Przejdź do treści

Przysięga Horacjuszy i Śmierć Marata: dwie rewolucje Davida, postać po postaci

Opublikowano: • 18 min czytania

Trzej rzymscy bracia w hełmach wyciągają prawe ręce ku trzem mieczom, które unosi ich ojciec w czerwonym płaszczu, a po prawej dwie młode kobiety i starsza kobieta z dwojgiem dzieci osuwają się w rozpaczy, wszystko pod trzema ciemnymi łukami.

Latem 1785 roku Jacques-Louis David był w Rzymie i kończył obraz dla króla Francji. Przedstawiał trzech braci, którzy przysięgają umrzeć za ojczyznę. Zanim David wysłał go do Paryża, otworzył pracownię dla zwiedzających, i obraz uczynił go sławnym w całej Europie, zanim jeszcze opuścił Włochy. Ten obraz to Przysięga Horacjuszy. Zamówił go Ludwik XVI.

Osiem lat później Ludwik XVI już nie żył, a David głosował za jego straceniem. W lipcu 1793 roku jego przyjaciel, radykalny dziennikarz Jean-Paul Marat, został zasztyletowany w wannie przez dwudziestoczteroletnią kobietę z Normandii, Charlotte Corday. Dzień po zabójstwie Konwent Narodowy poprosił Davida, by go namalował. Rezultat, Śmierć Marata, to najskuteczniejsza propaganda polityczna, jaką kiedykolwiek namalował wielki artysta. Jest to też, co dziwne, obraz cichy: jeden człowiek, jedna skrzynka, jeden list i ściana pustego powietrza.

Te dwa płótna spinają klamrą rewolucję francuską. Jedno namalowano dla króla, a stało się sztandarem rewolucji. Drugie namalowano dla rewolucjonistów, a przez dziesięciolecia było przed nimi ukrywane. Jedno zobaczysz w Paryżu, w tej samej czerwonej sali co Koronację Napoleona Davida. Drugie nie wisi tam, gdzie większość ludzi się go spodziewa.

Zamówienie, które David zignorował

Przysięga zaczęła się od królewskiego zamówienia. Na początku lat 80. XVIII wieku Bâtiments du roi, królewska administracja sztuki kierowana przez hrabiego d’Angiviller, płaciły malarzom za wielkie obrazy o antycznej cnocie. Chodziło o to, że publiczność wychowana na rzymskim heroizmie da lepszych poddanych. David zwrócił uwagę d’Angivillera swoim Belizariuszem na Salonie w 1781 roku. Otrzymał temat z wczesnej historii Rzymu.

Nie namalował go tak, jak mu kazano. Karta dydaktyczna, z której korzysta dział edukacji Luwru, odnotowuje sucho, że malarz nie dotrzymał zamówionego formatu, a obraz i tak przyjęto. Ma 3,30 metra wysokości i 4,25 metra szerokości. David zmienił też scenę.

Historia pochodzi od Liwiusza. Około VII wieku przed Chrystusem Rzym i sąsiednie miasto Alba Longa prowadziły wojnę. Aby oszczędzić rozlewu krwi, każda strona wybrała trzech zawodników. Rzym wybrał trzech braci, Horacjuszy. Alba wybrała trzech braci, Kuriacjuszy. Rodziny łączyły małżeństwa: siostra Kuriacjuszy, Sabina, była żoną jednego z Horacjuszy, a siostra Horacjuszy, Kamila, była zaręczona z jednym z Kuriacjuszy. Bez względu na wynik kobiety miały kogoś stracić.

Liwiusz opisuje walkę. Nie opisuje przysięgi. W źródłach antycznych nie ma sceny, w której trzej bracia przysięgają na miecze ojca. Moment, wokół którego David zbudował cały obraz, jest jego własnym wymysłem. Nastrój zaczerpnął prawdopodobnie z tragedii Pierre’a Corneille’a Horacjusz, którą francuska publiczność znała na pamięć, ale sam gest należy do niego.

Żeby go namalować, jesienią 1784 roku wrócił do Rzymu, by być blisko antyków, i został tam mniej więcej rok. Jego uczeń Jean-Germain Drouais, który właśnie zdobył Prix de Rome, również był w mieście i według dawnych relacji pomagał. Na dole, w lewym dolnym rogu, na płycie posadzki, David podpisał się po łacinie: L. David faciebat Romae anno MDCCLXXXIV. „L. David wykonał to w Rzymie w roku 1784”. Według dokumentów Luwru obraz został w rzeczywistości ukończony dopiero w lipcu 1785 roku.

Zbliżenie lewego dolnego rogu obrazu ze stopą w sandale i końcem włóczni nad jasną płytą posadzki z bladym łacińskim podpisem w brązowej farbie.

Przysięga Horacjuszy, postać po postaci

Numery na obrazie odpowiadają legendzie poniżej.

Przysięga Horacjuszy z ponumerowanymi znacznikami: 1 przy trzech braciach, 2 przy ojcu, 3 obok trzech mieczy, 4 przy matce z dwojgiem dzieci, 5 przy Sabinie, 6 przy Kamili, 7 w środkowym łuku, 8 przy podpisie w lewym dolnym rogu.

#Kto lub coGdzie szukaćDlaczego to ważne
1Trzej bracia HoracjuszePo lewej, w hełmach, każdy z jedną ręką wyciągniętą do przoduObrońcy Rzymu, którzy przysięgają zwyciężyć albo zginąć
2Ich ojciecPośrodku, w czerwonym płaszczuUnosi miecze i odbiera przysięgę
3Trzy mieczeW uniesionej dłoni ojca, w środku płótnaDwa zakrzywione, jeden prosty; tu zbiegają się dłonie
4Matka i dwoje dzieciZa młodymi kobietami, w ciemnoniebieskim welonieZasłania dzieciom oczy przed tą sceną
5SabinaSiedząca, w błękicie z ochrowym płaszczemZ urodzenia Kuriacjuszka, żona jednego z Horacjuszy
6KamilaNa skraju z prawej, w bieliZ urodzenia Horacjuszka, narzeczona jednego z Kuriacjuszy
7Trzy łukiW głębi pomieszczeniaPo jednym łuku na każdą grupę postaci
8PodpisNa dole po lewej, na płycie posadzki„Wykonano w Rzymie, 1784”

Przysięga Horacjuszy, analiza: mężczyźni w liniach prostych, kobiety w krzywych

Zacznij od braci. Ten z przodu mocno stawia stopę i trzyma włócznię; drugi obejmuje go ramieniem w pasie; trzeci, na wpół zasłonięty, sięga ponad oboma. Ich prawe ręce wysuwają się razem, płasko i sztywno, dłońmi w dół. Nogi tworzą klin. Każdą z tych postaci można by narysować przy linijce. Drouais, jak mówią dawne relacje, namalował rękę brata stojącego najdalej.

Detal trzech braci w hełmach wyciągających ręce ku ojcu, który na ciemnym tle unosi trzy miecze, dwa zakrzywione i jeden prosty.

Teraz spójrz na ojca. To on jest zawiasem obrazu. Stoi w środkowym łuku z trzema uniesionymi mieczami, a każda linia lewej połowy płótna prowadzi do jego pięści. Przyjrzyj się ostrzom: dwa są zakrzywione, jedno proste. Niektórzy autorzy odczytują to jako zapowiedź walki, z której tylko jeden brat wrócił żywy. David nigdy tego nie wyjaśnił, więc traktuj to jako trafny domysł, a nie szyfr.

Potem przejdź na prawo, i wszystko mięknie. Sabina siedzi z głową opartą o głowę Kamili, a jej ochrowy płaszcz opada długimi pętlami; jest żoną jednego z Horacjuszy i siostrą mężczyzn, których on zaraz zabije. Kamila, w bieli, zasłania oczy dłonią. Za nimi matka chłopców, w ciemnoniebieskim welonie, tuli do siebie dwoje małych dzieci. Jedno się chowa; drugie, chłopiec, wygląda zza niej.

Detal pogrążonych w żałobie kobiet: starsza kobieta w niebieskim welonie trzymająca dwoje małych dzieci, młoda kobieta w niebieskiej sukni i ochrowym płaszczu opierająca głowę o drugą młodą kobietę w bieli, która zasłania oczy.

Na tym polega cały wywód kompozycji. Mężczyźni są zbudowani jak kolumny za ich plecami, wyprostowani i twardzi. Kobiety są zbudowane jak łuki, wygięte i pochylone. Trzy łuki dzielą scenę na trzy przęsła, jedno dla synów, jedno dla ojca, jedno dla kobiet, a tło jest niemal puste, żeby nic nie odciągało uwagi od ciał. Kolory są przytłumione, a pociągnięć pędzla nie widać. Po dziesięcioleciach pastelowych rokokowych buduarów wyglądało to jak policzek.

To, co David zostawia poza sceną, to koniec historii. Liwiusz opowiada, że ostatni ocalały Horacjusz wrócił do domu z łupami zdjętymi z poległych Kuriacjuszy. Kamila rozpoznała wśród nich płaszcz, który uszyła dla narzeczonego, i zapłakała. Brat zabił ją na miejscu za opłakiwanie wroga Rzymu. Każdy paryżanin, który oglądał obraz w 1785 roku, wiedział, że dziewczyna w bieli zaraz zginie z ręki jednego z młodych mężczyzn po lewej.

Co znaczyła przysięga i jak zmieniło się jej znaczenie

Przysięga była sensacją Salonu 1785 roku, otwartego w Luwrze 25 sierpnia. Obraz dotarł późno, a wrogowie Davida w Akademii powiesili go w złym miejscu; dopiero skargi zwiedzających sprawiły, że przeniesiono go na lepszą ścianę. Tłumy nie odczytywały go jako wezwania do rewolucji. Było to królewskie zamówienie o lojalności wobec państwa, a w 1785 roku państwem był król.

Potem państwo się zmieniło. Kiedy David pokazał obraz ponownie, na Salonie w 1791 roku, Francja miała konstytucję, a obraz wyglądał na coś innego: na ślubowanie obywateli wobec narodu, złożone ponad ciałami własnych rodzin. W tym samym roku David narysował Przysięgę w sali do gry w piłkę, z salą pełną deputowanych wyrzucających ręce w tym samym geście. Znaczenie Przysięgi Horacjuszy dryfowało wraz z otaczającą ją polityką. Obraz pozostał na miejscu.

Gest wędrował dalej. Wyprostowane „pozdrowienie rzymskie” nie ma jasnego antycznego źródła; wielu historyków wywodzi je z tego płótna i rewolucyjnych obrazów, które je naśladowały. Ponad sto lat później przejęli je faszyści Mussoliniego. David nie wymyślił faszyzmu. Wymyślił za to rękę.

Osiem lat później: pukanie do drzwi przy Rue des Cordeliers

Jean-Paul Marat, martwy, przewieszony przez brzeg wanny okrytej białymi prześcieradłami, z listem w lewej dłoni i gęsim piórem w prawej, obok prostej drewnianej skrzynki z dedykacją Davida dla Marata, pod ciemną, pustą ścianą.

Wieczorem 13 lipca 1793 roku Charlotte Corday wyprosiła sobie wejście do paryskiego mieszkania Marata. Miała dwadzieścia cztery lata, pochodziła z Caen i sympatyzowała z żyrondystami, umiarkowanym stronnictwem, które Marat sześć tygodni wcześniej pomógł usunąć z Konwentu. Tego ranka kupiła nóż kuchenny. Wcześniej napisała do Marata z prośbą o przyjęcie, obiecując informacje o zdrajcach w Normandii.

Marat siedział w wannie. Cierpiał na chorobę skóry, która dręczyła go w ostatnich latach życia; całymi godzinami pracował w leczniczej wannie, z deską położoną w poprzek jako biurkiem i chustą owiniętą wokół głowy. Co to była za choroba, nigdy nie ustalono. Wpuścił ją, zanotował nazwiska, które mu podała, a ona pchnęła go nożem jeden raz, pod obojczyk. Nie próbowała uciekać. Cztery dni później, 17 lipca, została osądzona i zgilotynowana.

Wyblakła, niemal monochromatyczna reprodukcja portretu pastelowego młodej kobiety w wysokim białym czepku obszytym koronką i białej chuście, spoglądającej spokojnie, ze złożonymi dłońmi.

Następnego dnia Konwent poprosił Davida, który był deputowanym, członkiem Komitetu Bezpieczeństwa Powszechnego i przyjacielem Marata, by go upamiętnił. David wyreżyserował też pogrzeb. Cztery miesiące później, 14 listopada 1793 roku, stanął przed Konwentem i przedstawił ukończone płótno. Jego przemówienie zachowało się w drukowanym protokole Konwentu. „Lud domagał się swojego przyjaciela” – powiedział; wołano: „Davidzie, chwyć za pędzle, pomścij naszego przyjaciela, pomścij Marata”. Ofiarował obraz i poprosił, by Maratowi przyznano miejsce w Panteonie.

Śmierć Marata, przedmiot po przedmiocie

Śmierć Marata z ponumerowanymi znacznikami: 1 na głowie Marata w turbanie, 2 przy ranie, 3 nad listem, 4 przy piórze, 5 nad nożem, 6 przy kałamarzu, 7 na liściku i banknocie, 8 na napisie, 9 na zielonym suknie.

#PrzedmiotCo mówi
1Głowa Marata owinięta chustąChory, któremu nadano spokój; twarz jest pogodna, niemal uśmiechnięta
2RanaJedno małe nacięcie pod obojczykiem
3List CordayJej prośba o przyjęcie, datowana na 13 lipca 1793 roku
4Gęsie pióroWciąż w jego dłoni; umarł przy pracy
5NóżZakrwawiony nóż kuchenny na podłodze
6KałamarzNa skrzynce, której używał jako biurka
7Liścik i banknotJałmużna Marata dla wdowy po żołnierzu
8„À Marat, David”Dedykacja Davida, namalowana jak wykute epitafium
9Zielone suknoNarzucone na deskę położoną w poprzek wanny

Płótno mierzy 165 na 128 centymetrów. Niemal cała górna połowa to pusta ściana, ziarnisty, migotliwy brąz, w którym nic nie ma. Ciało Marata wypełnia lewą dolną część. Osunął się przez brzeg wanny, głowa opadła mu na złożoną chustę, prawa ręka zwisa do podłogi. Poza jest celowym cytatem. Kuratorzy Luwru zauważają, że David wzorował ciało na Złożeniu do grobu Caravaggia z Watykanu, a całe pokolenia widzów dostrzegały w tej opadającej ręce Pietę Michała Anioła. David wziął najbardziej znajomy obraz katolickiej Europy, martwego zbawiciela opuszczanego do grobu, i umieścił w nim rewolucyjnego dziennikarza.

Zbliżenie głowy Marata owiniętej białą chustą, z zamkniętymi oczami i spokojną twarzą, z małą krwawiącą raną pod obojczykiem i zakrwawionymi prześcieradłami poniżej.

Upiększył go też. Współcześni opisywali człowieka o zniszczonej skórze. David daje mu gładki tors klasycznego posągu. Rana to schludne nacięcie. Trochę krwi na prześcieradle, różowawy odcień wody w wannie, i to wszystko.

List w jego dłoni

Teraz przeczytaj, co trzyma Marat. David wypisał to tak starannie, że da się to odczytać z drugiego końca sali: „Du 13 juillet 1793. Marie Anne Charlotte Corday au citoyen Marat. Il suffit que je sois bien malheureuse pour avoir droit à votre bienveillance”. Po polsku: „13 lipca 1793. Marie Anne Charlotte Corday do obywatela Marata. Wystarczy, że jestem bardzo nieszczęśliwa, bym miała prawo do Pańskiej życzliwości”.

Detal dłoni Marata trzymającej pognieciony list ze smugą krwi, napisany brązowym atramentem, z datą 13 lipca 1793, nazwiskiem Corday i zdaniem o jej nieszczęściu.

Corday nigdy nie napisała tego zdania. Zachował się wprawdzie prawdziwy liścik od niej do Marata, poplamiony krwią i wodą z wanny, ale linijka na obrazie jest wymysłem Davida. I robi bardzo wiele. Zmienia Corday w kobietę, która wykorzystała jego dobroć, a jego w człowieka, który nie potrafił odmówić nieznajomej w potrzebie. Morderczyni w ogóle nie ma na obrazie. Jest obecna tylko jako kłamstwo w dłoni swojej ofiary.

Chiaro przydaje się przy takim detalu, który większość zwiedzających odbiera jako rozmazane pismo i mija: francuskie zdanie zostaje odczytane na głos i przetłumaczone, gdy patrzysz na krew na papierze, a tylko wtedy pułapka zastawiona przez Davida nabiera sensu.

Banknot na skrzynce

Spójrz w dół, na drewnianą skrzynkę obok wanny. Stoją na niej kałamarz, gęsie pióro i drugi, mniejszy kawałek papieru, na którym leży banknot. Banknot to asygnata, rewolucyjny pieniądz papierowy. Papier pod spodem, częściowo czytelny, zaczyna się od słów „Vous donnerez cet assignat à cette mère de cinq enfants”: „Dacie tę asygnatę tej matce pięciorga dzieci”, której mąż, jak czytamy dalej, zginął w obronie ojczyzny.

Detal wierzchu drewnianej skrzynki z kałamarzem, gęsim piórem, złożonym banknotem i odręcznym liścikiem zaczynającym się od słów „Vous donnerez cet assignat”.

Na obrazie są więc dwa kawałki papieru. Jeden to prośba o dobroć, za którą kryje się nóż. Drugi to akt dobroci, napisany w ostatnich minutach jego życia. David powiedział Konwentowi, że Marat umarł, „oddając wam swój ostatni kawałek chleba”, i „nie mając nawet za co opłacić własnego pogrzebu”. Sama skrzynka też miała swoją wymowę. Zwykła skrzynia transportowa w roli biurka dowodziła, że Przyjaciel Ludu żył w biedzie.

Detal dolnej części obrazu: po lewej zakrwawiony nóż z rękojeścią z kości słoniowej na podłodze, obok dłoń Marata wciąż trzymająca gęsie pióro przy zwisającym prześcieradle.

Potem przeczytaj przód skrzynki. Wersalikami, jak litery wykute w nagrobku: „À MARAT, DAVID”. Maratowi, David. Poniżej, mniejszymi literami, przy samej dolnej krawędzi: „L’AN DEUX”, Rok II, według nowego kalendarza rewolucyjnego. Malarz podpisał obraz jako osobisty dar dla zmarłego przyjaciela i opatrzył go datą z kalendarza, który zniósł narodziny Chrystusa jako początek rachuby czasu.

Detal przodu drewnianej skrzynki z namalowanym wersalikami napisem „À MARAT, DAVID” i, przy dolnej krawędzi, „L'AN DEUX”.

Propagandowa pieta i dlaczego trzeba ją było ukryć

Konwent powiesił obraz w swojej sali obrad, w parze z obrazem Davida przedstawiającym Louisa-Michela Le Peletiera, deputowanego zamordowanego w styczniu 1793 roku za to, że głosował za śmiercią króla. Dwaj męczennicy patrzyli na deputowanych w trakcie debat. Zamówiono ryciny. Uczniowie Davida wykonywali kopie. We wrześniu 1794 roku ciało Marata przeniesiono do Panteonu.

Nie trwało to długo. Robespierre upadł w lipcu 1794 roku, David został aresztowany i uwięziony, a nastroje się odwróciły. W lutym 1795 roku Konwent zgodził się zwrócić oba obrazy ich autorowi, a wkrótce potem szczątki Marata usunięto z Panteonu. David trzymał płótno w swojej pracowni. Kiedy Burbonowie wrócili i skazali na wygnanie ludzi, którzy głosowali za śmiercią Ludwika XVI, David wyjechał w 1816 roku do Brukseli, a jego uczeń Antoine-Jean Gros ukrył Marata w Paryżu.

Obraz pozostawał w rodzinie przez dziesięciolecia. Spadkobiercy Davida próbowali go sprzedać, bez powodzenia. W latach 40. XIX wieku Charles Baudelaire zobaczył go na wystawie w Paryżu i napisał, że obraz jest „okrutny jak natura”, a zarazem ma „cały zapach ideału”. Potomek malarza, Jules David-Chassagnol, zapisał go w końcu w 1886 roku muzeum w Brukseli, gdzie jest wystawiany od 1893 roku.

Gdzie jest Śmierć Marata? Nie w Luwrze

W tym miejscu myli się większość przewodników. Oryginalna Śmierć Marata znajduje się w Brukseli, w Królewskich Muzeach Sztuk Pięknych Belgii, w Muzeum Dawnych Mistrzów przy Rue de la Régence. To miasto, w którym David zmarł na wygnaniu 29 grudnia 1825 roku. Obraz trafił kilka minut spacerem od miejsca, gdzie jego twórca spędził ostatnie dziewięć lat.

Luwr ma swoją Śmierć Marata. To kopia warsztatowa, jedna z czterech zachowanych wczesnych replik, i najprawdopodobniej namalował ją asystent Davida, Gioacchino Serangeli. Luwr nabył ją w 1945 roku. Wygląda niemal identycznie, z jedną zmianą, którą widać od razu: na skrzynce nie ma już napisu „À Marat, David”. Jest „N’ayant pu me corrompre ils m’ont assassiné”. „Nie mogąc mnie przekupić, zamordowali mnie”. Zdanie to jest echem przemówienia samego Davida przed Konwentem, w którym mówił o człowieku, którego „nie mogli przekupić”, więc go zabili.

Kopia warsztatowa Śmierci Marata, niemal identyczna z oryginałem, w której drewniana skrzynka nosi napis „N'ayant pu me corrompre ils m'ont assassiné”.

Zbliżenie drewnianej skrzynki na kopii, z napisem wersalikami „N'ayant pu me corrompre ils m'ont assassiné”.

Pozostałe kopie są w Wersalu, w Reims i w Dijon. Kopia z Reims ma ten sam napis o niemożności przekupienia; na kopiach z Wersalu i Dijon skrzynka jest pusta. Przez kilka miesięcy oryginał i jego kopie były razem w Paryżu: retrospektywa Davida w Luwrze, od 15 października 2025 do 26 stycznia 2026 roku, wypożyczyła płótno z Brukseli i powiesiła obok niego dwie kopie z epoki. Brukselskie muzeum zapowiedziało, że obraz wróci do Muzeum Dawnych Mistrzów na początku lutego 2026 roku.

Muzeum Dawnych Mistrzów jest otwarte od wtorku do piątku w godzinach 10:00–17:00, a w weekendy 11:00–18:00; w poniedziałki jest zamknięte. Bilet normalny kosztuje 13 euro, a w pierwszą środę miesiąca wstęp jest bezpłatny od 13:00. Obrazy podróżują, a sale są przewieszane, więc przed specjalną wyprawą sprawdź stronę muzeum.

Gdzie zobaczyć Przysięgę Horacjuszy

Przysięga wisi w Luwrze, w skrzydle Denon, na poziomie 1, w sali 702, czyli Salle Daru. Dzieli salę z obrazem, który David namalował dwadzieścia lat później dla człowieka, który zakończył rewolucję: Koronacją Napoleona, którą rozkładamy na czynniki pierwsze postać po postaci w naszym przewodniku po Koronacji Napoleona. Stanąć między nimi to najszybszy kurs historii Francji, jaki oferuje Luwr: królewskie zamówienie, które stało się republikańską ikoną, i republikański malarz, który został malarzem cesarza.

Według strony Luwru muzeum jest otwarte w godzinach 9:00–18:00 w poniedziałki, czwartki, soboty i niedziele, a w środy i piątki do 21:00. We wtorki jest zamknięte. Jeśli planujesz dłuższą trasę po budynku, nasze przewodniki o tym, co zobaczyć w Luwrze, i o obrazach Luwru obejmują resztę piętra. A jeśli chcesz zobaczyć, co dwadzieścia lat później stało się z heroicznym rzymskim gestem, Rozstrzelanie powstańców madryckich Goi pokazuje ten sam rodzaj uniesionych rąk w przeciwnym duchu, u Hiszpanów stojących przed plutonem egzekucyjnym Napoleona.

Jeśli chcesz zobaczyć tłum zupełnie innego rodzaju, Szkoła ateńska Rafaela została rozłożona postać po postaci w ten sam sposób, a cała seria jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.

Na co zwrócić uwagę, stojąc przed obrazami

Przed Przysięgą stań na tyle daleko, by zobaczyć trzy łuki jako jedną ramę. Potem podążaj za rękami do mieczy i policz ostrza: dwa zakrzywione, jedno proste. Znajdź podpis na płycie posadzki w lewym dolnym rogu. Następnie pozwól wzrokowi przesunąć się w prawo, do Kamili w bieli, i pamiętaj, co zrobi jej brat, kiedy wróci do domu.

Przed Maratem, gdziekolwiek go zobaczysz, najpierw pomiń ciało. Przeczytaj list. Znajdź banknot na skrzynce. Potem spójrz w górę, na górną połowę płótna, pustą brązową ścianę, bo to tam dzieje się prawdziwe malarstwo. Zanim wyjdziesz z Luwru, znajdź kopię i przeczytaj napis na skrzynce. A potem pamiętaj, że na oryginalnej skrzynce, w Brukseli, jest tylko „Maratowi, David”.

Król zapłacił za pierwszy obraz, a David pomógł wysłać go na gilotynę. Drugi obraz David namalował dla rewolucjonistów, a oni mu go oddali. Zatrzymał go do końca, na wygnaniu, w mieście, w którym obraz wisi do dziś.