoets, haar jurk glijdt van haar schouders, en ze klimt over de doden. Haar hoofd is en profil, omgedraaid naar de menigte, alsof ze ‘kom op’ roept. In haar rechterhand de driekleur. In haar linker een infanteriemusket met bajonet, het soort wapen dat je van een soldaat afpakte.

De rode muts op haar hoofd is de Frygische muts, het hoofddeksel van vrijgelaten slaven in het oude Rome en het insigne van de revolutionairen van 1789. Het is het enige directe citaat van de eerdere revolutie in het hele schilderij, en het staat op het hoofd van een allegorie, niet van een echt mens. Daar lette Delacroix goed op.

Critici vielen haar in 1831 hard aan. Klassieke allegorieën hoorden glad, wit en geïdealiseerd te zijn. Deze had vuil op haar huid en haar onder haar opgeheven arm. Een recensent in het Journal des artistes schreef dat Delacroix ‘onze mooie revolutie met modder’ had geschilderd. Dat was als belediging bedoeld. Het is ook een vrij goede beschrijving van wat Delacroix probeerde te doen.

Detail van de Vrijheid met een rode Frygische muts, haar gezicht en profil, die de driekleur aan een houten stok omhooghoudt, haar jurk glijdend van haar schouders en een geelgrijze tuniek in de taille bijeengebonden.

In de eeuw daarna werd ze Marianne, de nationale personificatie van de Franse Republiek, en het beeld ging het Franse bloed in. Van 1978 tot 1995 stond ze op het biljet van honderd frank, naast een portret van Delacroix.

De jongen met twee pistolen, die geen Gavroche is

Rechts van de Vrijheid rent een jongen van een jaar of twaalf, dertien. Hij draagt een zwarte fluwelen baret en een vest, heeft in elke hand een pistool, een omhoog en een omlaag, en schreeuwt. Over zijn borst loopt een witte riem met een patroontas die gemaakt is voor een volwassen soldaat. Die lijkt geleend van iemand die hem niet meer nodig had.

Detail van een jongen met een zwarte baret en donker vest, mond open, die in zijn rechterhand een pistool omhooghoudt en in zijn linker een tweede laag, met een soldatenpatroontas aan zijn heup.

Iedereen noemt hem Gavroche. Gavroche is de straatjongen uit Les Misérables van Victor Hugo, die zingend op een barricade sterft terwijl hij patronen van dode soldaten verzamelt. De gelijkenis is zo sterk dat algemeen wordt aangenomen dat Hugo deze jongen in gedachten had. Maar kijk naar de jaartallen. Les Misérables verscheen in 1862. Hugo’s barricade speelt zich af tijdens een andere opstand, in juni 1832. Delacroix schilderde zijn jongen in 1830. Als iemand heeft geleend, dan was het Hugo. Côme Fabre, conservator van Franse schilderkunst van de negentiende eeuw in het Louvre, zegt precies dat: de jongen heeft de bijnaam Gavroche, terwijl Hugo’s personage pas veel later kwam.

De restauratie van 2024 veranderde ook waar hij staat. Onder de oude vernis leek hij naast de Vrijheid te lopen. Nu de vernis is verdund, is duidelijk dat hij een stukje voor haar uit rent. Hij volgt de Vrijheid niet. Hij gaat haar voor.

De man met de hoge hoed: is het Delacroix?

Nu de beroemde vraag. Links, geknield op de barricade, zit een man met een hoge zwarte hoed, een zwarte geklede jas en een losse das, die een dubbelloops geweer omklemt. Hij is de enige figuur met een gezicht dat precies genoeg is om op een portret te lijken. Lange tijd zeiden reisgidsen dat het Delacroix zelf was, die zichzelf op de barricade had gezet.

Het is een mooi idee. Het is waarschijnlijk onjuist. Moderne kunsthistorici verwerpen de lezing als zelfportret. Er zijn andere namen genoemd, onder wie theaterdirecteur Étienne Arago en Frédéric Villot, een vriend van Delacroix die later conservator in het Louvre werd. Er is geen consensus, en geen enkel document van Delacroix beslecht de kwestie.

Detail van de linkerkant van het schilderij: een arbeider in een wit hemd met geheven sabel en een pistool in zijn sjerp, naast hem een man met een zwarte hoge hoed en geklede jas die een dubbelloops geweer vasthoudt, en daaronder een jongen met een hoge muts die over de straatstenen gluurt.

Wat we wel hebben, is Delacroix’ eigen verslag van hoe hij zich voelde. In oktober 1830 schreef hij aan zijn broer Charles, een gepensioneerde generaal: ‘Ik heb een modern onderwerp aangepakt, een barricade, en als ik niet voor mijn vaderland heb overwonnen, dan zal ik op zijn minst voor het vaderland schilderen.’ Lees die zin nog eens. Het is de zin van een man die een schilderij aanbiedt in plaats van een veldslag. De meeste historici lezen hem als een stille bekentenis dat hij niet op de barricade stond, en een man die dat aan zijn broer schrijft, heeft zichzelf daar waarschijnlijk niet met een geweer geschilderd.

Er is een betere lezing van de hoge hoed, en die komt uit de kleding. De hoed, de jas en de das zeggen: burger, heer. Maar kijk lager. Zijn broek is een werkmansbroek, en hij draagt een werkmansriem. Hij knielt in het puin. De figuur is bewust gemengd, deels heer en deels arbeider, en die menging is de boodschap. In 1830 vochten de middenklasse en de arbeidersklasse drie dagen lang aan dezelfde kant. De man met de hoge hoed is dat bondgenootschap, in één lichaam.

De arbeider met de sabel en de student met de steek

Links van de hoge hoed staat zijn tegenpool. Een man met een ruw gezicht in een wit hemd, een baret op zijn hoofd, een sabel in zijn geheven vuist en een pistool in zijn sjerp gestoken, die met een rode doek is vastgeknoopt. Meestal wordt hij beschreven als fabrieksarbeider. Hij ziet eruit als iemand die sinds dinsdag aan het vechten is.

Achter hen, klein en makkelijk over het hoofd te zien, staat een jongeman met een steek. Dat is het uniform van de École polytechnique, de elitaire ingenieursschool, waarvan de studenten zich in 1830 bij de opstandelingen aansloten en daarvoor werden gevierd. Zet de drie bij elkaar en je hebt een bewuste reeks: de arbeider, de burger, de student. Delacroix zette de sociale klassen van Parijs aan de linkerkant van zijn barricade op een rij, als een rolverdeling.

En daaronder, bijna bedolven, is een figuur die de meeste mensen nooit opmerken. Een jongen gluurt over de straatstenen en houdt zich er met beide handen aan vast. Op zijn hoofd draagt hij een hoge zwarte muts met een hoorninsigne aan de voorkant, de muts van de voltigeurs van de Nationale Garde. Het is geen kindermuts. Van wie hij was, kunnen we alleen raden. Er zijn twee straatjongens op dit schilderij, niet één, en de tweede is degene die bang kijkt.

De gewonde man in blauw, wit en rood

Aan de voeten van de Vrijheid trekt een man zich op van de stenen en draait zich om om naar haar te kijken. Om zijn hoofd zit een geknoopte doek. Hij draagt een blauw jasje, een wit hemd en een rode sjerp.

Detail van een gewonde man met een geknoopte roze hoofddoek, blauw jasje en rode sjerp, die zich op de barricade opricht en omhoogkijkt naar de Vrijheid.

Blauw, wit en rood. Hij is gekleed in de vlag. Hij is ook de enige figuur op het schilderij die naar de Vrijheid kijkt, in plaats van langs haar heen of naar ons. Een stervende man kijkt op naar datgene waarvoor hij heeft gevochten, en hij draagt de kleuren ervan.

De restauratoren ontdekten dat Delacroix piepkleine toetsen blauw, wit en rood over het hele doek had verspreid, ver van de vlag. Laurence Mugniot, een van de twee restauratoren, zei dat hij ‘overal piepkleine toetsjes blauw, wit en rood had verstopt, subtiel uitgestrooid als echo van de vlag’. De vlag zit niet alleen in de hand van de Vrijheid. Ze zit in de kleren, de wonden en de rook.

De doden onder aan de barricade

Het onderste derde deel van het schilderij is het stuk waar mensen langs lopen.

Links ligt een jonge man, zonder broek, zijn hemd opgetrokken, één blauwe sok nog aan zijn voet. Lichamen op de barricaden werden beroofd van alles wat draagbaar was, en deze is al doorzocht. Delacroix ontleende de houding deels aan de traditie van de dode held en deels aan een schilderij dat hij van binnenuit kende. Als jongeman had hij voor Théodore Géricault geposeerd, voor een van de figuren op Het vlot van de Medusa. Dat schilderij hangt nu in dezelfde zaal als dit.

Detail van de dode jonge man linksonder op het schilderij, half ontkleed, in een gescheurd wit hemd, liggend op de straatstenen met één blauwe sok aan zijn voet, en een oude, versleten schoen in de schaduw naast zijn hand.

Rechts liggen twee mannen van de koning. De een, op zijn rug met zijn grijze jas open, is een soldaat van de Koninklijke Garde. Zijn sjako, de hoge militaire muts, is over de grond weggerold. Naast hem ligt, voorover in een stalen kuras, een kurassier, een zware cavalerist, herkenbaar aan zijn witte epaulet.

Detail van rechtsonder op het schilderij: een dode soldaat van de Koninklijke Garde op zijn rug in een grijze jas, zijn zwarte sjako op de grond, en naast hem een kurassier in een stalen kuras die voorover ligt.

Let erop dat Delacroix de doden van beide kanten hetzelfde gewicht, hetzelfde licht en dezelfde zorg geeft. Niemand op deze stapel is een schurk. Het Louvre schrijft zelf over het realisme van het schilderij, over de afschuwelijke aanblik van lijken die dagenlang op straat bleven liggen. In 1830 hadden Parijzenaars precies dat gezien. De Vrijheid loopt niet over wolken. Ze loopt over mensen.

De Notre-Dame, en een stad die niet helemaal klopt

Kijk langs de jongen, over zijn schouder, de rook in. Daar staan de twee vierkante torens van de Notre-Dame, en op een ervan, als je dichtbij komt, een vlag zo groot als een vingernagel. Blauw, wit, rood. Dat is de vlag die op de ochtend van 28 juli werd opgehangen, en daarom heette het schilderij van Delacroix ‘De 28e juli’ en niet zomaar ‘Een barricade’.

Detail van de torens van de Notre-Dame de Paris die boven een rij hoge huisgevels uit de rook oprijzen, met een piepkleine driekleur boven op de linkertoren en schietende soldaten rechtsonder.

Onder de torens staat een rij hoge huizen aan de rivier. De restauratie liet zien dat elke gevel anders is dan de buurgevel, en dat het geweervuur uit de ramen als piepkleine roze streepjes in de rook is geschilderd. De geografie is vrij. Er is geen plek in Parijs vanwaar je precies dit uitzicht hebt, en historici discussiëren nog altijd over waar de barricade zou moeten staan. Delacroix maakte geen plattegrond. Hij wilde de kathedraal in beeld, omdat de kathedraal Parijs was. Wil je het verhaal van het gebouw zelf, dan pakt onze gids over de Notre-Dame het vanaf daar op.

De Vrijheid leidt het volk, betekenis: waarom de staat het verstopte

Het schilderij ging naar de Salon van 1831, die in het voorjaar openging, onder de titel ‘De 28e juli. De Vrijheid leidt het volk’. Het was tegelijk een succes en een schandaal. In augustus 1831 kocht de regering van Louis-Philippe het van Delacroix voor 3.000 frank. Het moest de revolutie eren die de nieuwe koning had gemaakt.

Het probleem was dat revoluties niet afgelopen blijven. Binnen een jaar had Parijs een cholera-epidemie en, in juni 1832, opnieuw een opstand, die waar Hugo over zou schrijven. Een beeld van een Vrijheid met ontblote borsten die gewapende arbeiders over de lichamen van koninklijke soldaten voert, zag er niet langer uit als een eerbetoon aan de regering. Het begon eruit te zien als een handleiding.

Het schilderij werd van de muur gehaald. Het ging terug naar Delacroix en verdween jarenlang uit het zicht. In 1848 schreef de criticus Champfleury dat het op een zolder was verstopt omdat het te revolutionair was. Datzelfde jaar bracht een nieuwe revolutie de Tweede Republiek, en het schilderij kwam even tevoorschijn. Het werd opnieuw getoond op de grote Parijse wereldtentoonstelling van 1855, waar Delacroix een eigen zaal had. Het ging in 1863, het jaar waarin Delacroix stierf, naar het Musée du Luxembourg, het nationale museum voor levende kunstenaars. In 1874, onder de Derde Republiek, kwam het in het Louvre. Toen kon een Republiek het eindelijk ophangen zonder met haar ogen te knipperen.

Elke Franse regering na 1830 moest beslissen of dit schilderij vóór of tegen haar was. Het antwoord bleef veranderen.

Wat de restauratie van 2024 terugbracht

Het grootste deel van de twintigste eeuw was De Vrijheid leidt het volk een bruin schilderij. Bezoekers zagen een gele jurk, een modderige lucht en een doffe vlag, en namen aan dat dat Delacroix was. Dat was het niet. Het was vernis.

Het schilderij vóór de restauratie van 2024, met een vergeelde, donkerdere algehele toon, een bruinige lucht en een egaal gele jurk van de Vrijheid.

In de herfst van 2023 gingen de restauratoren van het Louvre, Bénédicte Trémolières en Laurence Mugniot, aan de slag. Ze werkten ongeveer zes maanden en verwijderden acht lagen geoxideerde vernis, samen met het vuil dat erin vastzat. De laatste volledige restauratie, in 1949, had een dikke vernislaag en eigen retouches aangebracht. Sébastien Allard, directeur van de schilderijenafdeling van het Louvre, verwoordde het effect eenvoudig: de witten en de schaduwen waren onder de geelachtige lagen allemaal in elkaar overgelopen.

Wat terugkwam, was een ander schilderij. De lucht bestaat uit witte wolken en witte rook, niet uit bruine nevel. De vlag is scherp. En de jurk van de Vrijheid, die iedereen decennialang geel had genoemd, bleek lichtgrijs. Delacroix had het geheel grijs geschilderd en daarna geel erover gestreken, het sterkst bij haar buste en naar de benen toe vervagend. Het egale geel was een retouche uit 1949. In de hoek linksonder dook een schoen op, oud, versleten, van leer, die in de straatstenen was opgegaan. In het voorjaar van 2024 hing het schilderij weer aan de muur.

Het verschil zie je het makkelijkst in de hoeken. Ga aan de zijkant staan, zoek de verloren schoen, en kijk dan omhoog naar de lucht achter de opgeheven arm van de Vrijheid. Chiaro vertelt het verhaal van de acht vernislagen terwijl je naar die lucht kijkt, het enige deel van het doek waar je echt ziet wat de restauratoren hebben weggehaald.

Waar je De Vrijheid leidt het volk in het Louvre ziet

Het schilderij hangt in de Denonvleugel van het Louvre, op de eerste verdieping, in de Salle Mollien, die het museum als zaal 700 nummert. Dat is de lange rode zaal met de grote Franse romantische schilderijen. Het is ongeveer 2,6 meter hoog en 3,25 meter breed, dus je ziet het al vanuit de deuropening. Het vlot van de Medusa van Géricault hangt in dezelfde zaal, en De kroning van Napoleon van David hangt vlakbij in de Salle Daru, een zaal waar onze gids over de menigte op De kroning je figuur voor figuur doorheen leidt.

De Vrijheid leidt het volk in een zware vergulde lijst aan een dieprode wand in de Salle Mollien van het Louvre, met bezoekers op de voorgrond die het fotograferen.

Volgens de officiële website van het Louvre is het museum op maandag, donderdag, zaterdag en zondag open van 9.00 tot 18.00 uur, en op woensdag en vrijdag van 9.00 tot 21.00 uur. Op dinsdag is het gesloten. Tickets kosten 22 euro voor inwoners van de Europese Economische Ruimte en 32 euro voor andere bezoekers, en het museum raadt aan vooraf een tijdslot te reserveren. De woensdag- en vrijdagavond zijn de beste tijd voor deze zaal. De drukte neemt af zodra de rij voor de Mona Lisa verdwenen is, en de Salle Mollien ligt op een paar minuten lopen van haar zaal.

Het schilderij heeft meer gereisd dan de meeste. In 1999 vloog het naar Tokio in een Airbus Beluga-vrachtvliegtuig, omdat het te groot was voor een jumbojet. In februari 2013, in bruikleen bij het nieuwe Louvre-Lens, werd het met een stift beklad. Een restaurator had het binnen twee uur schoongemaakt.

Als je een vol doek graag zo leest, krijgt Rafaëls De school van Athene dezelfde genummerde legenda, en de hele reeks staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Waar je op let als je ervoor staat

Geef het tien minuten.

Ga eerst dicht bij de rechterrand staan en zoek de signatuur, ‘Eug. Delacroix 1830’, in rode verf op het hout van de barricade, ongeveer op kniehoogte van de jongen. Hij signeerde zoals iemand op straat iets op een muur zou kladden.

Zoek daarna de kleine driekleur op de Notre-Dame. Hij is piepklein. Het is de datum van het schilderij.

Kijk dan naar de hoge hoed en laat je blik zakken naar zijn broek en riem. Het hele betoog over klasse zit in de afstand tussen zijn hoofd en zijn knieën.

Ga ten slotte naar linksonder en zoek de schoen. Decennialang kon niemand hem zien. Nu is hij het stilste voorwerp op het luidste schilderij van het Louvre. Meer over het verhaal van het schilderij hoor je in onze gratis audiotour door het Louvre, die erbij stilstaat.

Delacroix leefde nog drieëndertig jaar. Hij werd een van de meest geëerde schilders van Frankrijk en beschilderde plafonds en bibliotheken voor dezelfde staat die zijn barricade op een zolder had verstopt. Maar hij schilderde nooit meer iets vergelijkbaars. Ergens in de rook boven de rivier, op een kathedraaltoren, markeert een vlag zo groot als een vingernagel nog altijd de 28e juli.