
შედით პანთეონში, მოუხვიეთ მარცხნივ და როტონდის რკალზე დაახლოებით ორი სამლოცველოს შემდეგ, რკინის გისოსის მიღმა, კედელში ჩასმულ უბრალო ქვის სარკოფაგს იპოვით. მის ზემოთ პატარა ნიშაში მადონა დგას, რომელიც გარდაცვლილის მეგობარმა გამოკვეთა. ნიშის ზემოთ კედელში ლათინური ტექსტის ერთი სტრიქონია ამოკვეთილი.
ეს რაფაელის საფლავია. ის ოცდაჩვიდმეტი წლის იყო, როცა აქ 1520 წლის 7 აპრილს დაკრძალეს. რაფაელის ცნობილ ნამუშევრებს, ფრესკებს ვატიკანში, საკურთხევლის ხატებს, პაპებისა და ბანკირების პორტრეტებს, იმ დროისთვის ის ევროპის ყველაზე აღიარებულ მხატვრად ჰქონდა ქცეული. ანდერძში მან ითხოვა, რომ დაეკრძალათ პანთეონში, ბაზილიკად ქცეულ წარმართულ ტაძარში, ადგილას, რომელიც თავად შეარჩია. რომმა თხოვნა თითქმის მაშინვე დააკმაყოფილა.
ეს არაჩვეულებრივი რამ იყო. 1520 წელს მხატვრებს იმპერატორებთან და წმინდანებთან არ კრძალავდნენ. მათი უმეტესობა სამრევლოს უბრალო საფლავებში წვებოდა. პანთეონი იტალიური სახელმწიფოს მისამართი იყო, იტალიური სახელმწიფოს არსებობამდეც კი. იქ განსასვენებლად მეფე, პაპი ან მოციქული უნდა ყოფილიყავი. რაფაელი იქ იმის წყალობით მოხვდა, რაც შექმნა. ასე რომ, საფლავთან დაკავშირებით ნამდვილი კითხვა ასეთია: რა დახატა მან ისეთი, რამაც მას ეს ადგილი დაამსახურებინა?
ეს სტატია ამ კითხვას პასუხობს. ქვემოთ განხილული ყოველი ნახატი არგუმენტის ერთი საფეხურია, რომელიც 1520 წელს ოკულუსის ქვეშ სარკოფაგით დასრულდა.
როგორ იქცა პანთეონი ქრისტიანულ ეკლესიად
მოკლე კონტექსტი. რაფაელის დროისთვის პანთეონი უკვე დაახლოებით ცხრაასი წელი ქრისტიანული ეკლესია იყო. აგრიპას თავდაპირველი ტაძარი ძვ. წ. 27 წლიდან ადრიანემ დაახლოებით ჩვ. წ. 126 წელს ხელახლა ააშენა, შემდეგ კი, ჩვ. წ. 609 წელს, პაპმა ბონიფაციუს IV-მ ის სანტა მარია ად მარტირესის ბაზილიკად აკურთხა. სწორედ ამიტომ ჰქონდა მას ჯერ კიდევ სახურავი 1520 წელს, როცა ანტიკური რომის ნახევარი ნანგრევებად იყო ქცეული. არსებობს უფრო ვრცელი სტატია იმაზე, როგორ გადარჩა პანთეონი უვნებლად აგრიპადან რენესანსამდე; მოკლე ვერსია ისაა, რომ ეკლესიად ქცევამ ის გადაარჩინა.
XVI საუკუნის დასაწყისისთვის ის ასევე ერთგვარი ფლორენციულ-რომაული კლუბი იყო ხელოვანებისთვის. მოქანდაკე ჯოვანი და უდინე და მხატვარი ბალდასარე პერუცი ორივე შენობასთან იყვნენ დაკავშირებული. ასევე არქიტექტორი ბრამანტე, რაფაელის თანამემამულე ურბინოდან, რომელმაც, სავარაუდოდ, მას აზრი მიაწოდა, რომ როტონდა მხოლოდ ეკლესია კი არ იყო, არამედ ადგილიც, სადაც მხატვარს შეიძლება ნდომოდა განსვენება. პანთეონი ის ადგილი იყო, სადაც რენესანსი დადიოდა იმის შესასწავლად, როგორ აშენებდნენ ანტიკურ ხანაში. იქ დაკრძალვის არჩევა, სხვა რამეებთან ერთად, განცხადება იყო იმაზე, რომელ ტრადიციას მიიჩნევდი საკუთარ თავს.
„ათენის სკოლა“: სურათი, რომელმაც მას სახელი მოუტანა

1508 წელს რაფაელი ოცდახუთი წლის იყო და რომში მის სახელს თითქმის არავინ იცნობდა. იულიუს II ვატიკანში თავისი ახალი აპარტამენტების მოსართავად მხატვრებს ქირაობდა. ბრამანტემ ახალგაზრდა მხატვარს ურბინოდან კარგი სიტყვა უთხრა. იულიუსმა რაფაელს გამოსაცდელად ერთი ოთახი, სტანცა დელა სენიატურა, მისცა.
ამ ოთახის აღმოსავლეთ კედელზე ფრესკა „ათენის სკოლაა“. იმის მიხედვით, როგორ დათვლით, ეს ან რაფაელის ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია, ან ამ ტიტულს „სიქსტის მადონასთან“ იყოფს. პლატონი და არისტოტელე უზარმაზარი კესონებიანი ცილინდრული კამარის ცენტრში დგანან, დაახლოებით ორმოცდაათი ფილოსოფოსის, მათემატიკოსისა და ასტრონომის გარემოცვაში. პლატონი ზემოთ მიუთითებს. არისტოტელე წინ, ჰორიზონტალურად იშვერს ხელს. კომპოზიცია იმდენად ორგანიზებულია, რომ სპონტანურად გამოიყურება. ის სპონტანური არ იყო.
რაფაელი ოთახზე დაახლოებით სამი წელი მუშაობდა, 1509-დან 1511 წლამდე. როცა იულიუსმა დასრულებული ფრესკა ნახა, საკმარისი ნახა. მან პაპის აპარტამენტებისთვის დაქირავებული ყველა სხვა მხატვარი დაითხოვა და მთელი სართული მხოლოდ რაფაელს გადასცა. არსებობს „ათენის სკოლის“ ფიგურების უფრო ვრცელი განხილვა, მათ შორის ავტოპორტრეტისა, რომელიც რაფაელმა ბრბოს მარჯვენა მხარეს ჩამალა, შავ ბერეტში, მაყურებლისკენ მიმართული მზერით. აქ მთავარი ეფექტია. ამ ერთმა კედელმა შეცვალა პირობები, რომლითაც ამბიციურ მხატვარს რომში მოქმედება შეეძლო.
სტანცა დელა სენიატურამდე რაფაელი პერსპექტიული პროვინციელი იყო. მის შემდეგ ის ქალაქში ყველაზე მოთხოვნადი მხატვარი გახდა. მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში რომში ყველა მნიშვნელოვანი დაკვეთა მის სახელოსნოზე გადიოდა. პანთეონის საფლავი ამ ოთახში, ამ კედელზე იწყება.
„ფერისცვალება“: დაუმთავრებელი უკანასკნელი ნამუშევარი

რაფაელის უკანასკნელი ნახატი „ფერისცვალება“ იყო. კარდინალმა ჯულიო მედიჩიმ, მომავალმა პაპმა კლემენტ VII-მ, ის 1516 წელს საფრანგეთში, ნარბონის საკათედრო ტაძრისთვის საკურთხევლის ხატად დაუკვეთა. რაფაელი მასზე ოთხი წელი მუშაობდა. სურათს ორი რეგისტრი აქვს: ზედა ნახევარში ქრისტე თაბორის მთაზე სინათლეში ამაღლდება, მის ქვემოთ კი ქაოსური ბრბო ეშმაკეული ბიჭის განკურნებას ცდილობს, სანამ მოციქულები კამათობენ. ეს, რაფაელის საზომითაც კი, რადიკალური კომპოზიციაა. მოციქულები ზემოთ მიუთითებენ რაღაცაზე, რასაც ვერ ხედავენ. ბიჭს თვალები გადაბრუნებია. ქვედა რეგისტრის სიბნელე ზედას სინათლეს აწვება.
რაფაელი ჯერ კიდევ ქვედა ფიგურებს ხატავდა, როცა გარდაიცვალა. სტანდარტული ამბავი ასეთია: მას ციებ-ცხელება შეეყარა ღამის შემდეგ, რომელიც, ვაზარის ფრთხილი ფრაზით, გადაჭარბებული აქტივობით იყო სავსე, წაიქცა და თხუთმეტ დღეში გარდაიცვალა. ის ოცდაჩვიდმეტი წლის იყო. მისმა სახელოსნომ „ფერისცვალება“ ჯულიო რომანოს, მისი წამყვანი მოწაფის, ხელმძღვანელობით დაასრულა. როცა ის გამოფინეს, ხალხი გაოგნდა.
აი, ნაწილი, რომელიც პირდაპირ საფლავს უკავშირდება: როცა რაფაელის დაკრძალვის პროცესია ვია დეი კორონარიზე მდებარე მისი სახელოსნოდან პანთეონისკენ დაიძრა, მისმა თანაშემწეებმა „ფერისცვალება“ პროცესიის სათავეში მიიტანეს. ნახატი პანთეონში, დაკრძალვის წირვისას, კედელს ეყრდნობოდა. შემდეგ ის იანიკულუმზე მდებარე სან-პიეტრო ინ მონტორიოში წაიღეს, საბოლოოდ კი ვატიკანის პინაკოთეკაში, სადაც დღეს კიდია. თანამედროვეები აღწერდნენ სცენას: ახლახან ცოცხალი მხატვრის უკანასკნელი სახე, იატაკზე, იმავე ოთახში, სადაც მისი უკანასკნელი ნახატი, მიყუდებული და ჯერ კიდევ გაუმშრალი. ეს სცენა მიზეზია, რის გამოც „ფერისცვალება“ მხოლოდ ზოგადად რაფაელის ცნობილი ნამუშევარი კი არ არის; ეს ის კონკრეტული სურათია, რომელიც მას დაკრძალვამდე გაჰყვა.
„სიქსტის მადონა“ და მხატვარი, როგორც კარის ფავორიტი

სანამ რაფაელი ვატიკანის ოთახებზე მუშაობდა, იულიუს II-მ მას ასევე დაუკვეთა საკურთხევლის ხატი სან-სისტოს ახალი ეკლესიისთვის პიაჩენცაში, ემილიის პატარა ქალაქში. დაკვეთა პაპის სახელმწიფოს მიერ ფრანგებზე 1512 წელს რავენასთან მოპოვებულ გამარჯვებას აღნიშნავდა. შედეგად შექმნილი ტილო, „სიქსტის მადონა“, ინგლისურენოვან სამყაროში ყველაზე მეტად ცნობილია ორი მოწყენილი ანგელოზით, რომლებიც ქვედა კიდეზე ჩარჩოს იდაყვებით ეყრდნობიან და საფოსტო ბარათებსა და პლაკატებზე დაუსრულებლად მრავლდებიან. გერმანულ მუზეუმებში მას ისეთი მოწიწებით ეპყრობიან, რომელიც უფრო რელიგიურ ხატებს შეეფერება, ვიდრე ნახატებს. ის დრეზდენის ძველი ოსტატების სურათების გალერეაში საკუთარ დარბაზში კიდია. დოსტოევსკი მის სანახავად ჩამოდიოდა. გოეთეც.
ნახატი არგუმენტია სიმძიმეზე. ღვთისმშობელი ღრუბლებზე დგას და არა მიწაზე. წმინდა სიქსტუსი მის წინ დაჩოქილა, პაპის ტიარა გვერდზე აქვს გადადებული. წმინდა ბარბარე ქვემოთ, ანგელოზებისკენ იყურება. მათ ზემოთ ფონი ცა კი არ არის, არამედ ათეულობით ძლივს შესამჩნევი ანგელოზის სახე, მზერის ერთგვარი შპალერი. რაფაელის ჩანაფიქრში მთელ კომპოზიციას დიაგონალები კრავს: ღვთისმშობლის მზერა ერთ ხაზზე ეშვება, სიქსტუსის გაწვდილი ხელი მეორეს მიუყვება, ორი ფიგურა კი მადონას მასის ორივე მხარეს საპირწონის როლს ასრულებს.
თავის დროზე ეს ასევე უზარმაზარი პოლიტიკური და კომერციული წარმატება იყო. დაახლოებით 1513 წლისთვის რაფაელი ის მხატვარი გახდა, რომელსაც ქირაობდი, თუ მხოლოდ ხარისხი კი არა, რეპუტაციაც გინდოდა. მას დაახლოებით ორმოცდაათი თანაშემწის სახელოსნო ჰყავდა. ბრამანტეს გარდაცვალების შემდეგ ის წმინდა პეტრეს ბაზილიკის არქიტექტორად დანიშნეს. ის ანტიკურ ძეგლთა პაპის კომისარი იყო, რომელსაც დავალებული ჰქონდა, აღერიცხა ანტიკური რომის ყოველი შემორჩენილი ნაწილი, სანამ მას სამშენებლო მასალისთვის გაძარცვავდნენ. ჩვენებური ტერმინებით, ის აღმასრულებელი დირექტორი იყო, რომელიც ამავე დროს ევროპის საუკეთესო მხატვარიც აღმოჩნდა. პანთეონის საფლავი ამ ორმაგ როლს ასახავს. ის დაკრძალეს არა მხოლოდ როგორც ხელოვანი, არამედ როგორც ეკლესიის მოხელე.
რატომ პანთეონი
რაფაელს რომის ბევრ ეკლესიაში შეეძლო დაეკრძალათ. მისი რანგის მხატვრებს XVI საუკუნეში ხშირად კრძალავდნენ სანტა მარია დელ პოპოლოში, სან-ლუიჯი დეი ფრანჩეზიში ან ფლორენციელთა ეკლესიაში, სან-ლორენცო ინ დამასოში. თითოეული მათგანი სრულიად ღირსეული მისამართი იქნებოდა.
პანთეონი განსხვავებული იყო. ეს არც სამრევლო ეკლესია იყო და არც დაკვეთით აშენებული. 1520 წელს მას ანტიკური სამყაროს საუკეთესო შემორჩენილ შენობად მიიჩნევდნენ. ბრამანტე მას ოცი წელი ზომავდა. რაფაელიც ასევე იქცეოდა: ანტიკური რომის მისი აღწერა, ლევ X-ისადმი მიმართული, როტონდის ვრცელი, ტექნიკური შეფასებით იწყება. იქ დაკრძალვა საკუთარ შემოქმედებაზე კონკრეტული პრეტენზიის გამოცხადებას ნიშნავდა. ეს იმის თქმა იყო, რომ თანამედროვე მხატვრის მიღწევა იმპერიის მშენებლების გვერდით შეიძლებოდა მდგარიყო.
ამიტომაა ეს არჩევანი მნიშვნელოვანი. რაფაელი ითხოვდა, მოეთავსებინათ იმ ერთადერთ შენობაში, რომელსაც XVI საუკუნის რომი კლასიკური სრულყოფილების სინონიმად იყენებდა. Chiaro ამას ამჩნევს, როცა ნიშაში შედიხართ: მზერის ხაზი საფლავიდან როტონდის რკალს მიუყვება, კესონებზე გადის და ოკულუსიდან გადის გარეთ, აუდიო კი ამ რკალს თქვენთვის ხაზავს, სანამ იქ დგახართ, ისე, რომ გეომეტრია, თუ რატომ აირჩია მან ეს ადგილი, ეპიტაფიის წაკითხვამდე აღიქვათ.
პიეტრო ბემბოს ეპიტაფია
ნიშის ზემოთ კედელში ლათინური დისტიქია ამოკვეთილი, რომელიც ჰუმანისტმა პიეტრო ბემბომ, რაფაელის ახლო მეგობარმა და მომავალმა კარდინალმა, შეთხზა.
ILLE HIC EST RAPHAEL, TIMUIT QUO SOSPITE VINCI RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI
რაც, როგორც წესი, თავისუფლად ასე ითარგმნება: აქ განისვენებს ის რაფაელი, რომლის სიცოცხლეშიც თავად ბუნებას ეშინოდა, რომ დამარცხდებოდა, მისი სიკვდილისას კი ეშინოდა, რომ მასთან ერთად მოკვდებოდა.
ეს ეფექტური სტრიქონია. ეს ისეთი რამაა, რასაც ერთი ჰუმანისტი მეორე ჰუმანისტის სადიდებლად წერს. ეს ასევე თეოლოგიური არგუმენტია. რაფაელმა იმდენად დამაჯერებელი გამოსახულებები შექმნა, რომ თავად ბუნებრივი სამყარო, ამ წაკითხვით, კონკურენციით შეშფოთდა. კარდინლის პირიდან ეს პატარა კომპლიმენტი არ არის. ეს პრეტენზიაა, რომ მხატვარმა, თავისი ცნობილი ნამუშევრებით, გააკეთა რაღაც, რაც ღმერთის პირველ შემოქმედებით აქტს ეჯიბრებოდა.
სწორედ ამ პრეტენზიას უნდა დაემოწმებინა პანთეონში დაკრძალვა. რომ მხატვარმა, რომელიც 1483 წელს ადრიატიკის სანაპიროსთან ახლოს, პატარა სამთავრო ქალაქში დაიბადა, შექმნა სურათები, რომლებიც იმავე საუბარს ეკუთვნოდა, რასაც შენობა, რომელიც ადრიანემ ჩვ. წ. 126 წელს ააშენა.
რას მივაქციოთ ყურადღება საფლავთან
სამი დეტალი.
პირველი, თავად სარკოფაგი უბრალოა. არც ქანდაკება, არც პორტრეტი, არც შემკულობა. რაფაელს ფლორენციასა და რომში ზედმეტად ბევრი მორთული რენესანსული საფლავი ჰქონდა ნანახი, რომ ასეთი ნდომოდა. სიმარტივე განზრახულია.
მეორე, „მადონა დელ სასო“ საფლავის ზემოთ ნიშაში ლორენცეტოს ნამუშევარია, მოქანდაკისა, რომელიც რაფაელის მეგობარი და თანამშრომელი იყო. ის თავად რაფაელის ესკიზით გამოიკვეთა. ღვთისმშობელი ოდნავ წინ იხრება, თითქოს საფლავზე, რომელსაც ახლა მარადიულად დარაჯობს.
მესამე, ეპიტაფია ძველი რომის საზომშია დაწერილი. ბემბომ ის ელეგიურ დისტიქად დაწერა, იმ ფორმით, რომელსაც რომაელი პოეტები ეპიტაფიებისთვის იყენებდნენ, და არა ქრისტიანულ ლოცვად. ეს პატარა, გააზრებული არჩევანი იყო. ის მთელ ეპიტაფიას კლასიკური სადიდებელი პოეზიის რეგისტრში აყენებს და არა გლოვისაში. სხვა სიტყვებით, რაფაელს ქრისტიანული დაკრძალვის ლექსი კი არ ერგო, არამედ ანტიკური რომაული.
ის დღემდე იქ არის, ხუთი საუკუნის შემდეგ. ოკულუსიდან შემოსული სინათლე საფლავს გარკვეული კუთხით, წლის გარკვეულ დროს წვდება. ტურისტების ყოველი თაობა გისოსის წინ ჩუმ ჯგუფად იკრიბება და ბემბოს სტრიქონს კითხულობს. მხატვარმა, რომელსაც ანტიკურ ხანასთან ერთად დაკრძალვა სურდა, მათთან დარჩენა შეძლო.