
Το καλοκαίρι του 1785 ο Ζακ-Λουί Νταβίντ βρισκόταν στη Ρώμη και τελείωνε έναν πίνακα για τον βασιλιά της Γαλλίας. Έδειχνε τρία αδέρφια να ορκίζονται ότι θα πεθάνουν για την πατρίδα τους. Πριν τον στείλει στο Παρίσι, ο Νταβίντ άνοιξε το εργαστήριό του στους επισκέπτες, και ο πίνακας τον έκανε διάσημο σε όλη την Ευρώπη πριν καν φύγει από την Ιταλία. Ήταν Ο όρκος των Ορατίων. Παραγγελιοδότης του ήταν ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄.
Οκτώ χρόνια αργότερα ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ ήταν νεκρός, και ο Νταβίντ είχε ψηφίσει υπέρ της εκτέλεσής του. Τον Ιούλιο του 1793 ένας φίλος του, ο ριζοσπάστης δημοσιογράφος Ζαν-Πολ Μαρά, μαχαιρώθηκε στην μπανιέρα του από μια εικοσιτετράχρονη γυναίκα από τη Νορμανδία, τη Σαρλότ Κορντέ. Την επομένη του φόνου η Εθνική Συνέλευση ζήτησε από τον Νταβίντ να τον ζωγραφίσει. Το αποτέλεσμα, Ο θάνατος του Μαρά, είναι το πιο αποτελεσματικό έργο πολιτικής προπαγάνδας που ζωγράφισε ποτέ μεγάλος καλλιτέχνης. Είναι επίσης, παράξενα, ένας ήσυχος πίνακας: ένας άνθρωπος, ένα κιβώτιο, ένα γράμμα και ένας τοίχος από άδειο αέρα.
Οι δύο καμβάδες πλαισιώνουν τη Γαλλική Επανάσταση. Ο ένας ζωγραφίστηκε για έναν βασιλιά και έγινε επαναστατικό λάβαρο. Ο άλλος ζωγραφίστηκε για τους επαναστάτες και πέρασε δεκαετίες κρυμμένος από αυτούς. Τον έναν μπορείτε να τον δείτε στο Παρίσι, στην ίδια κόκκινη αίθουσα με τη Στέψη του Ναπολέοντα του Νταβίντ. Ο άλλος δεν βρίσκεται εκεί όπου υποθέτουν οι περισσότεροι.
Η παραγγελία που ο Νταβίντ αγνόησε
Ο όρκος ξεκίνησε ως βασιλική παραγγελία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1780 η Bâtiments du roi, η υπηρεσία τεχνών του βασιλιά υπό τον κόμη ντ’ Ανζιβιγιέ, πλήρωνε ζωγράφους για μεγάλους πίνακες με θέμα την αρχαία αρετή, με την ιδέα ότι ένα κοινό που μεγάλωνε με τον ρωμαϊκό ηρωισμό θα γινόταν καλύτεροι υπήκοοι. Ο Νταβίντ είχε τραβήξει την προσοχή του ντ’ Ανζιβιγιέ με τον Βελισάριό του στο Σαλόν του 1781. Του ανατέθηκε ένα θέμα από την πρώιμη ρωμαϊκή ιστορία.
Δεν το ζωγράφισε όπως του είπαν. Ένα εκπαιδευτικό φύλλο που χρησιμοποιεί η ομάδα εκπαίδευσης του Λούβρου σημειώνει, ξερά, ότι ο ζωγράφος δεν σεβάστηκε τις διαστάσεις που του είχαν ανατεθεί, και ο πίνακας εγκρίθηκε παρ’ όλα αυτά. Έχει ύψος 3,30 μέτρα και πλάτος 4,25 μέτρα. Επιπλέον, άλλαξε τη σκηνή.
Η ιστορία προέρχεται από τον Λίβιο. Γύρω στον έβδομο αιώνα π.Χ., η Ρώμη και η γειτονική πόλη Άλμπα Λόνγκα ήταν σε πόλεμο. Για να αποφύγουν την αιματοχυσία, κάθε πλευρά διάλεξε τρεις πρωταθλητές. Η Ρώμη διάλεξε τρία αδέρφια, τους Οράτιους. Η Άλμπα διάλεξε τρία αδέρφια, τους Κουριάτιους. Οι οικογένειες συνδέονταν με γάμους: μια αδελφή των Κουριατίων, η Σαβίνα, ήταν παντρεμένη με έναν από τους Οράτιους, και μια αδελφή των Ορατίων, η Καμίλλα, ήταν αρραβωνιασμένη με έναν από τους Κουριάτιους. Ό,τι κι αν γινόταν, οι γυναίκες θα έχαναν κάποιον.
Ο Λίβιος περιγράφει τη μάχη. Δεν περιγράφει όρκο. Στις αρχαίες πηγές δεν υπάρχει σκηνή με τρία αδέρφια να ορκίζονται στα σπαθιά του πατέρα τους. Η στιγμή γύρω από την οποία ο Νταβίντ έστησε όλο τον πίνακα είναι δική του επινόηση. Τη διάθεση μάλλον την πήρε από την τραγωδία Οράτιος του Πιερ Κορνέιγ, που το γαλλικό κοινό ήξερε απέξω, αλλά η ίδια η χειρονομία είναι δική του.
Για να τον ζωγραφίσει, γύρισε στη Ρώμη το φθινόπωρο του 1784, για να είναι κοντά στις αρχαιότητες, και έμεινε περίπου έναν χρόνο. Ο μαθητής του Ζαν-Ζερμέν Ντρουέ, που μόλις είχε κερδίσει το Βραβείο της Ρώμης, ήταν κι αυτός στην πόλη και, σύμφωνα με τις παλιές μαρτυρίες, βοήθησε. Κάτω αριστερά, πάνω σε μια πλάκα του δαπέδου, ο Νταβίντ υπέγραψε στα λατινικά: L. David faciebat Romae anno MDCCLXXXIV. «Ο Λ. Νταβίντ το έφτιαξε στη Ρώμη το έτος 1784». Τα αρχεία του Λούβρου λένε ότι στην πραγματικότητα ολοκληρώθηκε μόλις τον Ιούλιο του 1785.

Ο όρκος των Ορατίων, μορφή προς μορφή
Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν στο υπόμνημα παρακάτω.

| # | Ποιος ή τι | Πού θα το βρείτε | Γιατί έχει σημασία |
|---|---|---|---|
| 1 | Τα τρία αδέρφια Οράτιοι | Αριστερά, με κράνη, ο καθένας με το χέρι τεντωμένο μπροστά | Οι πρωταθλητές της Ρώμης ορκίζονται να νικήσουν ή να πεθάνουν |
| 2 | Ο πατέρας τους | Στο κέντρο, με τον κόκκινο μανδύα | Υψώνει τα σπαθιά και δίνει τον όρκο |
| 3 | Τα τρία σπαθιά | Στο υψωμένο χέρι του πατέρα, στο κέντρο του καμβά | Δύο κυρτά, ένα ίσιο· εδώ συγκλίνουν τα χέρια |
| 4 | Η μητέρα και τα δύο παιδιά | Πίσω από τις νεαρές γυναίκες, με σκούρο μπλε πέπλο | Κρύβει τα μάτια των παιδιών από τη σκηνή |
| 5 | Η Σαβίνα | Καθιστή, με μπλε και ώχρινο μανδύα | Κουριάτια στην καταγωγή, παντρεμένη με έναν από τους Οράτιους |
| 6 | Η Καμίλλα | Τέρμα δεξιά, στα λευκά | Ορατία στην καταγωγή, αρραβωνιασμένη με έναν από τους Κουριάτιους |
| 7 | Οι τρεις καμάρες | Στο βάθος της αίθουσας | Μία καμάρα για κάθε ομάδα μορφών |
| 8 | Η υπογραφή | Κάτω αριστερά, στην πλάκα του δαπέδου | «Φτιαγμένο στη Ρώμη, 1784» |
Ανάλυση του Όρκου των Ορατίων: οι άνδρες σε ευθείες, οι γυναίκες σε καμπύλες
Ξεκινήστε από τα αδέρφια. Ο μπροστινός πατά γερά το πόδι του και κρατά ένα δόρυ· ο δεύτερος τυλίγει το χέρι του γύρω από τη μέση του πρώτου· ο τρίτος, μισοκρυμμένος, απλώνει το χέρι πέρα από τους δύο. Τα δεξιά τους χέρια τεντώνονται μαζί, επίπεδα και άκαμπτα, με τις παλάμες προς τα κάτω. Τα πόδια τους σχηματίζουν σφήνα. Κάθε μία από αυτές τις μορφές θα μπορούσε να σχεδιαστεί με χάρακα. Το χέρι του πίσω αδερφού, λένε οι παλιές μαρτυρίες, το ζωγράφισε ο Ντρουέ.

Τώρα κοιτάξτε τον πατέρα. Είναι ο άξονας του πίνακα. Στέκεται στη μεσαία καμάρα με τα τρία σπαθιά υψωμένα, και κάθε γραμμή στο αριστερό μισό του καμβά δείχνει τη γροθιά του. Κοιτάξτε τις λεπίδες: δύο είναι κυρτές, μία ίσια. Μερικοί συγγραφείς το διαβάζουν ως πρόβλεψη της μάχης, από την οποία μόνο ένας αδερφός γύρισε ζωντανός. Ο Νταβίντ δεν το εξήγησε ποτέ, οπότε πάρτε το ως καλή εικασία και όχι ως κώδικα.
Περάστε μετά στα δεξιά, και όλα μαλακώνουν. Η Σαβίνα κάθεται με το κεφάλι γερμένο πάνω στης Καμίλλας, με τον ώχρινο μανδύα της να πέφτει σε μακριές πτυχές· είναι η σύζυγος ενός Οράτιου και η αδελφή των ανδρών που εκείνος ετοιμάζεται να σκοτώσει. Η Καμίλλα, στα λευκά, σκεπάζει τα μάτια της με το χέρι. Πίσω τους η μητέρα των νέων, με σκούρο μπλε πέπλο, σφίγγει πάνω της δύο μικρά παιδιά. Το ένα κρύβεται· το άλλο, ένα αγόρι, κρυφοκοιτάζει.

Αυτό είναι όλο το επιχείρημα της σύνθεσης. Οι άνδρες είναι χτισμένοι σαν τους κίονες πίσω τους, όρθιοι και σκληροί. Οι γυναίκες είναι χτισμένες σαν τις καμάρες, κυρτές και σκυφτές. Οι τρεις καμάρες χωρίζουν τη σκηνή σε τρία διάχωρα, ένα για τους γιους, ένα για τον πατέρα, ένα για τις γυναίκες, και το φόντο μένει σχεδόν άδειο ώστε τίποτα να μην αποσπά από τα σώματα. Τα χρώματα είναι μουντά και οι πινελιές αόρατες. Μετά από δεκαετίες με παστέλ μπουντουάρ του ροκοκό, αυτό έμοιαζε με χαστούκι.
Αυτό που ο Νταβίντ αφήνει εκτός σκηνής είναι το τέλος της ιστορίας. Ο Λίβιος λέει ότι ο τελευταίος επιζών Οράτιος γύρισε σπίτι φέρνοντας τα λάφυρα των νεκρών Κουριατίων. Η Καμίλλα αναγνώρισε ανάμεσά τους έναν μανδύα που είχε φτιάξει για τον αρραβωνιαστικό της, και έκλαψε. Ο αδερφός της τη σκότωσε επί τόπου επειδή θρηνούσε έναν εχθρό της Ρώμης. Κάθε Παριζιάνος που είδε τον πίνακα το 1785 ήξερε ότι η κοπέλα στα λευκά επρόκειτο να δολοφονηθεί από έναν από τους νέους στα αριστερά.
Τι σήμαινε ο όρκος και πώς άλλαξε το νόημά του
Ο όρκος ήταν η αίσθηση του Σαλόν του 1785, που άνοιξε στο Λούβρο στις 25 Αυγούστου. Έφτασε καθυστερημένα, και οι εχθροί του Νταβίντ στην Ακαδημία τον κρέμασαν άσχημα· τα παράπονα των επισκεπτών τον έφεραν σε καλύτερο τοίχο. Το κοινό δεν τον διάβαζε ως κάλεσμα σε επανάσταση. Ήταν βασιλική παραγγελία για την πίστη στο κράτος, και το 1785 το κράτος ήταν ο βασιλιάς.
Ύστερα το κράτος άλλαξε. Όταν ο Νταβίντ τον ξαναέδειξε, στο Σαλόν του 1791, η Γαλλία είχε σύνταγμα και ο πίνακας έμοιαζε με κάτι άλλο: έναν όρκο πολιτών προς το έθνος, πάνω από τα σώματα των ίδιων τους των οικογενειών. Την ίδια χρονιά ο Νταβίντ σχεδίασε τον Όρκο του Σφαιριστηρίου, με μια αίθουσα γεμάτη βουλευτές να τεντώνουν τα χέρια με την ίδια χειρονομία. Το νόημα του Όρκου των Ορατίων μετακινούνταν μαζί με την πολιτική γύρω του. Ο πίνακας έμενε στη θέση του.
Η χειρονομία συνέχισε να ταξιδεύει. Ο «ρωμαϊκός χαιρετισμός» με τεντωμένο χέρι δεν έχει σαφή αρχαία πηγή· πολλοί ιστορικοί τον ανάγουν σε αυτόν τον καμβά και στους επαναστατικούς πίνακες που τον αντέγραψαν. Πάνω από έναν αιώνα αργότερα τον υιοθέτησαν οι φασίστες του Μουσολίνι. Ο Νταβίντ δεν επινόησε τον φασισμό. Επινόησε όμως το χέρι.
Οκτώ χρόνια μετά, ένα χτύπημα σε μια πόρτα της οδού Κορντελιέ

Το βράδυ της 13ης Ιουλίου 1793 η Σαρλότ Κορντέ κατάφερε με λόγια να μπει στο διαμέρισμα του Μαρά στο Παρίσι. Ήταν εικοσιτεσσάρων χρονών, από την Καν, και συμπαθούσε τους Γιρονδίνους, τη μετριοπαθή παράταξη που ο Μαρά είχε βοηθήσει να εκδιωχθεί από τη Συνέλευση έξι εβδομάδες νωρίτερα. Εκείνο το πρωί είχε αγοράσει ένα μαχαίρι κουζίνας. Είχε ήδη γράψει στον Μαρά ζητώντας να τη δεχτεί, υποσχόμενη πληροφορίες για προδότες στη Νορμανδία.
Ο Μαρά ήταν στο μπάνιο του. Υπέφερε από μια δερματική πάθηση που τον βασάνιζε τα τελευταία του χρόνια· δούλευε ώρες ολόκληρες μέσα σε μια θεραπευτική μπανιέρα, με μια σανίδα από πάνω για γραφείο και ένα πανί τυλιγμένο γύρω από το κεφάλι. Ποια ήταν η πάθηση, δεν συμφώνησε ποτέ κανείς. Την άφησε να μπει, σημείωσε τα ονόματα που του έδωσε, κι εκείνη τον μαχαίρωσε μία φορά, κάτω από την κλείδα. Δεν προσπάθησε να φύγει. Δικάστηκε και αποκεφαλίστηκε στη λαιμητόμο τέσσερις μέρες αργότερα, στις 17 Ιουλίου.

Την επόμενη μέρα η Συνέλευση ζήτησε από τον Νταβίντ, που ήταν βουλευτής, μέλος της Επιτροπής Γενικής Ασφαλείας και φίλος του Μαρά, να τον τιμήσει. Ο Νταβίντ οργάνωσε και την κηδεία. Τέσσερις μήνες αργότερα, στις 14 Νοεμβρίου 1793, στάθηκε στη Συνέλευση και παρουσίασε τον ολοκληρωμένο καμβά. Ο λόγος του σώζεται στα τυπωμένα πρακτικά της Συνέλευσης. «Ο λαός ζητούσε τον φίλο του», είπε· φώναζαν: «Νταβίντ, πιάσε τα πινέλα σου, εκδικήσου τον φίλο μας, εκδικήσου τον Μαρά». Πρόσφερε τον πίνακα και ζήτησε να δοθεί στον Μαρά θέση στο Πάνθεον.
Ο θάνατος του Μαρά, αντικείμενο προς αντικείμενο

| # | Αντικείμενο | Τι λέει |
|---|---|---|
| 1 | Το κεφάλι του Μαρά, τυλιγμένο σε πανί | Ο άρρωστος άνθρωπος, γαληνεμένος· το πρόσωπο ήρεμο, σχεδόν χαμογελαστό |
| 2 | Η πληγή | Μία μικρή τομή κάτω από την κλείδα |
| 3 | Το γράμμα της Κορντέ | Το αίτημά της να γίνει δεκτή, με ημερομηνία 13 Ιουλίου 1793 |
| 4 | Η πένα | Ακόμη στο χέρι του· πέθανε δουλεύοντας |
| 5 | Το μαχαίρι | Το ματωμένο μαχαίρι κουζίνας στο πάτωμα |
| 6 | Το μελανοδοχείο | Πάνω στο κιβώτιο που χρησιμοποιούσε για γραφείο |
| 7 | Το σημείωμα και το χαρτονόμισμα | Η ελεημοσύνη του Μαρά σε μια χήρα στρατιώτη |
| 8 | «À Marat, David» | Η αφιέρωση του Νταβίντ, ζωγραφισμένη σαν σκαλισμένος επιτάφιος |
| 9 | Το πράσινο ύφασμα | Ριγμένο πάνω στη σανίδα που ακουμπά στη μπανιέρα |
Ο καμβάς έχει διαστάσεις 165 επί 128 εκατοστά. Σχεδόν όλο το πάνω μισό είναι γυμνός τοίχος, ένα κοκκώδες, τρεμάμενο καφέ χωρίς τίποτα μέσα. Το σώμα του Μαρά γεμίζει το κάτω αριστερό μέρος. Έχει γείρει πάνω από το χείλος της μπανιέρας, το κεφάλι του πέφτει πάνω σε ένα διπλωμένο πανί, το δεξί του χέρι κρέμεται ως το πάτωμα. Η στάση είναι σκόπιμο δάνειο. Οι επιμελητές του Λούβρου σημειώνουν ότι ο Νταβίντ έπλασε το σώμα πάνω στην Ενταφίαση του Χριστού του Καραβάτζιο στο Βατικανό, και γενιές θεατών έχουν δει την Πιετά του Μιχαήλ Άγγελου σε εκείνο το πεσμένο χέρι. Ο Νταβίντ πήρε την πιο οικεία εικόνα της καθολικής Ευρώπης, έναν νεκρό σωτήρα που τον κατεβάζουν, και έβαλε μέσα της έναν επαναστάτη δημοσιογράφο.

Επίσης τον «καθάρισε». Οι σύγχρονοί του περιέγραφαν έναν άνθρωπο με κατεστραμμένο δέρμα. Ο Νταβίντ του δίνει τον λείο κορμό ενός κλασικού αγάλματος. Η πληγή είναι μια καθαρή σχισμή. Λίγο αίμα στο σεντόνι και μια ροδαλή απόχρωση στο νερό του μπάνιου, και τίποτα άλλο.
Το γράμμα στο χέρι του
Διαβάστε τώρα τι κρατά ο Μαρά. Ο Νταβίντ έγραψε τα γράμματα τόσο προσεκτικά που μπορείτε να τα διαβάσετε από την άλλη άκρη της αίθουσας: «Du 13 juillet 1793. Marie Anne Charlotte Corday au citoyen Marat. Il suffit que je sois bien malheureuse pour avoir droit à votre bienveillance». Στα ελληνικά: «13 Ιουλίου 1793. Η Μαρί Ανν Σαρλότ Κορντέ προς τον πολίτη Μαρά. Αρκεί που είμαι πολύ δυστυχισμένη για να έχω δικαίωμα στην καλοσύνη σας».

Η Κορντέ δεν έγραψε ποτέ αυτή τη φράση. Ένα πραγματικό σημείωμά της προς τον Μαρά σώζεται, λεκιασμένο με αίμα και νερό από το μπάνιο, αλλά η φράση στον πίνακα είναι επινόηση του Νταβίντ. Κάνει πολλή δουλειά. Μετατρέπει εκείνη σε γυναίκα που εκμεταλλεύτηκε την καλοσύνη του, κι εκείνον σε άνθρωπο που δεν μπορούσε να αρνηθεί σε μια άγνωστη σε ανάγκη. Η δολοφόνος δεν εμφανίζεται καθόλου στον πίνακα. Είναι παρούσα μόνο ως ένα ψέμα στο χέρι του θύματός της.
Το Chiaro είναι χρήσιμο μπροστά σε μια λεπτομέρεια σαν αυτή, που οι περισσότεροι επισκέπτες την καταγράφουν ως μια μουτζούρα γραφής και προχωρούν: η γαλλική φράση διαβάζεται φωναχτά και μεταφράζεται ενώ κοιτάτε το αίμα στο χαρτί, και μόνο έτσι βγάζει νόημα η παγίδα που έστησε ο Νταβίντ.
Το χαρτονόμισμα πάνω στο κιβώτιο
Κοιτάξτε κάτω, το ξύλινο κιβώτιο δίπλα στη μπανιέρα. Πάνω του υπάρχουν ένα μελανοδοχείο, μια πένα και ένα δεύτερο, μικρότερο χαρτί, με ένα χαρτονόμισμα ακουμπισμένο από πάνω. Το χαρτονόμισμα είναι ασσινιά, το επαναστατικό χαρτονόμισμα. Το χαρτί από κάτω, εν μέρει ευανάγνωστο, ξεκινά «Vous donnerez cet assignat à cette mère de cinq enfants»: «Θα δώσετε αυτή την ασσινιά σε αυτή τη μητέρα πέντε παιδιών», της οποίας ο σύζυγος, συνεχίζει, πέθανε υπερασπιζόμενος το έθνος.

Υπάρχουν λοιπόν δύο χαρτιά στον πίνακα. Το ένα είναι ένα αίτημα καλοσύνης που κρύβει ένα μαχαίρι. Το άλλο είναι μια πράξη καλοσύνης, γραμμένη στα τελευταία λεπτά της ζωής του. Ο Νταβίντ είπε στη Συνέλευση ότι ο Μαρά πέθανε «δίνοντάς σας το τελευταίο του κομμάτι ψωμί» και «χωρίς να έχει ούτε τα χρήματα για την ταφή του». Και το ίδιο το κιβώτιο είχε νόημα. Ένα απλό κιβώτιο συσκευασίας για γραφείο αποδείκνυε ότι ο Φίλος του Λαού ζούσε φτωχικά.

Διαβάστε μετά την μπροστινή πλευρά του κιβωτίου. Με κεφαλαία, σαν γράμματα χαραγμένα σε ταφόπλακα: «À MARAT, DAVID». Στον Μαρά, από τον Νταβίντ. Από κάτω, μικρότερα, στην ακριβώς κάτω άκρη: «L’AN DEUX», Έτος Δεύτερο, στο νέο επαναστατικό ημερολόγιο. Ο ζωγράφος υπέγραψε τον πίνακα ως προσωπικό δώρο σε έναν νεκρό φίλο και τον χρονολόγησε σε ένα ημερολόγιο που είχε καταργήσει τη γέννηση του Χριστού ως αρχή του χρόνου.

Μια προπαγανδιστική Πιετά, και γιατί κρύφτηκε
Η Συνέλευση κρέμασε τον πίνακα στην αίθουσα συνεδριάσεών της, μαζί με τον πίνακα του Νταβίντ για τον Λουί-Μισέλ Λε Πελετιέ, βουλευτή που δολοφονήθηκε τον Ιανουάριο του 1793 επειδή ψήφισε τον θάνατο του βασιλιά. Οι δύο μάρτυρες αντίκριζαν τους βουλευτές την ώρα που συζητούσαν. Παραγγέλθηκαν χαρακτικά. Οι μαθητές του Νταβίντ έβγαζαν αντίγραφα. Τον Σεπτέμβριο του 1794 η σορός του Μαρά μεταφέρθηκε στο Πάνθεον.
Δεν κράτησε. Ο Ροβεσπιέρος έπεσε τον Ιούλιο του 1794, ο Νταβίντ συνελήφθη και φυλακίστηκε, και το κλίμα άλλαξε. Τον Φεβρουάριο του 1795 η Συνέλευση συμφώνησε να επιστρέψει και τους δύο πίνακες στον δημιουργό τους, και τα λείψανα του Μαρά απομακρύνθηκαν από το Πάνθεον λίγο αργότερα. Ο Νταβίντ κράτησε τον καμβά στο εργαστήριό του. Όταν επέστρεψαν οι Βουρβόνοι και εξόρισαν όσους είχαν ψηφίσει τον θάνατο του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄, ο Νταβίντ πήγε στις Βρυξέλλες το 1816, και ο μαθητής του Αντουάν-Ζαν Γκρο έκρυψε τον Μαρά στο Παρίσι.
Έμεινε στην οικογένεια για δεκαετίες. Οι κληρονόμοι του Νταβίντ προσπάθησαν να τον πουλήσουν και απέτυχαν. Τη δεκαετία του 1840 ο Σαρλ Μπωντλαίρ τον είδε σε μια έκθεση στο Παρίσι και έγραψε ότι ο πίνακας ήταν «σκληρός σαν τη φύση» και όμως είχε «όλο το άρωμα του ιδανικού». Ένας απόγονος, ο Ζιλ Νταβίντ-Σασανιόλ, τον κληροδότησε τελικά στο μουσείο των Βρυξελλών το 1886, και εκτίθεται εκεί από το 1893.
Πού βρίσκεται Ο θάνατος του Μαρά; Όχι στο Λούβρο
Εδώ είναι το σημείο που οι περισσότεροι οδηγοί κάνουν λάθος. Ο πρωτότυπος Θάνατος του Μαρά βρίσκεται στις Βρυξέλλες, στα Βασιλικά Μουσεία Καλών Τεχνών του Βελγίου, στο Μουσείο Παλαιών Δασκάλων στη Rue de la Régence. Είναι η πόλη όπου ο Νταβίντ πέθανε εξόριστος στις 29 Δεκεμβρίου 1825. Ο πίνακας κατέληξε σε απόσταση λίγων λεπτών με τα πόδια από το μέρος όπου ο ζωγράφος του πέρασε τα τελευταία εννέα του χρόνια.
Το Λούβρο έχει κι αυτό έναν Θάνατο του Μαρά. Είναι αντίγραφο του εργαστηρίου, ένα από τα τέσσερα πρώιμα αντίγραφα που σώζονται, και η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι το ζωγράφισε ο βοηθός του Νταβίντ Τζοακίνο Σεραντζέλι. Το Λούβρο το απέκτησε το 1945. Μοιάζει σχεδόν πανομοιότυπο, με μία αλλαγή που τη βλέπεις αμέσως: το κιβώτιο δεν γράφει πια «À Marat, David». Γράφει «N’ayant pu me corrompre ils m’ont assassiné». «Μη μπορώντας να με διαφθείρουν, με δολοφόνησαν». Η φράση απηχεί τον ίδιο τον λόγο του Νταβίντ στη Συνέλευση, που μιλούσε για τον άνθρωπο που «δεν μπόρεσαν να διαφθείρουν» και γι’ αυτό τον σκότωσαν.


Τα άλλα αντίγραφα βρίσκονται στις Βερσαλλίες, στη Ρεμς και στη Ντιζόν. Το αντίγραφο της Ρεμς φέρει την ίδια φράση «μη μπορώντας να με διαφθείρουν»· στα αντίγραφα των Βερσαλλιών και της Ντιζόν το κιβώτιο είναι κενό. Για λίγους μήνες το πρωτότυπο και τα αντίγραφά του βρέθηκαν μαζί στο Παρίσι: η αναδρομική έκθεση του Νταβίντ στο Λούβρο, από τις 15 Οκτωβρίου 2025 έως τις 26 Ιανουαρίου 2026, δανείστηκε τον καμβά των Βρυξελλών και κρέμασε δίπλα του δύο αντίγραφα της εποχής. Το μουσείο των Βρυξελλών ανακοίνωσε ότι ο πίνακας θα επέστρεφε στο Μουσείο Παλαιών Δασκάλων στις αρχές Φεβρουαρίου 2026.
Το Μουσείο Παλαιών Δασκάλων είναι ανοιχτό Τρίτη έως Παρασκευή από τις 10:00 έως τις 17:00 και τα Σαββατοκύριακα από τις 11:00 έως τις 18:00, και κλειστό τις Δευτέρες. Το εισιτήριο ενηλίκων κοστίζει 13 ευρώ, και την πρώτη Τετάρτη του μήνα η είσοδος είναι δωρεάν από τη 13:00. Οι πίνακες ταξιδεύουν και οι αίθουσες ξανακρεμιούνται, οπότε ελέγξτε τον ιστότοπο του μουσείου πριν από ένα ειδικό ταξίδι.
Πού θα δείτε τον Όρκο των Ορατίων
Ο όρκος βρίσκεται στο Λούβρο, πτέρυγα Denon, επίπεδο 1, στην Αίθουσα 702, τη Salle Daru. Μοιράζεται την αίθουσα με τον πίνακα που ο Νταβίντ έφτιαξε είκοσι χρόνια αργότερα για τον άνθρωπο που τερμάτισε την Επανάσταση, τη Στέψη του Ναπολέοντα, την οποία αναλύουμε μορφή προς μορφή στον οδηγό μας για τη Στέψη του Ναπολέοντα. Να σταθείτε ανάμεσά τους είναι το πιο σύντομο μάθημα γαλλικής ιστορίας που προσφέρει το Λούβρο: μια βασιλική παραγγελία που έγινε δημοκρατικό σύμβολο, και ένας δημοκρατικός ζωγράφος που έγινε ζωγράφος ενός αυτοκράτορα.
Ο ιστότοπος του Λούβρου αναφέρει ωράριο 9:00 έως 18:00 Δευτέρα, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή, και έως τις 21:00 Τετάρτη και Παρασκευή. Είναι κλειστό τις Τρίτες. Αν σχεδιάζετε μεγαλύτερη διαδρομή μέσα στο κτίριο, οι οδηγοί μας για το τι να δείτε στο Λούβρο και για τους πίνακες του Λούβρου καλύπτουν τον υπόλοιπο όροφο. Και αν θέλετε να δείτε τι απέγινε η ηρωική ρωμαϊκή χειρονομία είκοσι χρόνια μετά, η Τρίτη Μαΐου 1808 του Γκόγια δείχνει το ίδιο είδος υψωμένων χεριών με το αντίθετο πνεύμα, από Ισπανούς μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα του Ναπολέοντα.
Για ένα πλήθος διαφορετικού είδους, η Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ έχει την ίδια ανάλυση μορφή προς μορφή, και ολόκληρη η σειρά είναι συγκεντρωμένη στο άρθρο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.
Τι να προσέξετε όταν σταθείτε μπροστά τους
Μπροστά στον Όρκο, σταθείτε αρκετά πίσω ώστε να βλέπετε τις τρεις καμάρες ως ένα ενιαίο πλαίσιο. Ακολουθήστε μετά τα χέρια ως τα σπαθιά και μετρήστε τις λεπίδες: δύο κυρτές, μία ίσια. Βρείτε την υπογραφή στην πλάκα του δαπέδου κάτω αριστερά. Αφήστε έπειτα το βλέμμα σας να γλιστρήσει δεξιά, στην Καμίλλα στα λευκά, και θυμηθείτε τι της κάνει ο αδερφός της όταν γυρίζει σπίτι.
Μπροστά στον Μαρά, όπου κι αν τον δείτε, προσπεράστε στην αρχή το σώμα. Διαβάστε το γράμμα. Βρείτε το χαρτονόμισμα πάνω στο κιβώτιο. Σηκώστε μετά το βλέμμα στο πάνω μισό του καμβά, τον άδειο καφέ τοίχο, εκεί όπου συμβαίνει η πραγματική ζωγραφική. Πριν φύγετε από το Λούβρο, βρείτε το αντίγραφο και διαβάστε το κιβώτιο. Και θυμηθείτε ότι το κιβώτιο του πρωτοτύπου, στις Βρυξέλλες, λέει μόνο «Στον Μαρά, από τον Νταβίντ».
Ο βασιλιάς πλήρωσε για τον πρώτο πίνακα, και ο Νταβίντ βοήθησε να τον στείλουν στη λαιμητόμο. Τον δεύτερο πίνακα ο Νταβίντ τον έφτιαξε για τους επαναστάτες, κι εκείνοι του τον επέστρεψαν. Τον κράτησε ως το τέλος, στην εξορία, στην πόλη όπου κρέμεται ακόμη.