Naar de inhoud

De eed van de Horatii en De dood van Marat: Davids twee revoluties, figuur voor figuur

Gepubliceerd: • 22 min lezen

Drie Romeinse broers met helmen strekken hun rechterarm uit naar drie zwaarden die hun vader in een rode mantel omhooghoudt, terwijl rechts twee jonge vrouwen en een oudere vrouw met twee kinderen ineenzakken van verdriet, alles onder drie donkere bogen.

In de zomer van 1785 was Jacques-Louis David in Rome, waar hij een schilderij voor de koning van Frankrijk afmaakte. Het toonde drie broers die zweren voor hun vaderland te sterven. Voordat David het naar Parijs verscheepte, stelde hij zijn atelier open voor bezoekers, en het schilderij maakte hem in heel Europa beroemd nog voordat het Italië had verlaten. Dat schilderij is De eed van de Horatii. De opdrachtgever was Lodewijk XVI.

Acht jaar later was Lodewijk XVI dood, en David had voor zijn executie gestemd. In juli 1793 werd een vriend van hem, de radicale journalist Jean-Paul Marat, in zijn badkuip doodgestoken door een vierentwintigjarige vrouw uit Normandië, Charlotte Corday. De dag na de moord vroeg de Nationale Conventie David om hem te schilderen. Het resultaat, De dood van Marat, is het doeltreffendste stuk politieke propaganda dat ooit door een groot kunstenaar is geschilderd. Het is ook, vreemd genoeg, een stil schilderij: één man, één kist, één brief en een muur van lege lucht.

De twee doeken omlijsten de Franse Revolutie. Het ene werd voor een koning geschilderd en werd een revolutionaire banier. Het andere werd voor de revolutionairen geschilderd en bleef tientallen jaren voor hen verborgen. Het ene kun je in Parijs zien, in dezelfde rode zaal als Davids De kroning van Napoleon. Het andere hangt niet waar de meeste mensen denken.

De opdracht die David negeerde

De eed begon als een koninklijke opdracht. Begin jaren 1780 betaalden de Bâtiments du roi, de kunstadministratie van de koning onder de graaf d’Angiviller, schilders voor grote doeken over antieke deugd. Het idee was dat een publiek dat opgroeide met Romeins heldendom betere onderdanen zou opleveren. David was d’Angiviller opgevallen met zijn Belisarius op de Salon van 1781. Hij kreeg een onderwerp uit de vroege Romeinse geschiedenis.

Hij schilderde het niet zoals hem was opgedragen. Een lesblad dat het educatieve team van het Louvre gebruikt, merkt droogjes op dat de schilder het formaat van de opdracht niet respecteerde, en dat het schilderij toch werd goedgekeurd. Het is 3,30 meter hoog en 4,25 meter breed. Ook veranderde hij de scène.

Het verhaal komt van Livius. Rond de zevende eeuw voor Christus waren Rome en de naburige stad Alba Longa in oorlog. Om bloedvergieten te beperken, koos elke partij drie kampioenen. Rome koos drie broers, de Horatii. Alba koos drie broers, de Curiatii. De families waren door huwelijken verbonden: een zus van de Curiatii, Sabina, was getrouwd met een van de Horatii, en een zus van de Horatii, Camilla, was verloofd met een van de Curiatii. Hoe het ook afliep, de vrouwen zouden iemand verliezen.

Livius beschrijft het gevecht. Een eed beschrijft hij niet. In de antieke bronnen bestaat geen scène waarin drie broers op de zwaarden van hun vader zweren. Het moment waar David het hele schilderij omheen bouwde, is zijn eigen vinding. De sfeer haalde hij waarschijnlijk uit Pierre Corneilles tragedie Horace, die het Franse publiek uit het hoofd kende, maar het gebaar zelf is van hem.

Om het te schilderen ging hij in de herfst van 1784 terug naar Rome, om dicht bij de oudheden te zijn, en bleef er ongeveer een jaar. Zijn leerling Jean-Germain Drouais, die net de Prix de Rome had gewonnen, was ook in de stad en hielp volgens de oude verslagen mee. Linksonder in de hoek, op een vloertegel, signeerde David in het Latijn: L. David faciebat Romae anno MDCCLXXXIV. ‘L. David maakte dit in Rome in het jaar 1784.’ Volgens de archieven van het Louvre was het in werkelijkheid pas in juli 1785 klaar.

Detail van de linkerbenedenhoek van het schilderij met een voet in een sandaal en het uiteinde van een speer boven een lichte vloertegel met een vage Latijnse signatuur in bruine verf.

De eed van de Horatii, figuur voor figuur

De nummers op de afbeelding komen overeen met de legenda hieronder.

De eed van de Horatii met genummerde markeringen: 1 bij de drie broers, 2 bij de vader, 3 naast de drie zwaarden, 4 bij de moeder met twee kinderen, 5 bij Sabina, 6 bij Camilla, 7 in de middelste boog, 8 bij de signatuur in de linkerbenedenhoek.

#Wie of watWaar je het vindtWaarom het ertoe doet
1De drie gebroeders HoratiiLinks, met helmen, elk met één arm naar voren gestokenDe kampioenen van Rome, die zweren te winnen of te sterven
2Hun vaderIn het midden, in de rode mantelHoudt de zwaarden omhoog en neemt de eed af
3De drie zwaardenIn de geheven hand van de vader, midden op het doekTwee gebogen, één recht; hier komen de handen samen
4De moeder en twee kinderenAchter de jonge vrouwen, met een donkerblauwe sluierSchermt de ogen van de kinderen af voor de scène
5SabinaZittend, in blauw met een okergele mantelEen geboren Curiatia, getrouwd met een van de Horatii
6CamillaUiterst rechts, in het witEen geboren Horatia, verloofd met een van de Curiatii
7De drie bogenOver de achterwand van de ruimteEén boog voor elke groep figuren
8De signatuurLinksonder, op de vloertegel‘Gemaakt in Rome, 1784’

De eed van de Horatii geanalyseerd: mannen in rechte lijnen, vrouwen in bochten

Begin bij de broers. De voorste plant zijn voet en houdt een speer vast; de tweede slaat een arm om het middel van de eerste; de derde, half verborgen, reikt langs hen beiden. Hun rechterarmen gaan tegelijk naar voren, vlak en stijf, de handpalmen omlaag. Hun benen vormen een wig. Elke figuur zou je met een liniaal kunnen tekenen. Drouais, zeggen de oude verslagen, schilderde de arm van de achterste broer.

Detail van de drie broers met helmen die hun armen uitstrekken naar hun vader, die tegen een donkere achtergrond drie zwaarden omhooghoudt, twee gebogen en één recht.

Kijk nu naar de vader. Hij is het scharnier van het schilderij. Hij staat in de middelste boog met de drie zwaarden geheven, en elke lijn in de linkerhelft van het doek wijst naar zijn vuist. Kijk naar de klingen: twee zijn gebogen, één is recht. Sommige auteurs lezen dat als een voorspelling van het gevecht, waaruit maar één broer levend thuiskwam. David heeft het nooit uitgelegd, dus zie het als een goede gok en niet als een code.

Ga dan naar rechts, en alles wordt zacht. Sabina zit met haar hoofd tegen dat van Camilla geleund, haar okergele mantel valt in lange lussen; ze is de vrouw van een Horatius en de zus van de mannen die hij straks zal doden. Camilla, in het wit, bedekt haar ogen met haar hand. Achter hen drukt de moeder van de jongens, met een donkerblauwe sluier, twee kleine kinderen tegen zich aan. Het ene kind verstopt zich; het andere, een jongetje, gluurt naar buiten.

Detail van de rouwende vrouwen: een oudere vrouw met een blauwe sluier die twee kleine kinderen vasthoudt, een jonge vrouw in een blauwe jurk en okergele mantel die haar hoofd laat rusten tegen een tweede jonge vrouw in het wit die haar ogen bedekt.

Dat is het hele betoog van de compositie. De mannen zijn gebouwd als de zuilen achter hen, rechtop en hard. De vrouwen zijn gebouwd als de bogen, gekromd en gebogen. De drie bogen verdelen het toneel in drie traveeën, één voor de zonen, één voor de vader, één voor de vrouwen, en de achtergrond blijft bijna leeg zodat niets afleidt van de lichamen. De kleuren zijn gedempt en de penseelstreek is onzichtbaar. Na tientallen jaren pastelkleurige rococoboudoirs voelde dit als een klap in het gezicht.

Wat David buiten beeld laat, is het einde van het verhaal. Livius vertelt dat de laatste overlevende Horatius thuiskwam met de buit van de gesneuvelde Curiatii. Camilla herkende daartussen een mantel die ze voor haar verloofde had gemaakt, en huilde. Haar broer doodde haar ter plekke omdat ze rouwde om een vijand van Rome. Elke Parijzenaar die het schilderij in 1785 zag, wist dat het meisje in het wit op het punt stond vermoord te worden door een van de jonge mannen links.

Wat de eed betekende, en hoe die betekenis veranderde

De eed was de sensatie van de Salon van 1785, die op 25 augustus in het Louvre openging. Het schilderij kwam laat, en Davids vijanden bij de Academie hingen het slecht op; klachten van bezoekers zorgden ervoor dat het naar een betere wand verhuisde. Het publiek las het niet als een oproep tot revolutie. Het was een koninklijke opdracht over trouw aan de staat, en in 1785 was de staat de koning.

Toen veranderde de staat. Tegen de tijd dat David het opnieuw liet zien, op de Salon van 1791, had Frankrijk een grondwet en zag het schilderij er anders uit: als een gelofte van burgers aan de natie, gezworen over de lichamen van hun eigen families. Datzelfde jaar tekende David De eed in de kaatsbaan, met een zaal vol afgevaardigden die hun armen in hetzelfde gebaar uitsteken. De betekenis van De eed van de Horatii schoof mee met de politiek eromheen. Het schilderij bleef waar het was.

Het gebaar bleef reizen. De gestrekte ‘Romeinse groet’ heeft geen duidelijke antieke bron; veel historici voeren hem terug op dit doek en op de revolutionaire schilderijen die het kopieerden. Meer dan een eeuw later namen Mussolini’s fascisten hem over. David heeft het fascisme niet uitgevonden. De arm wel.

Acht jaar later: een klop op een deur in de Rue des Cordeliers

Jean-Paul Marat, dood over de rand van een met witte lakens beklede badkuip gezakt, een brief in zijn linkerhand en een ganzenveer in zijn rechter, naast een eenvoudige houten kist met een opdracht van David aan Marat, onder een donkere, lege muur.

Op de avond van 13 juli 1793 praatte Charlotte Corday zich naar binnen in Marats appartement in Parijs. Ze was vierentwintig, kwam uit Caen en sympathiseerde met de girondijnen, de gematigde factie die Marat zes weken eerder mee uit de Conventie had helpen verdrijven. Die ochtend had ze een keukenmes gekocht. Ze had Marat al geschreven met het verzoek om ontvangen te worden, en informatie beloofd over verraders in Normandië.

Marat zat in bad. Hij leed aan een huidziekte die hem in zijn laatste jaren kwelde; hij werkte urenlang in een medicinale badkuip, met een plank erover als bureau en een doek om zijn hoofd. Welke ziekte het was, daarover is men het nooit eens geworden. Hij liet haar binnen, noteerde de namen die ze hem gaf, en ze stak hem één keer, onder het sleutelbeen. Ze probeerde niet te vluchten. Vier dagen later, op 17 juli, werd ze berecht en onder de guillotine gebracht.

Een vervaagde, bijna monochrome reproductie van een pastelportret van een jonge vrouw met een hoge, met kant afgezette witte muts en een witte omslagdoek, die rustig voor zich uit kijkt met gevouwen handen.

De volgende dag vroeg de Conventie aan David, die afgevaardigde was, lid van het Comité van Algemene Veiligheid en Marats vriend, om hem te gedenken. David regisseerde ook de begrafenis. Vier maanden later, op 14 november 1793, stond hij in de Conventie en presenteerde het voltooide doek. Zijn toespraak is bewaard in het gedrukte verslag van de Conventie. ‘Het volk vroeg om zijn vriend’, zei hij; het riep: ‘David, pak je penselen, wreek onze vriend, wreek Marat.’ Hij bood het schilderij aan en vroeg om Marat een plaats in het Panthéon te geven.

De dood van Marat, voorwerp voor voorwerp

De dood van Marat met genummerde markeringen: 1 bij Marats hoofd met de tulband, 2 bij de wond, 3 boven de brief, 4 bij de ganzenveer, 5 boven het mes, 6 bij de inktpot, 7 bij het briefje en het bankbiljet, 8 bij het opschrift, 9 bij de groene doek.

#VoorwerpWat het zegt
1Marats hoofd, in een doek gewikkeldDe zieke, sereen gemaakt; het gezicht is kalm, bijna glimlachend
2De wondEén kleine snee onder het sleutelbeen
3Cordays briefHaar verzoek om ontvangen te worden, gedateerd 13 juli 1793
4De ganzenveerNog in zijn hand; hij stierf al werkend
5Het mesHet bebloede keukenmes op de vloer
6De inktpotOp de kist die hij als bureau gebruikte
7Het briefje en het bankbiljetMarats liefdadigheid voor de weduwe van een soldaat
8‘À Marat, David’Davids opdracht, geschilderd als een gebeiteld grafschrift
9De groene doekOver de plank gegooid die dwars over de kuip ligt

Het doek meet 165 bij 128 centimeter. Bijna de hele bovenste helft is lege muur, een korrelig, flakkerend bruin waar niets in staat. Marats lichaam vult de linkeronderhoek. Hij is over de rand van de kuip gezakt, het hoofd hangend op een opgevouwen doek, de rechterarm tot op de vloer. De houding is een bewust citaat. De conservatoren van het Louvre merken op dat David het lichaam modelleerde naar Caravaggio’s Graflegging in het Vaticaan, en generaties kijkers hebben in die neerhangende arm Michelangelo’s Pietà gezien. David nam het bekendste beeld van katholiek Europa, een dode verlosser die neergelaten wordt, en zette er een revolutionaire journalist in.

Detail van Marats hoofd, gewikkeld in een witte doek, de ogen gesloten en het gezicht kalm, met een kleine bloedende wond onder het sleutelbeen en met bloed bevlekte lakens eronder.

Hij poetste hem ook op. Tijdgenoten beschreven een man met een geteisterde huid. David geeft hem het gladde bovenlijf van een klassiek beeld. De wond is een nette spleet. Een beetje bloed op het laken en een roze tint in het badwater, en dat is alles.

De brief in zijn hand

Lees nu wat Marat vasthoudt. David schreef het zo zorgvuldig dat je het vanaf de andere kant van de zaal kunt lezen: ‘Du 13 juillet 1793. Marie Anne Charlotte Corday au citoyen Marat. Il suffit que je sois bien malheureuse pour avoir droit à votre bienveillance.’ In het Nederlands: ‘13 juli 1793. Marie Anne Charlotte Corday aan burger Marat. Het volstaat dat ik zeer ongelukkig ben om recht te hebben op uw welwillendheid.’

Detail van Marats hand met een verfrommelde brief met een veeg bloed, geschreven in bruine inkt, met de datum 13 juli 1793, Cordays naam en de regel over haar ongeluk.

Corday heeft die zin nooit geschreven. Er is wel een echt briefje van haar aan Marat bewaard gebleven, bevlekt met bloed en badwater, maar de regel op het schilderij is Davids vinding. Hij doet heel veel werk. Hij maakt van haar een vrouw die misbruik maakte van zijn liefdadigheid, en van hem een man die een vreemde in nood niets kon weigeren. De moordenares staat helemaal niet op het schilderij. Ze is alleen aanwezig als een leugen in de hand van haar slachtoffer.

Chiaro is handig bij een detail als dit, dat de meeste bezoekers registreren als een vlek handschrift en voorbijlopen: de Franse regel wordt voorgelezen en vertaald terwijl je naar het bloed op het papier kijkt, en alleen zo krijgt de val die David zette betekenis.

Het bankbiljet op de kist

Kijk omlaag naar de houten kist naast de kuip. Daarop staan een inktpot, een ganzenveer en een tweede, kleiner stuk papier, met een bankbiljet erop. Het biljet is een assignaat, het revolutionaire papiergeld. Het papier eronder, deels leesbaar, begint met ‘Vous donnerez cet assignat à cette mère de cinq enfants’: ‘U geeft deze assignaat aan deze moeder van vijf kinderen’, wier man, zo gaat het verder, sneuvelde bij de verdediging van het vaderland.

Detail van de bovenkant van een houten kist met een inktpot, een ganzenveer, een opgevouwen bankbiljet en een handgeschreven briefje dat begint met ‘Vous donnerez cet assignat’.

Er zijn dus twee stukken papier in het schilderij. Het ene is een verzoek om goedheid waarachter een mes schuilgaat. Het andere is een daad van goedheid, geschreven in de laatste minuten van zijn leven. David vertelde de Conventie dat Marat stierf terwijl hij ‘u zijn laatste stuk brood gaf’, en ‘zonder zelfs genoeg om zijn eigen begrafenis te betalen’. Ook de kist zelf had een bedoeling. Een eenvoudige pakkist als bureau was het bewijs dat de Vriend van het Volk arm leefde.

Detail van de onderkant van het schilderij: links een bebloed mes met een ivoren heft op de vloer en Marats hand die nog een ganzenveer vasthoudt naast het afhangende laken.

Lees dan de voorkant van de kist. In hoofdletters, als letters gehakt in een grafsteen: ‘À MARAT, DAVID.’ Aan Marat, van David. Daaronder, kleiner, helemaal aan de onderrand: ‘L’AN DEUX’, het jaar twee, volgens de nieuwe revolutionaire kalender. De schilder signeerde het schilderij als een persoonlijk geschenk aan een dode vriend, en dateerde het volgens een kalender die de geboorte van Christus als begin van de jaartelling had afgeschaft.

Detail van de voorkant van de houten kist met het geschilderde opschrift ‘À MARAT, DAVID’ in hoofdletters en, vlak bij de onderrand, ‘L’AN DEUX’.

Een propaganda-piëta, en waarom ze moest onderduiken

De Conventie hing het schilderij op in haar vergaderzaal, als pendant van Davids schilderij van Louis-Michel Le Peletier, een afgevaardigde die in januari 1793 was vermoord omdat hij voor de dood van de koning had gestemd. De twee martelaren keken neer op de afgevaardigden terwijl die debatteerden. Er werden gravures besteld. Davids leerlingen maakten kopieën. In september 1794 werd Marats lichaam het Panthéon in gedragen.

Het duurde niet lang. Robespierre viel in juli 1794, David werd gearresteerd en gevangengezet, en de stemming sloeg om. In februari 1795 besloot de Conventie beide schilderijen aan hun maker terug te geven, en kort daarna werden Marats stoffelijke resten uit het Panthéon verwijderd. David hield het doek in zijn atelier. Toen de Bourbons terugkeerden en de mannen verbanden die voor de dood van Lodewijk XVI hadden gestemd, vertrok David in 1816 naar Brussel, en zijn leerling Antoine-Jean Gros verborg de Marat in Parijs.

Het bleef tientallen jaren in de familie. Davids erfgenamen probeerden het te verkopen, zonder succes. In de jaren 1840 zag Charles Baudelaire het op een tentoonstelling in Parijs en schreef dat het schilderij ‘wreed als de natuur’ was en toch ‘al het parfum van het ideaal’ had. Een nazaat, Jules David-Chassagnol, liet het in 1886 uiteindelijk na aan het museum in Brussel, waar het sinds 1893 te zien is.

Waar is De dood van Marat? Niet in het Louvre

Hier gaan de meeste gidsen de mist in. De originele Dood van Marat hangt in Brussel, in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, in het Oldmasters Museum aan de Regentschapsstraat. Dat is de stad waar David op 29 december 1825 in ballingschap stierf. Het schilderij belandde op een korte wandeling van de plek waar de schilder zijn laatste negen jaar doorbracht.

Het Louvre heeft wel een Dood van Marat. Het is een atelierkopie, een van de vier vroege replieken die bewaard zijn gebleven, en hoogstwaarschijnlijk geschilderd door Davids assistent Gioacchino Serangeli. Het Louvre verwierf hem in 1945. Hij ziet er vrijwel identiek uit, op één verandering na die je meteen opvalt: op de kist staat niet meer ‘À Marat, David’. Er staat ‘N’ayant pu me corrompre ils m’ont assassiné’. ‘Omdat ze mij niet konden omkopen, hebben ze mij vermoord.’ De regel echoot Davids eigen toespraak voor de Conventie, die sprak over de man die ze ‘niet konden omkopen’ en daarom hadden gedood.

Een atelierkopie van De dood van Marat, vrijwel identiek aan het origineel, waarop de houten kist het opschrift ‘N’ayant pu me corrompre ils m’ont assassiné’ draagt.

Detail van de houten kist op de kopie, met in hoofdletters het opschrift ‘N’ayant pu me corrompre ils m’ont assassiné’.

De andere kopieën zijn in Versailles, in Reims en in Dijon. De kopie in Reims draagt dezelfde regel over het niet kunnen omkopen; op de kopieën in Versailles en Dijon is de kist leeg. Een paar maanden lang waren het origineel en zijn kopieën samen in Parijs: de David-retrospectieve van het Louvre, van 15 oktober 2025 tot 26 januari 2026, leende het Brusselse doek en hing er twee kopieën uit die tijd naast. Het Brusselse museum liet weten dat het schilderij begin februari 2026 zou terugkeren naar het Oldmasters Museum.

Het Oldmasters Museum is open van dinsdag tot en met vrijdag van 10.00 tot 17.00 uur en in het weekend van 11.00 tot 18.00 uur, en gesloten op maandag. Een volwassen toegangsbewijs kost 13 euro, en op de eerste woensdag van de maand is de toegang gratis vanaf 13.00 uur. Schilderijen reizen en zalen worden opnieuw ingericht, dus kijk op de website van het museum voordat je er speciaal voor afreist.

Waar je De eed van de Horatii ziet

De eed hangt in het Louvre, Denonvleugel, niveau 1, in zaal 702, de Salle Daru. Hij deelt de zaal met het schilderij dat David twintig jaar later maakte voor de man die de Revolutie beëindigde, De kroning van Napoleon, dat we figuur voor figuur uitpluizen in onze gids bij De kroning van Napoleon. Tussen die twee staan is de snelste cursus Franse geschiedenis die het Louvre biedt: een koninklijke opdracht die een republikeins icoon werd, en een republikeinse schilder die de schilder van een keizer werd.

Volgens de website van het Louvre is het museum open van 9.00 tot 18.00 uur op maandag, donderdag, zaterdag en zondag, en tot 21.00 uur op woensdag en vrijdag. Op dinsdag is het gesloten. Als je een langere route door het gebouw plant, behandelen onze gidsen over wat je in het Louvre moet zien en over de schilderijen van het Louvre de rest van de verdieping. En als je wilt zien wat er twintig jaar later van het heldhaftige Romeinse gebaar werd: Goya’s De derde mei 1808 toont hetzelfde soort geheven armen in de tegenovergestelde geest, bij Spanjaarden tegenover Napoleons vuurpeloton.

Voor een menigte van een heel andere soort krijgt Rafaëls De school van Athene dezelfde behandeling figuur voor figuur, en de hele reeks staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Waar je op let als je ervoor staat

Ga voor De eed ver genoeg naar achteren staan om de drie bogen als één kader te zien. Volg dan de armen naar de zwaarden en tel de klingen: twee gebogen, één recht. Zoek de signatuur op de vloertegel linksonder. Laat je blik dan naar rechts glijden, naar Camilla in het wit, en denk eraan wat haar broer haar aandoet als hij thuiskomt.

Sla bij de Marat, waar je hem ook ziet, het lichaam eerst over. Lees de brief. Zoek het bankbiljet op de kist. Kijk dan omhoog naar de bovenste helft van het doek, de lege bruine muur, want daar gebeurt het eigenlijke schilderen. Zoek voordat je het Louvre verlaat de kopie op en lees de kist. Bedenk dan dat op de originele kist, in Brussel, alleen staat: ‘Aan Marat, David.’

De koning betaalde het eerste schilderij, en David hielp hem onder de guillotine te brengen. Het tweede schilderij maakte David voor de revolutionairen, en zij gaven het hem terug. Hij hield het tot het einde, in ballingschap, in de stad waar het nog altijd hangt.