
W niedzielę 2 grudnia 1804 roku, w Notre-Dame w Paryżu, Napoleon Bonaparte podszedł do ołtarza, wziął złoty wieniec laurowy i włożył go sobie na głowę. Papież przybył na tę okazję z Rzymu. Patrzył. Potem Napoleon podniósł drugą, mniejszą koronę, przez kilka sekund trzymał ją w górze i opuścił na głowę swojej żony, Józefiny, która klęczała przed nim na fioletowej poduszce.
Jacques-Louis David był tego ranka w katedrze i rysował. Przez kolejne trzy lata zamieniał to, co zobaczył, w Koronację Napoleona, obraz znany we Francji jako Le Sacre. Ma sześć metrów wysokości i prawie dziesięć szerokości, a Côme Fabre, kurator, który napisał obecny opis dzieła dla Luwru, liczy na nim około 190 postaci, z czego 93 to portrety prawdziwych ludzi: 59 mężczyzn, 33 kobiety i jedno dziecko. Poza cesarzem, cesarzową i papieżem, pisze Fabre, większość osób, które David potrafił zidentyfikować, przychodziła do jego pracowni pozować i pożyczała mu stroje, które miała na sobie tamtego dnia. Cztery osoby, których w katedrze nie było, i tak znalazły się na obrazie.
Postacie z Koronacji Napoleona w skrócie
Czytając płótno od lewej do prawej, oto postacie, którym można przypisać nazwisko:
- Józef i Ludwik Bonaparte, na samym lewym skraju, w płaszczach haftowanych złotem. Józef jest starszy, bliżej krawędzi.
- Karolina, Paulina i Eliza Bonaparte, siostry Napoleona, obok siebie, w bieli.
- Hortensja de Beauharnais, córka Józefiny i żona Ludwika, trzymająca za rękę swojego syna Napoleona Karola, jedyne dziecko na obrazie. Żona Józefa, Julia Clary, stoi w tej samej grupie rodzinnej.
- Joachim Murat, szwagier Napoleona, za Józefiną, z pustą poduszką, na której leżała jej korona.
- Józefina, klęcząca, z trenem niesionym przez jej damy, panią de La Rochefoucauld i panią de La Valette.
- Letycja Bonaparte, Madame Mère, siedząca w loży w głębi. Nie było jej w katedrze.
- Jacques-Louis David, szkicujący na galerii nad nią, wśród swojej rodziny i innych artystów.
- Napoleon, stojący na stopniu ołtarza z uniesioną koroną.
- Kapłan z twarzą Juliusza Cezara, tuż po prawej ręce Napoleona, patrzący na niego w górę.
- Papież Pius VII, siedzący, z prawą dłonią uniesioną w błogosławieństwie, z kardynałem Caprarą za plecami i kardynałem Braschim w złotej mitrze.
- Zagraniczni ambasadorowie, w głębi po prawej, w tym wysłannik osmański w białym turbanie.
- Charles-François Lebrun, Jean-Jacques-Régis de Cambacérès i Louis-Alexandre Berthier, na pierwszym planie po prawej, niosący berło z orłem, rękę sprawiedliwości i jabłko królewskie.
- Talleyrand, w czerwonym płaszczu przy prawym rogu, a nad nim Eugeniusz de Beauharnais w mundurze huzara.
Kogo koronuje Napoleon, jeśli nie siebie?
Potoczna nazwa obrazu to małe kłamstwo. Nazywa się go Sacre, czyli namaszczeniem, a nie przedstawia ani namaszczenia, ani koronacji samego Napoleona. Przedstawia koronację Józefiny.
Luwr precyzyjnie określa ten moment. Podczas ceremonii Napoleon najpierw koronował sam siebie, a potem wziął koronę cesarzowej i trzymał ją nad nią. David maluje ten drugi gest. Oficjalny opis wydrukowany, gdy obraz pokazano po raz pierwszy w 1808 roku, ujmował to tak: cesarz, „włożywszy sobie na czoło, jedną po drugiej, dwie korony”, właśnie znów podniósł drugą i ma ją nałożyć żonie.
Tego ranka miała czterdzieści jeden lat, on trzydzieści pięć. Józefina Davida nie wygląda na czterdzieści jeden.

Za nią, w czarnym kapeluszu z białymi piórami, stoi Joachim Murat, szwagier Napoleona i jeden z jego marszałków. Wciąż trzyma poduszkę, na której wniesiono koronę. Teraz jest pusta.
Samokoronacja, którą David namalował, a potem wymazał
David nie zaczął od Józefiny. Zachowały się trzy szkice przygotowawcze pokazujące całą kompozycję, a Sylvain Laveissière, wówczas kurator w dziale malarstwa Luwru, pisząc w 2013 roku dla Fondation Napoléon, zauważa, że na wszystkich trzech cesarz koronuje sam siebie. Tak samo jest na studium czarnym ołówkiem w zbiorach rysunków Luwru: Napoleon jedną ręką trzyma koronę nad własną głową, a drugą ściska miecz, podczas gdy papież siedzi obok z opuszczonymi rękami i niczego nie błogosławi.

Ta poza trafiła na płótno. Według Fabre’a David namalował Napoleona koronującego samego siebie, a potem w sierpniu 1806 roku całkowicie zamalował tę postać i namalował ją od nowa: wyprostowaną, spokojniejszą, zwróconą w stronę żony. Laveissière przypisuje ten pomysł François Gérardowi, nadwornemu portreciście, który uważał, że cesarza należy pokazać, jak koronuje małżonkę. Samokoronacja była gestem bardziej politycznym. Nowy gest dał lepszy obraz.
Człowiek z twarzą Juliusza Cezara
Wyprostowanie pleców Napoleona zostawiło obok niego małą lukę i coś musiało ją wypełnić.
Fabre wskazuje, co David tam umieścił. Tuż po prawej ręce Napoleona, rząd dalej, stoi kapłan o szarawej cerze, który podnosi oczy na cesarza. Jego twarz wzięto z popiersia uważanego za wizerunek Juliusza Cezara. David dodał go, pisze Fabre, żeby wypełnić niewielką przestrzeń zwolnioną, gdy poprawiono postawę cesarza. To pochlebia Napoleonowi porównaniem do wielkiego wodza Rzymu. Ale stawia też, słowami Fabre’a, „złowrogi omen” u jego boku: Cezara zabili spiskowcy, którzy podejrzewali, że chce zostać królem.

Dlaczego papież ma uniesioną dłoń?
Pius VII siedzi za Napoleonem, w bieli, w białej piusce i paliuszu z czarnymi krzyżami. Jego prawa dłoń jest uniesiona, dwa palce w górze, błogosławi koronę. To jedyna rzecz, o której zmianę Napoleon poprosił Davida.

Relacja Luwru jest konkretna. 18 listopada 1807 roku Józefina przyszła do pracowni Davida obejrzeć niemal ukończone płótno. W poniedziałek 4 stycznia 1808 roku wróciła z Napoleonem i grupą oficerów dworu. Cesarz pogratulował malarzowi i poprosił o dokładnie jedną zmianę: podnieść prawe ramię papieża, tak żeby czynił znak błogosławieństwa. Laveissière dodaje, że błogosławieństwo w pewnym momencie było w planach Davida, ale malarz z niego zrezygnował. Napoleon kazał mu je przywrócić.
Papież z opuszczonymi rękami wygląda jak gość, którego kazano czekać. Papież błogosławiący wygląda jak partner wydarzenia. Napoleon chciał partnera.
Za Piusem, w czerwonej czapce i pelerynie podbitej gronostajami, stoi legat papieski, kardynał Caprara. Opis z 1808 roku umieszcza obok niego kardynała Braschiego, stojącego w złotej mitrze i kapie ze złożonymi dłońmi. Obecność Caprary to jeden z wymysłów Davida. Fabre zauważa, że kardynał był chory i ominął ceremonię.
Chiaro powstało z myślą o szczegółach takich jak ta uniesiona dłoń, którą zwiedzający w sali 702 widzi ze środka sali i nigdy nie myśli, żeby ją kwestionować: historia wizyty w pracowni 4 stycznia jest opowiadana, kiedy patrzysz na te dwa uniesione palce.
Dlaczego na obrazie jest matka Napoleona?
Pośrodku płótna, we własnej loży pod galerią, siedzi kobieta w bieli, z diademem i welonem, otoczona damami swojego dworu. To Letycja Bonaparte, matka cesarza, znana na dworze jako Madame Mère. David dał jej najlepsze miejsce w całym budynku.

Była w Rzymie. Laveissière opisuje ją jako słynną nieobecną na ceremonii, której nie pochwalała, i pisze, że Napoleon zażądał, by ją domalowano. Fabre wymienia cztery osoby na obrazie, których nie było w katedrze: Madame Mère; kardynała Caprarę, który był chory; oraz ambasadorów sułtana osmańskiego i cesarza rzymskiego narodu niemieckiego. Wszystkie cztery, jak podaje Luwr, dodano na prośbę cesarza.
Kuratorzy z Wersalu zwracają uwagę, że dwaj bracia Napoleona, Lucjan i Hieronim, też nie przyszli na koronację, a David ich nie domalował.
Postacie z Koronacji Napoleona od lewej do prawej
Zacznij od lewej krawędzi, gdzie według Fabre’a David umieścił rodzinę cesarską. Dwaj mężczyźni w płaszczach sztywnych od złotego haftu stoją z profilu. Kuratorzy z Wersalu identyfikują ich jako Józefa Bonaparte, najstarszego brata, bliżej krawędzi, i Ludwika, brata, który poślubił Hortensję de Beauharnais.

Dalej są kobiety w bieli. Pierwsze trzy to siostry Napoleona: Karolina, żona Murata, później królowa Neapolu; Paulina, ta, która pozostała wierna bratu aż po Elbę; i Eliza. Hortensja de Beauharnais, córka Józefiny, trzyma za rękę małego chłopca w czerwieni. To jej syn, Napoleon Karol, jedyne dziecko wśród 93 portretów Fabre’a. Żona Józefa, Julia Clary, stoi w tej samej grupie. Za nimi wznoszą się kapelusze z pióropuszami marszałków: armia stoi krok za rodziną.
Chłopiec nigdy nie zobaczył gotowego obrazu. Napoleon Karol zmarł na krup w Hadze 5 maja 1807 roku, w wieku czterech lat. David malował dalej do połowy listopada.
Mężczyźni niosący insygnia
Prawy pierwszy plan należy do ludzi, którzy kierowali cesarstwem. Opis z 1808 roku wymienia ich po kolei. Charles-François Lebrun, arcyskarbnik, stoi tyłem do nas, w kapeluszu à la Henryk IV i fioletowym płaszczu, trzymając laskę zwieńczoną orłem cesarskim. Obok niego, z profilu, Cambacérès, arcykanclerz, trzyma rękę sprawiedliwości, berło zakończone małą rzeźbioną dłonią. Dalej Berthier, niosący na poduszce jabłko z krzyżem.

Niemal w samym rogu, w czerwonym płaszczu, stoi Charles-Maurice de Talleyrand, wielki szambelan, który po upadku Napoleona będzie służył Burbonom. Nad jego głową, z odkrytą głową, w mundurze huzara, z dłonią na szabli, jest Eugeniusz de Beauharnais, syn Józefiny. Jego szabla wisi tuż przed ministrantem z kadzielnicą.
Ambasador, którego tam nie było
Fabre umieszcza zagranicznych ambasadorów w głębi po prawej. Najłatwiej dostrzec mężczyznę w białym turbanie.

Reprezentuje sułtana osmańskiego i według Fabre’a jest jedną z czterech osób na obrazie, których nie było w Notre-Dame. Ambasadora cesarza rzymskiego narodu niemieckiego też tam nie było. David umieścił obu. Koronacja wygląda na bardziej prawomocną, kiedy Konstantynopol i Wiedeń zdają się ją oglądać.
Gdzie jest David na Koronacji Napoleona?
Spójrz ponad lożę Madame Mère, na galerię obwieszoną zielonymi kotarami. David namalował tam siebie, rysującego, w otoczeniu żony i ich córek bliźniaczek, swojego asystenta Georges’a Rougeta oraz przyjaciół spośród artystów i akademików. Kuratorzy z Wersalu odczytują to jako symbol pracy, którą kosztował go ten obraz.

Galeria jest ciemniejsza niż reszta płótna i trudno ją odczytać z posadzki. Kuratorzy z Wersalu w karcie z zagadkami, którą dają zwiedzającym, podają wskazówkę: „Szkicuje scenę z galerii u góry, pod wielkimi kotarami”. Rouget nie tylko pozował. Fabre przypisuje mu większość kostiumów i akcesoriów, a scenografowi teatralnemu Ignaziowi Degottiemu architekturę i perspektywę. David pracował w nieużywanej gotyckiej kaplicy przy place de la Sorbonne, planując tłum za pomocą trójwymiarowej makiety i małych ubranych laleczek.
Zmienił też katedrę. W tamtym czasie gotyckie prezbiterium Notre-Dame było ukryte za klasycystycznymi arkadami, a David uprościł dywany, zamienił czerwone draperie na zielone i wymyślił wielkie zielone kotary. Jedną rzecz zachował: przy samej prawej krawędzi, nad ołtarzem, jest marmurowa Pietà Nicolasa Coustou, ukończona w 1723 roku. Fabre zauważa, że wciąż stoi na swoim miejscu. Możesz ją dziś zobaczyć w Notre-Dame, ponownie otwartej po pożarze z 2019 roku, a nasz przewodnik po Notre-Dame opisuje resztę budynku.
Czy istnieją dwa obrazy Koronacja Napoleona?
Tak. Ten w Luwrze to oryginał. Drugi jest w Wersalu, w Sali Koronacyjnej, i ma dziwniejszą historię niż pierwszy.

Pałac Wersalski podaje, że David malował ją w Paryżu, a potem w Brukseli, w latach 1808-1822, dla grupy amerykańskich przedsiębiorców. W XIX wieku pokazywano ją w całych Stanach Zjednoczonych i w Europie. Wersal kupił ją w 1947 roku i rok później zawiesił w Sali Koronacyjnej, w miejscu, w którym oryginał wisiał od 1837 roku, aż w 1889 roku trafił do Luwru. Nasz przewodnik po Wersalu opisuje resztę pałacu.
Najłatwiejszą do znalezienia różnicę widać po lewej. W wersji wersalskiej druga z trzech sióstr ma na sobie róż.

Wersal identyfikuje ją jako Paulinę Borghese, siostrę, którą pałac opisuje jako jedyną z trzech, która pozostała blisko Napoleona. W oryginale z Luwru jej suknia jest biała jak u pozostałych. David ukończył replikę w Brukseli, na wygnaniu. Napoleon nie żył już wtedy od roku.
W której sali Luwru wisi obraz?
Koronacja wisi w skrzydle Denon Luwru, na poziomie 1, w sali 702, Salle Daru, jednej z czerwonych sal przeznaczonych dla wielkoformatowego malarstwa francuskiego. Według dokumentacji samego muzeum wisi tam od 1994 roku. To olej na płótnie, 6,21 metra wysokości i 9,79 metra szerokości; David podpisał go w prawym dolnym rogu, a w lewym dolnym datował na 1806 i 1807 rok.

W tej samej sali wisi obraz, który dwadzieścia lat wcześniej przyniósł Davidowi sławę: Przysięga Horacjuszy. Według dokumentacji Luwru namalowano go w Rzymie i ukończono w lipcu 1785 roku. Jest mniej więcej cztery razy mniejszy od Koronacji, a ojcem i trzema synami mówi więcej niż późniejszy obraz 190 postaciami.

Strona Luwru podaje godziny otwarcia: od 9:00 do 18:00 w poniedziałki, czwartki, soboty i niedziele oraz od 9:00 do 21:00 w środy i piątki. We wtorki muzeum jest zamknięte. Bilety kosztują 22 euro dla mieszkańców Europejskiego Obszaru Gospodarczego i 32 euro dla wszystkich pozostałych. Jeśli jesteś już na tym piętrze dla Mona Lisy, Wesele w Kanie Veronesego, jeszcze większe, jest w tym samym skrzydle. Nasze przewodniki o tym, co zobaczyć w Luwrze, i o obrazach Luwru opisują, co jeszcze jest w pobliżu.
Jeśli lubisz czytać tłum w ten sposób, Szkoła ateńska Rafaela ma taki sam ponumerowany klucz, z twarzą Leonarda na Platonie, a cała seria jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.
Na co patrzeć, gdy staniesz przed obrazem
Najpierw odsuń się na tyle, żeby objąć całość wzrokiem, co w Salle Daru oznacza środek sali. Potem podejdź bliżej i przejdź przez obraz tak, jak ułożył go David.
Znajdź pustą poduszkę w rękach Murata. Znajdź dwa uniesione palce papieża i pamiętaj, że domalowano je po 4 stycznia 1808 roku. Znajdź kapłana o szarej twarzy tuż za ramieniem Napoleona, tego, który patrzy w górę, i pamiętaj, czyją ma twarz. Potem spójrz wyżej, ponad Madame Mère w jej loży, na ciemną galerię z zielonymi kotarami.
David chciał za obraz 100 000 franków. Według dokumentacji Luwru dostał 65 000, po negocjacjach z hrabią Daru, intendentem generalnym dworu cesarskiego, które ciągnęły się do lutego 1810 roku. Sala, w której obraz wisi dziś, to Salle Daru.