Naar de inhoud

Wie bouwde het Pantheon: de drie namen achter een dak van tweeduizend jaar oud

Gepubliceerd: • 11 min lezen

De voorkant van het Pantheon in Rome, met de zestien Egyptische granieten zuilen van de portiek en de bronzen inscriptie M AGRIPPA L F COS TERTIUM FECIT over het fronton.

In bronzen letters van dertig centimeter hoog over de voorkant van het Pantheon kijkt al negentienhonderd jaar één zin de bezoekers aan.

M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT.

Marcus Agrippa, zoon van Lucius, voor de derde keer consul, heeft dit gemaakt. Het klinkt onomstotelijk. Het is bijna volledig misleidend. Vragen mensen wie het Pantheon heeft gebouwd, dan is het antwoord op het fronton fout. De naam hoort bij een man die meer dan een eeuw voordat het gebouw waar je naar kijkt af was, al was gestorven. De werkelijke bouwer liet geen signatuur achter. De werkelijke ontwerper is iemand wiens naam nergens op de stenen staat.

In dit verhaal spelen drie mannen een rol. De een krijgt de eer. De ander doet het werk. De derde tekent het ding waarschijnlijk en wordt daarna, zo valt te betogen, terechtgesteld omdat hij te veel wist. Zo passen ze in elkaar.

Agrippa en het eerste Pantheon

Marcus Vipsanius Agrippa was de belangrijkste publieke bouwer van het vroege keizerlijke Rome. Hij was de beste vriend van Augustus, zijn schoonzoon, en de generaal die in 31 v.Chr. de vloot aanvoerde in de Slag bij Actium. Na de oorlog gaf Augustus hem de leiding over de verbetering van de stad. Agrippa bestraatte straten, baggerde riolen uit, herstelde tempels, bouwde het eerste thermencomplex van Rome en legde de grote monumentale zone van het Marsveld aan.

In 27 v.Chr. voltooide hij daar een tempel die hij het Pantheon noemde. De Griekse naam betekende ongeveer ‘aan alle goden’, al meldt Cassius Dio, die twee eeuwen later schreef, een overlevering dat de tempel specifiek gewijd was aan de beschermgoden van de familie van de Julii en niet aan het hele Romeinse godendom. De precieze wijding is niet bewaard gebleven. Het gebouw zelf evenmin.

Archeologen die in de jaren 1890 onder het huidige Pantheon groeven, vonden de fundamenten van een rechthoekige tempel op een noord-zuidas, met de voorkant naar het zuiden, ongeveer even breed als de huidige rotonde maar anders van vorm en richting. Dat is het gebouw van Agrippa. Het was een gewone Romeinse tempel: een portiek met zuilen, een gesloten cella, waarschijnlijk een van meerdere vergelijkbare tempels die Agrippa tussen ongeveer 30 en 25 v.Chr. op het Marsveld liet bouwen.

Dat de moderne bezoeker hierover in de war kan raken, komt doordat de latere herbouw onder Hadrianus de oude naam, de oude wijdingsinscriptie en ruwweg de oude richting van de portiek behield. Dat was bewust. In de Romeinse religieuze praktijk gold een herbouwde tempel als voortzetting van de oorspronkelijke gelofte. Je gaf een tempel geen nieuw nummer als je het dak verving. Dus ook al was het gebouw helemaal nieuw, juridisch, liturgisch en epigrafisch was het hetzelfde Pantheon.

Het oorspronkelijke gebouw van Agrippa bleef niet lang staan. Het ging in vlammen op bij de grote brand van 80 n.Chr., ongeveer negentig jaar na zijn dood. Keizer Domitianus herbouwde de tempel. Die herbouw hield het zo’n dertig jaar uit, werd toen door de bliksem getroffen en brandde rond 110 n.Chr. opnieuw af. Het grootste deel van het decennium daarna was de plek een stuk zwartgeblakerd metselwerk midden in Rome.

Hadrianus en de herbouw die de oude naam hield

Marmeren buste van de Romeinse keizer Hadrianus uit de Capitolijnse Musea, met zijn kenmerkende korte baard en golvende haar.

Hadrianus werd in 117 n.Chr. keizer. Hij was de eerste Romeinse keizer met een baard. Hij was ook de eerste keizer die zichzelf echt als architect zag. Hij bracht zijn regering reizend door, Brittannië, Egypte, Griekenland, Anatolië, en op elke belangrijke plek die hij bezocht, gaf hij opdracht voor een gebouw of paste hij er persoonlijk een aan. Hij ondertekende zijn eigen ontwerpen. Hij maakte ruzie met zijn architecten. Hij ontsloeg de beroemdste van hen, en liet hem volgens één verhaal waarschijnlijk vermoorden.

Het Pantheon van Hadrianus werd binnen een paar jaar na zijn troonsbestijging begonnen. Baksteenstempels, voor het bakken in de klei van de muren gedrukt, zijn het belangrijkste bewijs voor de datering. Die stempels noemen de keizerlijke steenbakkerijen en het jaar van de consuls onder wier gezag de stenen werden gemaakt. Lise Hetland liet begin jaren 2000 zien dat het overgrote deel van de baksteenstempels van het Pantheon dateert van tussen 114 en 119 n.Chr., met een kleinere groep die doorloopt tot ongeveer 126 of 128. Het gebouw werd waarschijnlijk onder Trajanus begonnen en onder Hadrianus ingewijd.

Wat de meeste bezoekers verrast, is hoe volledig de herbouw was. Dit was geen renovatie. Het team van Hadrianus sloopte wat er van de tempel van Domitianus over was en begon bij de fundamenten. Ze draaiden het gebouw zodat het naar het noorden keek. Ze vervingen de rechthoekige cella door een massieve cilindervormige rotonde, afgedekt met de halfronde koepel waaronder bezoekers nog altijd lopen. Ze voegden de monumentale pronaos toe, de portiek met de zestien Egyptische granieten zuilen die je vanaf de Piazza della Rotonda ziet. Elke zuil is zo’n twaalf meter hoog, één enkele schacht van grijs of roze graniet, gehouwen bij Mons Claudianus in de Oostelijke Woestijn van Egypte, over de Nijl verscheept, over de Middellandse Zee vervoerd en met ossenspannen de Tiber op gesleept. Alleen al de zuilen vertegenwoordigen een logistieke prestatie die vergelijkbaar is met de koepel zelf.

Daarna deed Hadrianus iets ongebruikelijks. Toen het gebouw af was, weigerde hij zijn eigen naam erop te zetten. Hij behield de inscriptie van Agrippa in bronzen letters over het fronton. Bij verschillende andere restauratieprojecten in Rome deed hij hetzelfde. Cassius Dio vond het later bewonderenswaardige bescheidenheid. Recentere historici lezen het als politiek vakmanschap: een manier om het nieuwe keizerlijke programma te verbinden met dat van Augustus, en om Hadrianus in een rij bouwers te plaatsen in plaats van het auteurschap alleen op te eisen. Hoe dan ook, het effect is wat Rome nog altijd ziet. Agrippa, die al honderddertig jaar dood was, kreeg zijn naam op een gebouw dat hij niet had gebouwd en zich niet had kunnen voorstellen.

Apollodorus van Damascus, de vermoedelijke ontwerper

Het eigenlijke ontwerp van de rotonde van het Pantheon is een van de moeilijkste technische problemen die een Romeinse architect ooit oploste, en het lijkt op bijna niets wat er eerder in Rome was gebouwd. Iemand moest het tekenen. De antieke bronnen noemen die persoon niet bij naam, maar er is één zeer aannemelijke kandidaat: Apollodorus van Damascus, de in Syrië geboren architect die de hoofdingenieur was geweest van Trajanus, de voorganger van Hadrianus.

Apollodorus had het Forum van Trajanus gebouwd, de enorme Markten van Trajanus met hun vele verdiepingen, de basilica binnen het forum en de stenen brug over de Donau voor de Dacische veldtocht van Trajanus. In de jaren 110 was hij de bekwaamste praktische architect van het rijk. Hadrianus erfde hem als deel van de keizerlijke staf. De timing klopt: de vroege baksteenstempels van het Pantheon dateren uit de regering van Trajanus, toen Apollodorus nog de grote keizerlijke projecten zou hebben geleid.

Er is ook een vreemd verhaal over hoe de verhouding eindigde. Cassius Dio, die ruwweg een eeuw later schreef, meldt dat Apollodorus ooit in het openbaar de spot had gedreven met een van Hadrianus’ eigen architectuurschetsen, een plan voor een tempel van Venus en Roma, en de toekomstige keizer had gezegd dat zijn zuilen te kort waren en dat zijn beelden niet in hun nissen zouden passen. Toen Hadrianus aan de macht kwam, zegt Dio, verbande hij Apollodorus uit Rome. Later liet hij hem op verzonnen beschuldigingen terechtstellen. Het verhaal is niet helemaal uit die tijd en klopt misschien niet. Maar het is het enige verhaal over het lot van Apollodorus dat we hebben, en het is aannemelijk.

Hier wordt het interessant. Als Apollodorus de rotonde van het Pantheon onder Trajanus ontwierp, en als het gebouw dat hij voor ogen had grotendeels of bijna af was toen Hadrianus begon te regeren, dan zou Hadrianus zowel het ontwerp als de maker ervan hebben geërfd. En de maker die ooit de spot had gedreven met de tekeningen van de keizer, werd volgens het verhaal gedood. In deze lezing zou het Pantheon het postume meesterwerk van Apollodorus zijn, opgeëist door een keizer die het had overgenomen en er de eer voor had opgestreken, en dan nog niet eens de eer, want Hadrianus gaf de eer aan Agrippa. Het is een van de vreemdste toeschrijvingsketens in de geschiedenis van de westerse architectuur.

Geen enkele inscriptie op het Pantheon noemt Apollodorus. Maar het technische vocabulaire van de koepel, het geleidelijk lichter wordende beton, het cassettenreliëf, de geometrie van de halve bol van 43,3 meter, past precies bij de systematische, op berekening gebouwde aanpak die zijn andere gebouwen laten zien. Vooral de Markten van Trajanus tonen dezelfde bereidheid om beton te behandelen als constructiemateriaal in vormen die geen andere traditie had geprobeerd. Het is mogelijk dat het Pantheon is wat er gebeurt als een Syrische ingenieur met een talent voor volumes een tempel ontwerpt voor de ijdelste keizer die Rome ooit voortbracht, en het hele project vervolgens onder de naam van een man die al een eeuw dood is wordt geplaatst, omdat dat verstandig lijkt.

Het probleem met de inscriptie

Giovanni Paolo Panini’s achttiende-eeuwse schilderij van het interieur van het Pantheon, met de bronzen inscriptie zichtbaar boven aan de ingangsmuur en piepkleine figuren onder de koepel.

Terug naar het fronton. De inscriptie luidt M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. Agrippa was in 27 v.Chr. voor de derde keer consul, en dat dateert zijn wijding in dat jaar. De bronzen letters op de steen zijn reproducties; de originelen verdwenen in de middeleeuwen, maar we weten wat er stond, omdat de gaten voor de bevestiging van de letters nog zichtbaar zijn en precies overeenkomen met gedocumenteerde transcripties.

Onder de bronzen inscriptie van Agrippa staat, iets minder opvallend, een tweede regel die de meeste bezoekers nooit opmerken. Er staat, in het Latijn, IMP·CAES·L·SEPTIMIVS·SEVERUS·PIVS·PERTINAX·ARABICVS·ADIABENICVS·PARTHICVS·MAXIMVS·PONTIF·MAX·TRIB·POT·X·IMP·XI·COS·III·P·P·PROCOS·ET·IMP·CAES·M·AVRELIVS·ANTONINVS·PIVS·FELIX·AVG·TRIB·POT·V·COS·PROCOS·PANTHEVM·VETVSTATE·CORRVPTVM·CVM·OMNI·CVLTV·RESTITVERVNT.

Vertaald: ‘Keizer Caesar Septimius Severus Pius Pertinax, overwinnaar in Arabië, Adiabene en Parthië, in het tiende jaar van zijn tribunicische macht, enzovoort, samen met keizer Marcus Aurelius Antoninus Pius, in het vijfde jaar van zijn tribunicische macht, hebben het door ouderdom vervallen Pantheon met alle verschuldigde eerbied hersteld.’

Die inscriptie dateert van 202 n.Chr. Septimius Severus en zijn zoon Caracalla lieten rond dat jaar kleine restauratiewerkzaamheden aan het gebouw uitvoeren. Hun inscriptie is een toevoeging aan die van Agrippa. Strikt genomen eert de voorkant van het Pantheon nu dus drie partijen: Agrippa, Severus en Caracalla. Niets op het fronton noemt Hadrianus, die bijna alles bouwde wat je ziet. Niets noemt Apollodorus, die waarschijnlijk de koepel ontwierp. Het fronton liegt door weglating, maar het is het soort leugen waar Romeinen de voorkeur aan gaven. Ze wilden dat hun gebouwen continuïteit uitstraalden. Het maakte ze niet uit als de namen niet klopten.

Wat dit je vertelt als je buiten staat

Er is een bijzonder genoegen in op de Piazza della Rotonda staan en de inscriptie lezen tegen de achtergrond van wat je weet. De bronzen letters vormen de naam van een generaal die stierf voordat Christus werd geboren. Het fronton is het werk van Trajanus of Hadrianus. De koepel erachter is het product van een technische traditie die tien jaar eerder op het forum van Trajanus was verfijnd, waarschijnlijk onder Apollodorus van Damascus. De hele gevel is een gelaagd betoog over continuïteit in het Romeinse publieke geheugen, waarin geen enkele naam ooit de waarheid vertelt over wie de beitel werkelijk vasthield.

Chiaro leest de inscriptie in het Latijn voor terwijl je ernaar kijkt en vertelt je daarna voor welke delen van het gebouw elke naam werkelijk verantwoordelijk is, zodat het antwoord van één regel, dat Agrippa het bouwde, zich ontvouwt tot het antwoord met drie namen terwijl je nog naar het fronton opkijkt.

De korte versie

Wil je het antwoord in één zin: Marcus Agrippa bouwde het eerste Pantheon in 27 v.Chr., keizer Hadrianus herbouwde het volledig tussen ongeveer 114 en 126 n.Chr., en Apollodorus van Damascus ontwierp waarschijnlijk de rotonde. Zie Agrippa als de stichter, Hadrianus als de bouwer en Apollodorus als de stille tekenaar achter de ronding.

Het gebouw waar we vandaag binnenlopen, is van Hadrianus. De naam die het draagt, is die van Agrippa. De koepel werd vrijwel zeker getekend door iemand die Hadrianus later liet verbannen. Negentienhonderd jaar later geeft het fronton de eer nog altijd aan een man die het dak nooit heeft gezien. Er is geen beter voorbeeld van het Romeinse publieke geheugen. Ze waren er heel goed in de verkeerde dingen te onthouden om de juiste redenen.