Naar de inhoud

Rafaëls beroemde werk en het graf in het Pantheon: waarom een schilder bij de goden werd begraven

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Het graf van Rafaël in het Pantheon: een eenvoudige sarcofaag onder een stenen nis met de kleine Madonna del Sasso van Lorenzetto, en daarboven het Latijnse grafschrift van Pietro Bembo in de muur gehouwen.

Loop het Pantheon binnen, sla linksaf, en zo’n twee kapellen verder langs de ronding van de rotonde vind je, achter een ijzeren hek, een eenvoudige stenen sarcofaag in de muur. Erboven, in een kleine nis, staat een Madonna die een vriend van de dode man heeft gehouwen. In de muur boven de nis staat één regel Latijn.

Dit is het graf van Rafaël. Hij was zevenendertig jaar oud toen ze hem hier op 7 april 1520 begroeven. Rafaëls beroemde werk, de fresco’s in het Vaticaan, de altaarstukken, de portretten van pausen en bankiers, had hem tegen die tijd tot de meest bewonderde schilder van Europa gemaakt. Hij had in zijn testament gevraagd om in het Pantheon te worden begraven, een heidense tempel die een basiliek was geworden, op een plek die hij zelf had uitgekozen. Rome willigde het verzoek vrijwel meteen in.

Het was iets buitengewoons. Schilders werden in 1520 niet begraven bij keizers en heiligen. De meesten kregen een eenvoudig graf in hun parochie. Het Pantheon was het adres van de Italiaanse staat, nog voordat er een Italiaanse staat bestond. Je moest een koning, een paus of een apostel zijn om daar te mogen rusten. Rafaël kwam erin dankzij wat hij had gemaakt. De echte vraag over het graf is dus: wat schilderde hij dat hem die plek opleverde?

Dit artikel geeft daar antwoord op. Elk schilderij dat hieronder aan bod komt, is een stap in het betoog dat in 1520 eindigde met een sarcofaag onder de oculus.

Hoe het Pantheon een christelijke kerk werd

Eerst kort wat achtergrond. In de tijd van Rafaël was het Pantheon al zo’n negenhonderd jaar een christelijke kerk. De oorspronkelijke tempel van Agrippa uit 27 v.Chr. was rond 126 n.Chr. door Hadrianus herbouwd en in 609 n.Chr. door paus Bonifatius IV gewijd als de Basilica di Santa Maria ad Martyres. Daarom had het in 1520 nog een dak, terwijl de helft van het antieke Rome in stukken lag. Er is een uitgebreider artikel over hoe het Pantheon van Agrippa tot de renaissance ongeschonden bleef; de korte versie is dat het feit dat het een kerk werd, het heeft gered.

Begin zestiende eeuw was het ook een soort Florentijns-Romeins clubhuis voor kunstenaars. De beeldhouwer Giovanni da Udine en de schilder Baldassare Peruzzi hadden allebei banden met het gebouw. Dat gold ook voor de architect Bramante, Rafaëls stadgenoot uit Urbino, die hem waarschijnlijk op het idee bracht dat de rotonde niet alleen een kerk was, maar ook een plek waar een schilder heel goed zou kunnen willen rusten. Het Pantheon was waar de renaissance naartoe ging om te bestuderen hoe de ouden architectuur bedreven. Ervoor kiezen om er begraven te worden, was onder meer een uitspraak over de traditie waartoe je meende te behoren.

De School van Athene: het schilderij dat zijn naam vestigde

Detail uit De School van Athene, Rafaëls fresco in de Stanza della Segnatura, met Plato en Aristoteles in het midden onder een enorm klassiek gewelf.

In 1508 was Rafaël vijfentwintig en kende vrijwel niemand in Rome zijn naam. Julius II nam schilders aan om zijn nieuwe vertrekken in het Vaticaan te decoreren. Bramante legde een goed woordje in voor de jonge schilder uit Urbino. Julius gaf Rafaël één enkele kamer, de Stanza della Segnatura, als proef.

Het fresco op de oostwand van die kamer is De School van Athene. Het is, afhankelijk van hoe je telt, Rafaëls beroemdste werk of het deelt die titel met de Sixtijnse Madonna. Plato en Aristoteles staan in het midden van een enorm cassettentongewelf, omringd door een stuk of vijftig filosofen, wiskundigen en sterrenkundigen. Plato wijst omhoog. Aristoteles maakt een gebaar opzij. De compositie is zo goed georganiseerd dat ze spontaan oogt. Spontaan was ze niet.

Rafaël werkte ongeveer drie jaar aan de kamer, tussen 1509 en 1511. Toen Julius het voltooide fresco zag, had hij genoeg gezien. Hij ontsloeg alle andere schilders die hij voor de pauselijke vertrekken had aangenomen en gaf de hele verdieping aan Rafaël alleen. Er is een uitgebreidere lezing van de figuren in De School van Athene, met inbegrip van het zelfportret dat Rafaël rechts in de menigte verstopte, met een zwarte baret op en de kijker recht aankijkend. Wat hier telt, is het effect. Die ene wand veranderde de voorwaarden waaronder een ambitieuze schilder in Rome kon werken.

Vóór de Stanza della Segnatura was Rafaël een veelbelovende provinciaal. Daarna was hij de meest gevraagde schilder van de stad. Elke belangrijke opdracht in Rome liep het volgende decennium via zijn atelier. Het graf in het Pantheon begint in deze kamer, aan deze wand.

De Transfiguratie: het onvoltooide laatste werk

Rafaëls Transfiguratie, zijn laatste schilderij, met Christus zwevend in het licht boven de apostelen in de bovenste helft en daaronder een menigte die worstelt rond een bezeten jongen.

Rafaëls laatste schilderij was De Transfiguratie. Kardinaal Giulio de’ Medici, de latere paus Clemens VII, had het in 1516 besteld als altaarstuk voor de kathedraal van Narbonne in Frankrijk. Rafaël werkte er vier jaar aan. Het schilderij heeft twee registers: Christus die in de bovenste helft op de berg Tabor in het licht opstijgt, en onder hem een chaotische menigte die probeert een bezeten jongen te genezen terwijl de apostelen ruziën. Het is, zelfs naar Rafaëls maatstaven, een radicaal ontwerp. De apostelen gebaren omhoog naar iets wat ze niet kunnen zien. De ogen van de jongen draaien weg. Het donker van het onderste register drukt tegen het licht van het bovenste aan.

Rafaël was nog met de onderste figuren bezig toen hij stierf. Het gangbare verhaal is dat hij koorts kreeg na een nacht van, in Vasari’s discrete bewoording, buitensporige activiteit, instortte en binnen vijftien dagen dood was. Hij was zevenendertig. Zijn werkplaats maakte De Transfiguratie af onder leiding van Giulio Romano, zijn belangrijkste leerling. Toen het werd getoond, hield het publiek de adem in.

Nu het deel dat rechtstreeks met het graf te maken heeft: toen Rafaëls rouwstoet van zijn atelier aan de Via dei Coronari naar het Pantheon trok, droegen zijn assistenten De Transfiguratie voorop in de stoet. Tijdens de uitvaartmis stond het schilderij tegen de muur van het Pantheon. Daarna werd het naar San Pietro in Montorio op de Janiculus gebracht, en uiteindelijk naar de Pinacoteca van het Vaticaan, waar het nu hangt. Tijdgenoten beschreven het beeld van het laatste gezicht van de schilder, op de vloer, in dezelfde ruimte als zijn laatste schilderij, dat rechtop stond en nog aan het drogen was. Die scène is de reden dat De Transfiguratie niet alleen in het algemeen Rafaëls beroemde werk is; het is het specifieke schilderij dat hem naar zijn graf volgde.

De Sixtijnse Madonna en de schilder als favoriet van het hof

Rafaëls Sixtijnse Madonna, rond 1513-14 geschilderd voor de kerk van San Sisto in Piacenza, met de Maagd die op wolken neerdaalt tussen de heiligen Sixtus en Barbara.

Terwijl Rafaël aan de kamers in het Vaticaan werkte, gaf Julius II hem ook opdracht een altaarstuk te schilderen voor de nieuwe kerk van San Sisto in Piacenza, een kleine stad in Emilia. De opdracht herdacht de overwinning van de Pauselijke Staten op de Fransen bij Ravenna in 1512. Het doek dat eruit voortkwam, de Sixtijnse Madonna, is in de Engelstalige wereld vooral beroemd om de twee verveelde engeltjes die met hun ellebogen op de onderrand van de lijst leunen, eindeloos gereproduceerd op ansichtkaarten en posters. In Duitse musea wordt het behandeld met een eerbied die meer lijkt op die voor religieuze iconen dan voor schilderijen. Het hangt in een eigen zaal in de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden. Dostojevski kwam ernaar staren. Goethe ook.

Het schilderij is een betoog over gewicht. De Maagd staat op wolken, niet op de grond. De heilige Sixtus knielt voor haar, zijn pauselijke tiara terzijde gelegd. De heilige Barbara kijkt omlaag naar de engeltjes. Erboven is de achtergrond geen lucht, maar tientallen nauwelijks zichtbare engelengezichten, een soort behang van toeschouwers. Rafaëls ontwerp houdt de hele compositie bijeen met diagonalen: de blik van de Maagd langs de ene lijn, de uitgestrekte hand van Sixtus langs een andere, de twee figuren als gewichten aan weerszijden van de massa van de Madonna.

Het was in zijn tijd ook een enorm politiek en commercieel succes. Rond 1513 was Rafaël de schilder geworden die je inhuurde als je niet alleen kwaliteit wilde, maar ook aanzien. Hij leidde een atelier van zo’n vijftig assistenten. Na de dood van Bramante werd hij benoemd tot architect van de Sint-Pieter. Hij was de pauselijke commissaris voor de oudheden, belast met het in kaart brengen van elk overgebleven stuk antiek Rome voordat het als bouwmateriaal werd geplunderd. Hij was, in onze termen, een topbestuurder die toevallig ook de beste schilder van Europa was. Het graf in het Pantheon weerspiegelt die dubbele rol. Hij werd niet alleen als kunstenaar begraven, maar ook als functionaris van de Kerk.

Waarom het Pantheon

Rafaël had in tal van Romeinse kerken begraven kunnen worden. Schilders van zijn aanzien werden in de zestiende eeuw vaak bijgezet in de Santa Maria del Popolo, de San Luigi dei Francesi of de Florentijnse kerk van San Lorenzo in Damaso. Elk daarvan zou een volkomen eervol adres zijn geweest.

Het Pantheon was anders. Het was geen parochiekerk en geen kerk die door een opdrachtgever was gebouwd. Het gold in 1520 als het mooiste bewaard gebleven gebouw van de antieke wereld. Bramante was het al twintig jaar aan het opmeten. Rafaël deed hetzelfde: zijn overzicht van het antieke Rome, gericht aan Leo X, opent met een lange, technische waardering van de rotonde. Daar begraven worden, betekende een specifieke aanspraak maken over je werk. Het betekende zeggen dat de prestatie van een moderne schilder zich kon meten met die van de bouwers van het keizerrijk.

Daarom doet de keuze ertoe. Rafaël vroeg om een plek in het ene gebouw dat het Rome van de zestiende eeuw gebruikte als kortschrift voor klassieke volmaaktheid. Chiaro merkt dat op als je de nis in loopt: de zichtlijn vanaf het graf loopt omhoog langs de ronding van de rotonde, over de cassetten en door de oculus naar buiten, en de audio tekent die boog voor je terwijl je daar staat, zodat de geometrie van zijn keuze voor deze plek tot je doordringt voordat je het grafschrift leest.

Het grafschrift van Pietro Bembo

In de muur boven de nis staat een Latijns distichon, geschreven door de humanist Pietro Bembo, een goede vriend van Rafaël en latere kardinaal.

ILLE HIC EST RAPHAEL, TIMUIT QUO SOSPITE VINCI RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI

Dat wordt meestal vrij vertaald als: Hier ligt Rafaël, door wie de Natuur zelf vreesde overtroffen te worden zolang hij leefde, en, toen hij stierf, vreesde met hem te sterven.

Het is een opzichtige regel. Het is het soort tekst dat de ene humanist schrijft om de andere te loven. Het is ook een theologisch argument. Rafaël had beelden gemaakt die zo overtuigend waren dat de natuur zelf, in deze lezing, door de concurrentie was gealarmeerd. Uit de mond van een kardinaal is dat geen klein compliment. Het is de bewering dat een schilder met zijn beroemde werk iets had gedaan wat wedijverde met Gods eerste scheppingsdaad.

Dat is de bewering die de begrafenis in het Pantheon moest ondersteunen. Dat een schilder, in 1483 geboren in een klein hofstadje bij de Adriatische Zee, schilderijen had gemaakt die thuishoorden in hetzelfde gesprek als het gebouw dat Hadrianus in 126 n.Chr. had neergezet.

Waar je op let bij het graf

Drie details.

Ten eerste is de sarcofaag zelf eenvoudig. Geen liggend beeld, geen portret, geen tierelantijnen. Rafaël had te veel versierde renaissancegraven in Florence en Rome gezien om er zelf een te willen. De eenvoud is bewust.

Ten tweede is de Madonna del Sasso in de nis boven het graf van Lorenzetto, een beeldhouwer die bevriend was met Rafaël en met hem samenwerkte. Ze werd naar Rafaëls eigen ontwerp gehouwen. De Maagd buigt iets naar voren, als over het graf waarover ze nu voorgoed waakt.

Ten derde staat het grafschrift in het metrum van het oude Rome. Bembo schreef het als elegisch distichon, de vorm die Romeinse dichters voor grafschriften gebruikten, niet als christelijk gebed. Dat was een kleine, weloverwogen keuze. Het plaatst het hele grafschrift in het register van klassieke lofdichtkunst, niet van rouw. Rafaël kreeg, met andere woorden, geen christelijk grafvers. Hij kreeg een oud-Romeins vers.

Hij ligt er nog altijd, vijf eeuwen later. Het licht door de oculus bereikt het graf onder bepaalde hoeken, op bepaalde momenten van het jaar. Elke generatie toeristen vormt een stille groep voor het hek en leest de regel van Bembo. De schilder die bij de ouden begraven wilde worden, is erin geslaagd bij hen te blijven.