
ოთხას სამოცდაათი წლის განმავლობაში სიქსტის კაპელის ჭერი ყავისფერი იყო. ჭვარტლიანი, მღვრიე, ღირსეული ყავისფერი. ხელოვნების ისტორიკოსების თაობები მიქელანჯელოზე ისე წერდნენ, როგორც მოქანდაკეზე, რომელიც ხატავდა, ფორმის ოსტატზე, რომელსაც ფერი დიდად არ აინტერესებდა და რომლის ფიგურებიც ჩრდილში იკარგებოდა. გოეთე წერდა, რომ სიქსტის კაპელის უნახავად ვერ გაიგებ, რისი გაკეთება შეუძლია ერთ ადამიანს. მან ის ყავისფერი ნახა. ეს იყო ის მიქელანჯელო, რომელსაც ყველა იცნობდა.
შემდეგ, 1980 წელს, ვატიკანის რესტავრატორთა გუნდი ღრუბლებითა და AB 57-ად წოდებული ხსნარით ხარაჩოებზე ავიდა და ხეხვა დაიწყო. მომდევნო თოთხმეტ წელიწადში კი სულ სხვა ჭერი გამოჩნდა. ფიგურები ვარდისფერი იყო. ცა ფირუზისფერი. სამოსი შაქარში მოხარშული ხილის ფერისა. ხელოვნების ისტორიის ამერიკელმა პროფესორმა, ჯეიმზ ბეკმა, ზემოთ აიხედა და ხმამაღლა, თანაც ბეჭდურად, განაცხადა, რომ ვატიკანი მიქელანჯელოს ანადგურებდა. მან ამას მხატვრული ჩერნობილი უწოდა. რესტავრატორთა წრეში თითქმის არავინ დაეთანხმა. ის მაინც მთელი დარჩენილი ცხოვრება ამას იმეორებდა.
სიქსტის კაპელის რესტავრაციის დავა ერთ წინადადებაში
დავა იმას ეხება, ჭერზე არსებული ყავისფერი ჭუჭყი იყო თუ საღებავი. თუ ჭუჭყი იყო, მწმენდავებმა სწორად მოაშორეს. თუ მისი ნაწილი მაინც იყო ჩრდილის ის საბოლოო ფენა, რომელიც მიქელანჯელომ საკუთარ ფრესკას ზემოდან წაუსვა — ტექნიკა, რომელსაც a secco ჰქვია, როცა წებოში არეული პიგმენტი მშრალად, ბათქაშის გამაგრების შემდეგ ედება — მაშინ მწმენდავებმა ზედაპირიდან თავად ოსტატის ხელი ჩამორეცხეს. ფსონი აბსოლუტურია. ან ჭერი, რომელსაც დღეს ვხედავთ, უფრო ახლოსაა იმასთან, რაც მიქელანჯელომ დახატა, ვიდრე ის, რაც 1512 წლის შემდეგ ნებისმიერ მნახველს ოდესმე უნახავს, ან ვატიკანმა თოთხმეტი წელი მიქელანჯელოს საკუთარი შეხების ბოლო ფენის ქიმიურ განადგურებას მოანდომა.
შუალედური პასუხი არ არსებობს. ფრესკის ნაწილობრივ „გაუწმენდლობა“ შეუძლებელია. რაც არ უნდა გაეკეთებინათ მწმენდავებს, სამუდამოდ გააკეთეს.
რატომ იყო ჭერი ყავისფერი
იმის გასაგებად, საერთოდ რატომ უნდოდა ვინმეს ჭერთან შეხება, წარმოიდგინეთ, რომ 1979 წელია და ზემოთ იყურებით. ბურუსს ხედავთ. ხედავთ ფიგურებს, რომლებიც თითქოს ისეთი სქელი ნისლიდან ამოდიან, რომ დაბადების წიგნის პანელების მთელი მონაკვეთები ერთმანეთში ირევა. მცოდნეები ამას „დროის პატინას“ უწოდებენ. ტურისტები ამბობენ, რომ ჭუჭყიანია. ტურისტები მართლები არიან.
1979 წლისთვის სიქსტის კაპელაში ოთხას სამოცდაშვიდი წელი ტარდებოდა კონკლავები, კურთხევები და ყოველდღიური წირვები. თითოეულ ამ ცერემონიაზე სანთლები ენთო. ქონის სანთლები, ცვილის სანთლები, საკურთხი სანთლები, აღდგომის სანთლები. ჭვარტლი ზემოთ ადიოდა. ის ჭერზე ილექებოდა. ერეოდა საკმევლის ნარჩენებს, ზეთის ლამპების კვამლსა და მილიონი ფილტვის ამონასუნთქს, რადგან კაპელას ნამდვილი ვენტილაცია არ აქვს, და ფენად იქცეოდა, რომლის გამოსწორებასაც ადრინდელი რესტავრატორები, XVII და XVIII საუკუნეებში, ჩვეული გზით ცდილობდნენ: მთელ ზედაპირს ცხოველური წებოთი ფარავდნენ.
წებო ორ მთავარ ეტაპად დაიტანეს, ერთხელ დაახლოებით 1625 წელს და მეორედ 1710-დან 1713 წლამდე. იდეა ის იყო, რომ წებო გამუქებულ ფერებს გააცოცხლებდა, ლაქის მსგავს ბზინვარე ფენას შესძენდა. მოკლევადიან პერსპექტივაში ეს გამოდიოდა. გრძელვადიანში კი სანთლების ყოველი წინა ციკლი მუდმივ ჩანაწერად აქცია: წებომ ჭვარტლი ჩაიჭირა, შემდეგ მომდევნო საუკუნის სანთლებმა წებოს ზემოდან ჭვარტლის ახალი ფენა დაამატეს, შემდეგ კი წებოს კიდევ ერთმა ფენამ ისიც ჩაიჭირა. 1980 წლისთვის ჭერს სველი ქაღალდის პარკის ოპტიკური სიმკვრივე ჰქონდა.
ეს ის ჭერია, რომელსაც საუკუნეების განმავლობაში ყველა „პირქუშს“ უწოდებდა. ის პირქუში არ იყო. ის ჭუჭყიანი იყო.
როგორ ისწავლა ვატიკანმა ფრესკის წმენდა
სამუშაო მცირედით დაიწყო. 1964 წელს ვატიკანმა XV საუკუნის კედლის ფრესკების წმენდა დაიწყო, მოსესა და ქრისტეს ცხოვრების სცენებისა, რომლებიც პერუჯინომ, ბოტიჩელიმ, გირლანდაიომ და მათმა კოლეგებმა შექმნეს. ამას ათი წელი დასჭირდა. რესტავრატორებმა გაიგეს, რა იყო ჭვარტლის ქვეშ, და ისწავლეს, როგორ მოეშორებინათ ის. ერთ-ერთი მათგანი ახალგაზრდა რესტავრატორი, ჯანლუიჯი კოლალუჩი იყო.
1979 წელს კოლალუჩის გუნდმა საცდელი წმენდა ჩაატარა, ჯერ კედლის ფრესკაზე, შემდეგ კი მიქელანჯელოს ერთ-ერთი ლუნეტის პატარა მონაკვეთზე. ლუნეტები მთავარი კამარის ქვეშ მდებარე კედლის პანელებია, სადაც ქრისტეს წინაპრებია გამოსახული. ეს ლუნეტი ელეაზარისა და მათანისა იყო. ყავისფერის ქვეშ პიგმენტი აღმოჩნდა. კაშკაშა, სუფთა, შეურყვნელი პიგმენტი, XV საუკუნეში აღზრდილი ფლორენციელი მხატვრის ფერები. ჭერი ყავისფერი არ იყო. ყავისფერი ჭერზე არსებული ფენა იყო.
ის თავის უფროსთან, ვატიკანის მუზეუმების გენერალურ დირექტორთან, კარლო პიეტრანჯელისთან მივიდა. პიეტრანჯელიმ საკითხი პაპ იოანე პავლე II-ს მიუტანა. იოანე პავლემ სრული წმენდა 1980 წელს დაამტკიცა, ხოლო იაპონურმა სატელევიზიო კომპანია NTV-მ გადაღების უფლებების სანაცვლოდ ოპერაციის დაფინანსებაზე დათანხმდა. NTV-ის წვლილი, რომელიც სამი მილიონი დოლარით დაიწყო, დაახლოებით 4,2 მილიონამდე გაიზარდა. სამუშაო ჯამში თოთხმეტ წელიწადს გაგრძელდა. საბოლოო შედეგი კი, იმის მიხედვით, ვის ჰკითხავთ, ან საუკუნის რესტავრაცია იყო, ან საუკუნის კატასტროფა.
როგორ მიმდინარეობდა წმენდა
ინსტრუმენტი სულაც არ იყო შთამბეჭდავი. ეს იყო გამხსნელი, სახელად AB 57: ამონიუმის ბიკარბონატისა და ნატრიუმის ბიკარბონატის გელი, ფუნგიციდითა და გამასქელებლით, წყალში. ის ცხოველურ წებოსა და მასში ჩაჭერილ ჭვარტლს ხსნის, ქვემოთ არსებულ ფრესკის პიგმენტებს კი ადგილზე ტოვებს. რესტავრატორები მას ზედაპირზე არაუმეტეს სამი წუთით ტოვებდნენ, შემდეგ ღრუბლითა და გამოხდილი წყლით რეცხავდნენ. იქ, სადაც მიქელანჯელოს საკუთარი ფრესკა მშრალ ბათქაშზე ჰქონდა შესწორებული, ის ადგილი წინასწარ იფარებოდა და ხელუხლებელი რჩებოდა.
ტექნიკა წინასწარ, პატარა მონაკვეთებზე გამოსცადეს. მას საერთაშორისო კომისიები განიხილავდნენ. კოლალუჩის გუნდი ერთდროულად რამდენიმე კვადრატულ ფუტზე მუშაობდა, ყოველ ეტაპს ფოტოზე და ვიდეოზე იღებდნენ, რათა მოგვიანებით ნებისმიერს ზუსტად დაენახა, რა მოშორდა ჭერს.

ის კი, რაც ჭერს მოშორდა, გასაოცარი იყო. ლიბიელი სიბილა, ეს უზარმაზარი, გადაგრეხილი ფიგურა, რომელიც მხარს იქით, თავისი წიგნისკენ იწვდის ხელს, 1980 წლამდე გადაღებულ ყველა ფოტოზე ტალახისფერ-ყავისფერი იყო. წმენდიდან ის ლაიმისფერ-მწვანე და მარჯნისფერ-ვარდისფერი გამოვიდა, კუნთები ვარდისფერ-ორაგულისფერი ხორცის ტონით ჰქონდა გამოძერწილი, წიგნი კი ახალი ნაღების ფერისა. დელფოელი სიბილა იასამნისფერი და შალფეისფერი აღმოჩნდა. იონას მოტრიალებული პოზა — ჭერის საკურთხევლის მხარის მთავარი ოსტატური ხრიკი — ბნელი ჟესტების გროვიდან კაშკაშა ცისფერ და ოქროსფერ აფეთქებად იქცა, რომელიც ახლა თითქმის მატისის ქაღალდიდან ამოჭრილ ფიგურებს ჰგავს.
ფოტოები „მანამდე და შემდეგ“ რესტავრაციის ისტორიაში ყველაზე ცნობილი წყვილებია. ისინი ამ დავაში მტკიცებულებაც არიან.
ჯეიმზ ბეკი, რესტავრაციის კრიტიკოსი, რაღაც არასწორს ხედავს
ჯეიმზ ბეკი კოლუმბიის უნივერსიტეტში ხელოვნების ისტორიის პროფესორი იყო, 1980-იანი წლების ბოლოს კი კათედრის გამგე. მთელი ცხოვრება იტალიური რენესანსის მხატვრობაზე წერდა, მათ შორის ორი წიგნი მიქელანჯელოზე. 1986 წელს, როცა ჭერის წმენდა უკვე სრულ სვლაზე იყო, მან მისი შეჩერება მოითხოვა.
ბეკი ხედავდა, რომ ფიგურებმა წმენდის შემდეგ დაკარგეს რაღაც, რასაც ის მხოლოდ „მოდელირებად“ შეიძლება აღწერდა. სინათლიდან ჩრდილზე გადასვლები მკლავზე, კისერზე, ნეკნზე მას გაბრტყელებულად ეჩვენებოდა. ღრმა კიაროსკურო, რომელსაც ყველა წინა თაობა მიქელანჯელოსთან აკავშირებდა, გამქრალიყო. მის ადგილას უფრო კაშკაშა, უფრო ბრტყელი, უფრო ფრონტალური ჭერი იყო, რომელიც, ბეკის აზრით, სულაც არ ჰგავდა მიქელანჯელოს მიერ დატოვებულ ნახატებსა და კარტონებს.
ბეკის არგუმენტი ტექნიკური იყო, მაგრამ მისი არსის გაგება ადვილია. მას სჯეროდა, რომ მიქელანჯელო ჭერის თითოეულ პანელს ორ ეტაპად ასრულებდა. პირველი ეტაპი: მთავარი გამოსახულება, დახატული buon fresco-თი, სველ ბათქაშზე, ტრადიციული წესით. მეორე ეტაპი, ბათქაშის გამაგრების შემდეგ: მუქი პიგმენტის ფენა, წასმული a secco — „მშრალზე“ — წებოს შემკვრელით, ჩრდილების გასაღრმავებლად და თითოეული ფიგურის ჩაღრმავებების უკან გადასაწევად. ეს მეორე ფენა, ბეკის მტკიცებით, რესტავრატორებს ზუსტად ისე მოეჩვენებოდათ, როგორც წებოში ჩაჭერილი ჭვარტლი, რომლის მოშორებაც დაევალათ. AB 57-ს, გამხსნელს, კი არ შეუძლია XIX საუკუნის წებოს XVI საუკუნის წებოსგან გარჩევა. ორივე ცილაა. ორივე იხსნება.
თუ ბეკი მართალი იყო, მწმენდავები მიქელანჯელოს დასრულებით შტრიხებს შლიდნენ და საკუთარ თავს არწმუნებდნენ, რომ ლაქას აშორებდნენ. ბეკის წაკითხვით, ჭერის ყოველი კვადრატული დიუმი ღრუბლის ქვეშ თავის მესამე განზომილებას კარგავდა.
ბეკმა და ბრიტანელმა მხატვარმა მაიკლ დეილიმ ერთად დაწერეს წიგნი Art Restoration: The Culture, the Business, and the Scandal, ხოლო 1992 წელს დააარსეს ArtWatch International, რათა პრესაში რესტავრაციის წინააღმდეგ ბრძოლა გაეგრძელებინათ. ბეკი სვეტებს წერდა. მან წმენდას მხატვრული ჩერნობილი უწოდა. ის ექსცენტრიკოსი არ იყო. უარეს შემთხვევაში ის ცდებოდა, და დღემდე ბოლომდე ნათელი არ არის, ცდებოდა თუ არა.
რესტავრატორების დაცვა
კოლალუჩისა და მის გუნდს პასუხი ჰქონდათ, და ის კონკრეტული იყო. ისინი ამტკიცებდნენ, რომ მიქელანჯელო, დაკვეთის მასშტაბით ნაკარნახევი უზარმაზარი სისწრაფის გამო, მთავარ კამარაზე a secco-ს მხოლოდ იშვიათად იყენებდა. მიქელანჯელომ ფრესკა ფლორენციაში, დომენიკო გირლანდაიოს სახელოსნოში ისწავლა, სადაც buon fresco-ს სიწმინდე რელიგიას უტოლდებოდა. ამ სკოლისთვის გამაგრებულ ბათქაშზე წებოში არეული პიგმენტით დაბრუნება თაღლითობა იყო. ან სველ ბათქაშზე აკეთებდი სწორად, ან მონაკვეთს ჩამოფხეკდი და თავიდან იწყებდი.
რესტავრატორები მიქელანჯელოს წერილებში მის საკუთარ ჩივილებზე მიუთითებდნენ. მუშაობის დასაწყისში მან ფლორენციელი თანაშემწეები შინ გაუშვა, ხოლო როცა ერთ-ერთ პირველ სცენაზე ობი გაჩნდა, თავად გაუმკლავდა და მუშაობა განაგრძო. ეს არ იყო ადამიანი, რომელიც a secco-ს მოკლე გზებს მოითმენდა. ის alla prima მუშაობდა, სველზე სველით, და ჭერი თავიდან ბოლომდე buon fresco იყო. ყველაფერი, რაც მის ზემოთ იყო, განსაზღვრებით მიქელანჯელოსი არ იყო.
კოლალუჩის თქმით, ფიზიკური მტკიცებულებები მას ადასტურებდა. სადაც გუნდმა a secco შესწორებები იპოვა — და მათ ზოგიერთი მართლაც იპოვეს — ისინი დატოვეს. გაწმენდილ ჭერზე არსებული ჩრდილები ის ჩრდილებია, რომლებიც მიქელანჯელომ 1511 წელს დადო. კოლალუჩის მტკიცებით, წმენდამდელ და წმენდისშემდგომ ჭერს შორის განსხვავება ზუსტად ჭუჭყსა და საღებავს შორის განსხვავებაა. ერთი მოშორდა. მეორე არა.
სიქსტის კაპელა რესტავრაციამდე და მის შემდეგ: რა შეიცვალა სინამდვილეში
ზოგიერთი რამ სადავო არ არის. ფერები უფრო კაშკაშაა. ფერად ველებს შორის გადასვლები უფრო მკვეთრია. ფიგურები, რომლებიც თითქოს სიბნელიდან ამოდიოდნენ, ახლა ნათელ ფონზე თითქოს ცურავენ. ჭერს აღარ აქვს ის, რასაც ბეკი მიქელანჯელოს მომწიფებული პალიტრის „ყავისფერ ერთიანობას“ უწოდებდა, და ღია კითხვაა, ეს ერთიანობა ოდესმე არსებობდა თუ ის სანთლის ოთხსაუკუნოვანი ჭვარტლით შექმნილი ჰალუცინაცია იყო.
ფერის შოკი რეალურია და მისი დასახელება ღირს. იონას მოსასხამის მწვანე ლაიმის ნაყინის ფერისაა. „ადამის შექმნის“ ხორცის ტონების ვარდისფერი უნივერმაღის ღამის პერანგის ვარდისფერია. ფონის ცის ცისფერი Tiffany-ის ყუთის ცისფერია. ეს მიქელანჯელოს თავდაპირველი ფერებია, ან მათთან ძალიან ახლოს, და მათმა დაბრუნებამ ფერის ისტორიაში მისი ადგილის სრული გადაფასება აიძულა ყველას.
ეს გადაფასება მოულოდნელ ადგილას მიდის. დღეს ვფიქრობთ, რომ მიქელანჯელო კოლორისტი იყო — სერიოზული, გამომგონებელი, თითქმის ფოვისტი კოლორისტი, უფრო ახლოს ტემპერაში მიღებულ თავის ფლორენციულ განათლებასთან, ვიდრე ვენეციელ ზეთის მხატვრებთან, რომლებიც სულ მალე ევროპულ მხატვრობას შეცვლიდნენ. რესტავრაციამ ჭერი უბრალოდ არ გაწმინდა. მან ხელოვნების ისტორიის სახელმძღვანელოში მის შესახებ თავი ხელახლა დაწერა.

Chiaro სწორედ ასეთი გადაფასებისთვისაა სასარგებლო. დადექით კაპელის იატაკზე მას შემდეგ, რაც დილის ნაკადი გადაივლის, იპოვეთ ლიბიელი სიბილა საკურთხევლის მხარეს, და ფერის არგუმენტი — ორაგულისფერი ხორცი, ლაიმისფერი სამოსი, მღვრიე იასამნისფერი სარტყელი — ყურში აღგიწერთ, სანამ პირდაპირ ზემოთ, თავად ნამუშევარს უყურებთ. ჭერი ორმოცდაათი ფუტის სიმაღლეზეა, გიდის რადიო კი ოთახის მეორე ბოლოშია, ასე რომ, ამ დავის მოსმენა იმ ოთახში, სადაც ის მოხდა, მხოლოდ მაშინ შეგიძლიათ, თუ თან მოიტანთ.
გაანადგურა თუ არა ვატიკანმა მიქელანჯელო
მოკლე პასუხი, რომელსაც დღეს თითქმის არც ერთი სერიოზული რესტავრატორი არ ედავება, არის: არა. ფიზიკური და ქიმიური მტკიცებულებების წონა კოლალუჩის წაკითხვას უჭერს მხარს. ჭერს მოშორებული მასალა ცხოველური წებო და სანთლის ჭვარტლი იყო, დაგროვილი 1512-დან 1979 წლამდე. ეს მიქელანჯელოს დასრულებითი ფენა არ ყოფილა. ჭერი, რომელსაც დღეს ვხედავთ, უფრო ახლოსაა იმასთან, როგორიც კაპელა 1512 წლის 31 ოქტომბერს, დასრულებული ჭერის გახსნის დღეს გამოიყურებოდა, ვიდრე ნებისმიერი ჭერი, რომელიც ნებისმიერ დამთვალიერებელს ხუთი საუკუნის განმავლობაში უნახავს.
გრძელი პასუხი უფრო საინტერესოა. ბეკი a secco-ზე ცდებოდა, მაგრამ რაღაც რეალურზე მიუთითებდა: გაწმენდილი ჭერი მართლაც სხვანაირად გამოიყურება, და ეს განსხვავება მხოლოდ ჭუჭყის მოშორებით ვერ აიხსნება. განსხვავების ნაწილი ოპტიკურია: კაშკაშა ფერები, სხვა კაშკაშა ფერებით სავსე ოთახში, უფრო ბრტყლად აღიქმება, ვიდრე იგივე ფერები ოთახში, სადაც დანარჩენი პალიტრა მქრქალია. ნაწილი ფსიქოლოგიურია: მუზეუმებში სიარულის ხუთმა საუკუნემ დასავლური თვალი შეაჩვია, რომ „ძველი ოსტატი“ და „თავშეკავებული“ სინონიმებად აღიქვას, და როცა ამ ჩვევას ვარდისფერ-ორაგულისფერი ხორცი ეწინააღმდეგება, თვალი ჯანყდება. ნაწილი კი უბრალოდ ისაა, რომ ჭვარტლიან მიქელანჯელოს შევეჩვიეთ. ჭვარტლი გვენატრება.
ფრესკის რესტავრაციის ეთიკა სიქსტის კაპელის შემდეგ
რესტავრაციის პროფესია სიქსტის შემთხვევას დღეს საზომად იყენებს. სიქსტის შემდეგ ფრესკების მსხვილი წმენდა, როგორც წესი, იმის კვლევით იწყება, გადარჩა თუ არა სადმე a secco ფენები. სწორედ ამიტომ ტოვებენ რესტავრატორები „მოწმე“ ლაქებს, პატარა გაუწმენდავ მონაკვეთებს, რათა მომავალმა თაობებმა დაინახონ, რა იყო ჭუჭყი. სიქსტის გუნდმა რამდენიმე ასეთი დატოვა. დანარჩენი ყველაფერი მოშორდა, და დავა იმაზე, რა იყო იქ ადრე, სამუდამოდ მეხსიერებაზე დავად იქცა.
მიქელანჯელოს რესტავრაციის დებატებმა რესტავრაციის ეკონომიკაც შეცვალა. NTV-ის სპონსორობა, ექსკლუზიური გადაღების უფლებების სანაცვლოდ, პირველი მსხვილი შემთხვევა იყო, როცა კერძო მაუწყებელმა საზოგადოებრივი ნდობის რესტავრაციის პროექტი დააფინანსა. მას შემდეგ კერძო შემომწირველებმა პაოლინას კაპელაზე სამუშაოები დააფინანსეს, Fendi-მ კი ტრევის შადრევნის რესტავრაცია გადაიხადა. ვატიკანი NTV-სთან შეთანხმებას იმით იცავდა, რომ სხვაგვარად რესტავრაციას ვერ შეძლებდა. ბეკის პასუხი იყო, რომ ვატიკანი მას მშვიდად შეძლებდა, და რომ ნამდვილი საფასური, რომელიც NTV-მ გადაიხადა, იყო უფლება, სიქსტის წმენდა მსოფლიო სატელევიზიო მოვლენად ექცია, რომლის დაგეგმილი ეტაპებიც მის ტექნიკურ ტემპზე მნიშვნელოვანი იყო. ვერც ერთმა მხარემ მეორე ვერ დაარწმუნა.
რას იფიქრებდა მიქელანჯელო, ვინმეს რომ ეკითხა
მიქელანჯელო მთელი ცხოვრება წერილებს წერდა. ასობით მათგანი შემოგვრჩა, ფლორენციაში, კაზა ბუონაროტის არქივში დაცული. ის პაპ იულიუსზე ჩიოდა. ფულზე ჩიოდა. დაწერა სონეტი, სადაც საკუთარ თავს სირიულ მშვილდს ადარებდა, ჭერის მიერ მოხრილსა და დაზიანებულს. არც ერთ შემორჩენილ წერილში მას ერთი სიტყვაც არ უთქვამს იმაზე, როგორ უნდა გამოიყურებოდეს, მისი აზრით, ჭერი დროთა განმავლობაში.
ის, რაც ნამდვილად ვიცით, ისაა, რომ ის კაპელაში საკურთხევლის კედელზე „განკითხვის დღის“ დასახატად დაბრუნდა. დაკვეთა 1534 წელს აიღო და ხატვა 1536 წელს დაიწყო. „განკითხვის დღეზე“ კი ის ვიცით, რომ მან ის საკუთარი ხელით დახატული ორი ლუნეტის განადგურებით დაიწყო, ქრისტეს პირველი ორი წინაპრისა, მათ შორის აბრაამისა და ფარესისა, რადგან ისინი მის ახალ კომპოზიციაში არ ჯდებოდნენ. საკუთარი ნამუშევრის მიმართ სენტიმენტალობა არ ჰქონდა. მას სჯეროდა, როგორც ყველა ფრესკის მხატვარს სჯერა, რომ ნახატი ისაა, რაც დღეს საღებავის ქვეშაა, და არა ის, რაც იქ შარშან იყო.
ვინმეს რომ 1512 წელს ეკითხა მისთვის, სანთლის ჭვარტლი ჭერის ნაწილი იყო თუ არა, ის გაოცებით შეხედავდა. ის ჭერის ნაწილი არ იყო. ის ჯერ არც კი იყო დაგროვილი. ჭერი ის იყო, რაც მან სველ ბათქაშზე დახატა, სველი ბათქაში კი ის, რაც ახლა გამაგრებული იყო, და ყველაფერი დანარჩენი, განსაზღვრებით, ჭერი არ იყო.
კოლალუჩის გუნდის მიერ მტკიცებულებების წაკითხვა ემთხვევა იმას, რასაც, სავარაუდოდ, თავად მიქელანჯელო იტყოდა. ბეკის წაკითხვა უფრო თანაგრძნობით ეკიდება მიქელანჯელოს იმ ვერსიას, რომელიც ყავისფერი სათვალით მცქერალი თაობების საყვარელი იყო. ორივე წაკითხვა რეკონსტრუქციის აქტია. ჭერი ისაა, რაც არის. წადით და ახედეთ.
„განკითხვის დღის“ წმენდა 2026 წელს
დავა კაპელაში 2026 წლის თებერვალში დაბრუნდა. ვატიკანის მუზეუმებმა საკურთხევლის კედელზე, „განკითხვის დღის“ წინ, უძრავი ხარაჩო აღმართეს, პირველი მსხვილი სამუშაო ფრესკაზე მას შემდეგ, რაც რესტავრაცია 1994 წელს დასრულდა, და ის ფრესკის რეპროდუქციით დაფარეს, რომ კაპელა ღია დარჩენილიყო. ამჯერად სამიზნე ჭვარტლი ან წებო კი არა, კალციუმის ლაქტატის თხელი მოთეთრო ფენა იყო, მარილი, რომელიც წარმოიქმნება, როცა დამთვალიერებლების ოფლის რძემჟავა ბათქაშის კალციუმთან რეაგირებს. რესტავრატორებმა ის იაპონური ქაღალდითა და გამოხდილი წყლით მოაშორეს, სამუშაო კი 27 მარტს, აღდგომამდე დასრულდა.
ამჯერად ამას დანაშაული არავინ უწოდა. მეთოდი, დოკუმენტაცია და გადაწყვეტილება, რომ კაპელის დანარჩენი ნაწილი ხელუხლებელი დაეტოვებინათ, პირდაპირ 1980-იანი წლების გაკვეთილებიდან მოდიოდა, დაზიანების მიზეზი კი უკვე სანთლები კი არა, ბრბო იყო. მუზეუმებმა განაცხადეს, რომ კაპელის კლიმატ-კონტროლს ხელახლა მოარგებდნენ, რათა ეს აღარ განმეორებულიყო. ჭერის მტერი ადრე წარსული იყო. ახლა აწმყოა.
რას მიაქციოთ ყურადღება, როცა მას ნახავთ
სამი დეტალი აჯილდოებს დამთვალიერებელს, რომელმაც ეს დავა იცის.
პირველი: მოძებნეთ კონტრასტული კიდეები იონაზე, საკურთხევლის ზემოთ. იონას სხეული ჭერზე ყველაზე კუნთოვანი, გადაგრეხილი, ანატომიური ფიგურაა, და წმენდამ მისი მოდელირება იმდენად ხელუხლებლად დატოვა, რომ ნებისმიერი პატიოსანი დათვალიერებისას ბეკის არგუმენტი ვერ უძლებს. ჩრდილები ღრმაა. სინათლეები კაშკაშა. გადასვლები მიქელანჯელოს გადასვლებია, და ისინი არავის ჩამოურეცხავს.
მეორე: შეხედეთ ელეაზარისა და მათანის ლუნეტს, სადაც პირველი საცდელი წმენდა ჩატარდა, 1980 წლის ივნისში. აქაურმა ფერებმა პირველებმა იხილეს დღის სინათლე. ეს ის ფერებია, რომლებსაც რესტავრაცია გვპირდებოდა.
მესამე: შეხედეთ ყველაფერს, რაც ცისფერია. ცისფერი ის ფერია, რომელსაც ყავისფერი ჭვარტლი ყველაზე სრულად აქრობს. 1980 წლამდე ჭერის ღია ცისფერი ფერები ნაცრისფერი იყო: ცა, სამოსი, ტუნიკები, ფონები. ახლა ჩანს. განსხვავება, რომელიც ცისფერს ოთახის საერთო აღქმაში შეაქვს, სწორედ ის განსხვავებაა, რაც რესტავრაციამ შეიტანა. სწორედ ამაზეა დავა. ან ის იქ ეკუთვნოდა, ან არა. თქვენმა თვალმა უნდა გადაწყვიტოს.
ბეკი 2007 წელს გარდაიცვალა და ბოლომდე ამტკიცებდა, რომ წმენდა კატასტროფა იყო. კოლალუჩი 2021 წელს გარდაიცვალა და ბოლომდე ამტკიცებდა, რომ ეს XX საუკუნის უდიდესი რესტავრაციული მიღწევა იყო. ჭერსაც არ შეუცვლია პოზიცია. ის ორმოცდაათი ფუტის სიმაღლეზეა, გამაგრებად ბათქაშზე დახატული მოქანდაკის მიერ, რომელიც ფიქრობდა, რომ ბრამანტე მას ატყუებდა, და დავის რომელ მხარესაც არ უნდა აღმოჩნდეთ, თქვენ უყურებთ ყველაზე თამამ მოხატულ ზედაპირს, რაც ევროპაში ოდესმე შექმნილა. დანარჩენი მხოლოდ განათებაა.
გამოსახულებების წყაროები
- ‘LibyanSibyl Sistine Chapel ceiling’ by Michelangelo JBU34.jpg — Jörg Bittner Unna. წყარო, CC BY.