Naar de inhoud

De kroning van Napoleon uitgelegd: wie is wie in Davids menigte

Gepubliceerd: • 19 min lezen

Een enorm geschilderd interieur van de Notre-Dame met een menigte in hofkleding rond een man met een lauwerkrans die een kroon heft boven een geknielde vrouw, met achter hem een zittende paus en rechts een verguld altaar.

Op zondag 2 december 1804 liep Napoleon Bonaparte in de Notre-Dame van Parijs naar het altaar, pakte een gouden lauwerkrans en zette die op zijn eigen hoofd. De paus was er speciaal voor uit Rome gekomen. Hij keek toe. Daarna nam Napoleon een tweede, kleinere kroon, hield die een paar seconden in de lucht en liet haar zakken op het hoofd van zijn vrouw, Joséphine, die voor hem op een violet kussen geknield zat.

Jacques-Louis David zat die ochtend in de kathedraal te tekenen. De drie jaar daarna maakte hij van wat hij zag De kroning van Napoleon, het schilderij dat in Frankrijk bekendstaat als Le Sacre. Het is zes meter hoog en bijna tien meter breed, en Côme Fabre, de conservator die de huidige beschrijving ervan voor het Louvre schreef, telt zo’n 190 figuren, van wie er 93 portretten van echte mensen zijn: 59 mannen, 33 vrouwen en één kind. Afgezien van de keizer, de keizerin en de paus, schrijft Fabre, kwamen de meeste mensen die David kon herkennen naar zijn atelier om te poseren, en leenden ze hem de kleren die ze die dag hadden gedragen. Vier mensen die niet in de kathedraal waren, staan er toch op.

De figuren op De kroning van Napoleon in één oogopslag

Als je het doek van links naar rechts leest, zijn dit de figuren met een naam:

  1. Joseph en Lodewijk Bonaparte, helemaal links, in mantels met gouden borduursel. Joseph is de oudste, het dichtst bij de rand.
  2. Caroline, Pauline en Elisa Bonaparte, de zussen van Napoleon, naast elkaar in het wit.
  3. Hortense de Beauharnais, de dochter van Joséphine en de vrouw van Lodewijk, met aan de hand haar zoon Napoléon-Charles, het enige kind op het schilderij. Josephs vrouw Julie Clary staat bij de familiegroep.
  4. Joachim Murat, de zwager van Napoleon, achter Joséphine, met het lege kussen waar haar kroon vandaan kwam.
  5. Joséphine, geknield, haar sleep gedragen door haar hofdames Madame de La Rochefoucauld en Madame de La Valette.
  6. Letizia Bonaparte, Madame Mère, gezeten in de loge in het middenplan. Zij was niet in de kathedraal.
  7. Jacques-Louis David, schetsend op de tribune boven haar, tussen zijn familie en collega-kunstenaars.
  8. Napoleon, staand op de altaartrede met de kroon geheven.
  9. Een priester met het gezicht van Julius Caesar, vlak rechts van Napoleon, die naar hem opkijkt.
  10. Paus Pius VII, gezeten, de rechterhand zegenend geheven, met kardinaal Caprara achter hem en kardinaal Braschi met een gouden mijter.
  11. De buitenlandse gezanten, rechts op de achtergrond, onder wie de Ottomaanse gezant met een witte tulband.
  12. Charles-François Lebrun, Jean-Jacques-Régis de Cambacérès en Louis-Alexandre Berthier, rechts op de voorgrond, met de scepter met de adelaar, de hand van justitie en de rijksappel.
  13. Talleyrand, in de rode mantel bij de rechterhoek, met Eugène de Beauharnais in huzarenuniform boven hem.

Wie kroont Napoleon, als hij het zelf niet is?

De gangbare naam van het schilderij is een kleine leugen. Het heet de Sacre, de zalving, en het laat noch de zalving noch de kroning van Napoleon zelf zien. Het laat die van Joséphine zien.

Het Louvre is precies over het moment. Tijdens de plechtigheid kroonde Napoleon eerst zichzelf, nam daarna de kroon van de keizerin op en hield die boven haar. David schildert dat tweede gebaar. De officiële beschrijving die werd gedrukt toen het schilderij in 1808 voor het eerst werd getoond, zei het zo: de keizer, ‘nadat hij zichzelf de een na de ander twee kronen op het hoofd had gezet’, heeft de tweede net weer opgenomen en staat op het punt die op zijn vrouw te zetten.

Zij was die ochtend eenenveertig; hij was vijfendertig. Davids Joséphine ziet er niet uit als eenenveertig.

Detail van het midden van het schilderij: Napoleon met lauwerkrans en hermelijnen mantel heft een kleine kroon boven Joséphine, die geknield zit met gevouwen handen; een hoveling met veren achter haar houdt een kussen vast.

Achter haar, met een zwarte hoed met witte pluimen, staat Joachim Murat, de zwager van Napoleon en een van zijn maarschalken. Hij houdt nog altijd het kussen vast waarop de kroon werd binnengedragen. Het is nu leeg.

De zelfkroning die David schilderde en weer wegpoetste

David begon niet met Joséphine. Er zijn drie voorstudies van de hele compositie bewaard gebleven, en Sylvain Laveissière, destijds conservator bij de afdeling schilderkunst van het Louvre, merkt in een stuk voor de Fondation Napoléon uit 2013 op dat ze alle drie de keizer laten zien terwijl hij zichzelf kroont. Hetzelfde geldt voor een studie in zwart potlood in de tekeningencollectie van het Louvre: Napoleon houdt met één hand een kroon boven zijn eigen hoofd en grijpt met de andere zijn zwaard, terwijl de paus naast hem zit met zijn handen omlaag, zonder iets te zegenen.

Een potloodtekening op beige papier met een raster, van Napoleon met lauwerkrans die met zijn rechterhand een kroon boven zijn eigen hoofd heft, zijn linkerhand op een zwaard, met naast hem een zittende paus met mijter.

Die houding kwam wel op het doek terecht. Volgens Fabre schilderde David Napoleon terwijl hij zichzelf kroonde, schilderde hij de figuur in augustus 1806 helemaal weg en zette hij hem opnieuw neer: rechtop, kalmer, naar zijn vrouw gekeerd. Laveissière schrijft het idee toe aan François Gérard, de portretschilder van het hof, die vond dat de keizer moest worden getoond terwijl hij zijn gemalin kroonde. De zelfkroning was het politiekere gebaar. Het nieuwe was het betere schilderij.

De man met het gezicht van Julius Caesar

Doordat Napoleon rechtop kwam te staan, ontstond er naast hem een klein gat, en dat moest iets opvullen.

Fabre benoemt wat David daar neerzette. Direct rechts van Napoleon, een rij naar achteren, staat een priester met een grauwe gelaatskleur die zijn ogen naar de keizer opslaat. Zijn gezicht is overgenomen van een buste die Julius Caesar zou voorstellen. David voegde hem toe, schrijft Fabre, om de kleine ruimte op te vullen die vrijkwam toen de houding van de keizer werd gecorrigeerd. Het vleit Napoleon met de vergelijking met de grote Romeinse veldheer. Het zet ook, in de woorden van Fabre, een ‘onheilspellend voorteken’ naast hem: Caesar werd vermoord door samenzweerders die hem ervan verdachten dat hij zich tot koning wilde maken.

Close-up van Napoleon die de kroon omhooghoudt, met vlak rechts van hem een priester met een grauw gezicht en grijs haar die zijn ogen naar de keizer opslaat, naast een bebaarde man met een rode kap en een bisschop met mijter.

Waarom is de hand van de paus geheven?

Pius VII zit achter Napoleon, in het wit, met een wit kalotje en een pallium met zwarte kruisen. Zijn rechterhand is geheven, twee vingers omhoog, en zegent de kroon. Het is het enige wat Napoleon David vroeg te veranderen.

Detail van paus Pius VII, gezeten in witte gewaden met zwarte kruisen, twee vingers van zijn rechterhand zegenend geheven, met achter hem een kardinaal met rode kap en hermelijn en een bisschop met gouden mijter en gevouwen handen.

Het verslag van het Louvre is precies. Op 18 november 1807 kwam Joséphine naar Davids atelier om het bijna voltooide doek te zien. Op maandag 4 januari 1808 kwam ze terug met Napoleon en een groep hofofficieren. De keizer feliciteerde de schilder en vroeg om precies één wijziging: de rechterarm van de paus omhoog, zodat hij het zegenteken maakt. Laveissière voegt eraan toe dat de zegen op een gegeven moment in Davids plannen zat en dat David hem had laten vallen; Napoleon liet hem terugzetten.

Een paus met zijn handen omlaag ziet eruit als een gast die op zich heeft moeten laten wachten. Een zegenende paus ziet eruit als een partner in de gebeurtenis. Napoleon wilde de partner.

Achter Pius, met een rode kap en een cape met hermelijn, staat de pauselijke legaat, kardinaal Caprara. De beschrijving van 1808 plaatst kardinaal Braschi naast hem, staand, met een gouden mijter en koorkap en gevouwen handen. De aanwezigheid van Caprara is een van Davids verzinsels. Fabre merkt op dat hij ziek was en de plechtigheid miste.

Chiaro is gemaakt voor een detail als die geheven hand, dat een bezoeker in zaal 702 vanuit het midden van de zaal ziet en nooit in twijfel trekt: het verhaal van het atelierbezoek op 4 januari krijg je te horen terwijl je naar de twee opgestoken vingers kijkt.

Waarom staat de moeder van Napoleon op het schilderij?

Midden op het doek, in een eigen loge onder de tribune, zit een vrouw in het wit met een diadeem en een sluier, geflankeerd door leden van haar hofhouding. Het is Letizia Bonaparte, de moeder van de keizer, aan het hof bekend als Madame Mère. David gaf haar de beste plaats van het gebouw.

Detail van een verhoogde loge waarin een vrouw in het wit met diadeem en sluier op een rood met gouden stoel zit, geflankeerd door twee jongere vrouwen en twee mannen, met daarboven een volle tribune met toeschouwers.

Ze was in Rome. Laveissière beschrijft haar als de beroemde afwezige bij een plechtigheid die ze afkeurde, en zegt dat Napoleon eiste dat ze erbij werd geschilderd. Fabre noemt vier mensen op het schilderij die niet in de kathedraal waren: Madame Mère; kardinaal Caprara, die ziek was; en de gezanten van de Ottomaanse sultan en van de keizer van het Heilige Roomse Rijk. Alle vier werden ze, zegt het Louvre, op verzoek van de keizer toegevoegd.

De conservatoren in Versailles wijzen erop dat twee broers van Napoleon, Lucien en Jérôme, evenmin naar de kroning kwamen, en die schilderde David er niet bij.

Begin bij de linkerrand, waar David volgens Fabre de keizerlijke familie neerzette. Twee mannen in mantels die stijf staan van het gouden borduursel staan en profil. De conservatoren in Versailles herkennen in hen Joseph Bonaparte, de oudste broer, het dichtst bij de rand, en Lodewijk, de broer die met Hortense de Beauharnais trouwde.

Detail van de linkerkant van het schilderij: twee mannen in mantels met gouden borduursel, vijf vrouwen in witte hofjurken met diademen, een jongetje in het rood dat de hand van een vrouw vasthoudt, en daarachter maarschalken met gepluimde hoeden.

Daarna komen de vrouwen in het wit. De eerste drie zijn de zussen van Napoleon: Caroline, getrouwd met Murat en later koningin van Napels; Pauline, die haar broer trouw bleef tot op Elba; en Elisa. Hortense de Beauharnais, de dochter van Joséphine, houdt een jongetje in het rood bij de hand. Dat is haar zoon Napoléon-Charles, het enige kind onder de 93 portretten van Fabre. Josephs vrouw, Julie Clary, staat in dezelfde groep. Daarachter rijzen de gepluimde hoeden van de maarschalken op: het leger, dat een stap achter de familie staat.

Het jongetje heeft het voltooide schilderij nooit gezien. Napoléon-Charles stierf op 5 mei 1807 in Den Haag aan kroep, vier jaar oud. David schilderde door tot half november.

De mannen met de regalia

De voorgrond rechts is voor de mannen die het keizerrijk bestuurden. De beschrijving van 1808 noemt hen op volgorde. Charles-François Lebrun, de aartsthesaurier, staat met zijn rug naar ons toe, met een hoed à la Henri IV en een violette mantel, en houdt een staf vast met de keizerlijke adelaar erop. Naast hem, en profil, houdt Cambacérès, de aartskanselier, de hand van justitie vast, een scepter die eindigt in een klein gesneden handje. Dan Berthier, met de rijksappel met kruis op een kussen.

Detail van de voorgrond rechts: hoogwaardigheidsbekleders met gepluimde mutsen en geborduurde mantels, van achteren en en profil gezien, een van hen met een rijksappel op een kussen, een man in een lange rode mantel, kardinalen in het rood daarachter en een koorknaap met een wierookvat.

Bijna in de hoek, in een rode mantel, staat Charles-Maurice de Talleyrand, de grootkamerheer, die na de val van Napoleon de Bourbons zou gaan dienen. Boven zijn hoofd, blootshoofds in huzarenuniform en met zijn hand op zijn sabel, staat Eugène de Beauharnais, de zoon van Joséphine. Zijn sabel hangt vlak voor de koorknaap met het wierookvat.

De gezant die er niet was

Fabre plaatst de buitenlandse gezanten achteraan rechts. De makkelijkst te vinden is de man met de witte tulband.

Detail van een groep hoogwaardigheidsbekleders in donkere jassen en sjerpen, een van hen met een lichtblauwe sjerp en een rode kraag, en daarachter een bebaarde man met een witte tulband, half verscholen achter vergulde kandelaars.

Hij vertegenwoordigt de Ottomaanse sultan, en volgens Fabre is hij een van de vier mensen op het schilderij die niet in de Notre-Dame waren. De gezant van de keizer van het Heilige Roomse Rijk was er evenmin. David zette ze er allebei bij. Een kroning ziet er legitiemer uit als Constantinopel en Wenen lijken toe te kijken.

Waar staat David op De kroning van Napoleon?

Kijk boven de loge van Madame Mère, naar de tribune met de groene gordijnen. Daar schilderde David zichzelf, tekenend, omringd door zijn vrouw en hun tweelingdochters, zijn assistent Georges Rouget en zijn vrienden onder de kunstenaars en academieleden. De conservatoren in Versailles lezen het als een symbool van de studie die het schilderij hem kostte.

Detail van een schemerige bovengalerij omlijst door groene gordijnen, vol rijen toeschouwers: vrouwen met hoedjes en diademen vooraan, mannen in donkere jassen met rode linten daarachter.

De tribune is donkerder dan de rest van het doek en vanaf de vloer moeilijk te lezen. De conservatoren in Versailles geven in het speelblad dat ze aan bezoekers uitdelen deze aanwijzing: ‘Hij schetst het tafereel vanaf een tribune boven, onder grote gordijnen.’ Rouget deed meer dan alleen poseren. Fabre schrijft hem de meeste kostuums en accessoires toe, en de architectuur en het perspectief aan de theaterdecorontwerper Ignazio Degotti. David werkte in een buiten gebruik geraakte gotische kapel aan de place de la Sorbonne en plande de menigte met een driedimensionale maquette en kleine aangeklede poppetjes.

Hij veranderde ook de kathedraal. In die tijd was het gotische koor van de Notre-Dame verborgen achter klassieke arcaden, en David vereenvoudigde de tapijten, maakte de rode wandbehangen groen en verzon de grote groene gordijnen. Eén ding liet hij staan: helemaal aan de rechterrand, boven het altaar, staat de marmeren Piëta van Nicolas Coustou, voltooid in 1723. Fabre merkt op dat die er nog altijd staat. Je kunt hem vandaag zien in de Notre-Dame, die na de brand van 2019 weer openging, en onze gids over de Notre-Dame behandelt de rest van het gebouw.

Zijn er twee schilderijen van De kroning van Napoleon?

Ja. Het exemplaar in het Louvre is het origineel. Het tweede hangt in Versailles, in de Kroningszaal, en heeft een vreemdere geschiedenis dan het eerste.

Een tweede versie van het kroningstafereel, met een vrijwel identieke compositie, met de menigte, Napoleon die de kroon heft en rechts het altaar.

Volgens het Paleis van Versailles schilderde David het in Parijs en daarna in Brussel, tussen 1808 en 1822, voor een groep Amerikaanse zakenlieden. Het werd de hele negentiende eeuw door in de Verenigde Staten en Europa tentoongesteld. Versailles kocht het in 1947 en hing het het jaar daarop in de Kroningszaal, op de plek waar het origineel van 1837 hing tot het in 1889 naar het Louvre ging. Onze gids over Versailles behandelt de rest van het paleis.

Het verschil dat je het makkelijkst vindt, zit links. In de versie van Versailles draagt de tweede van de drie zussen roze.

Detail van de linkerkant van de replica in Versailles: twee mannen in mantels met gouden borduursel, dan een rij vrouwen in witte hofjurken, van wie de tweede een roze jurk draagt, en een jongetje in het rood.

Versailles herkent in haar Pauline Borghese, de zus die het paleis beschrijft als de enige van de drie die dicht bij Napoleon bleef. In het origineel in het Louvre is haar jurk wit, net als die van de anderen. David voltooide de replica in Brussel, als balling. Napoleon was toen al een jaar dood.

In welke zaal van het Louvre hangt het?

De kroning hangt in de Denonvleugel van het Louvre, niveau 1, in zaal 702, de Salle Daru, een van de rode zalen die gewijd zijn aan grote Franse schilderijen. Volgens het eigen register van het museum hangt het daar sinds 1994. Het is olieverf op doek, 6,21 meter hoog en 9,79 meter breed, en David signeerde het rechtsonder en dateerde het linksonder 1806 en 1807.

Toeristen verdringen zich voor het reusachtige kroningsschilderij in een vergulde lijst aan een rode museumwand, en een aantal van hen wijst omhoog naar het doek.

In dezelfde zaal hangt het schilderij dat David twintig jaar eerder beroemd maakte, De eed van de Horatii. Volgens het register van het Louvre werd het in Rome geschilderd en in juli 1785 voltooid. Het is ongeveer een kwart zo groot als De kroning en zegt met een vader en drie zonen meer dan het latere schilderij met 190 mensen.

Drie Romeinse broers met helmen strekken hun armen uit naar drie zwaarden die hun vader omhooghoudt, terwijl rechts vrouwen en kinderen van verdriet ineenzakken, onder een rij donkere bogen.

Volgens de website van het Louvre is het museum op maandag, donderdag, zaterdag en zondag open van 9.00 tot 18.00 uur, en op woensdag en vrijdag van 9.00 tot 21.00 uur. Op dinsdag is het gesloten. Een kaartje kost 22 euro voor inwoners van de Europese Economische Ruimte en 32 euro voor alle anderen. Ben je toch al op deze verdieping voor de Mona Lisa, dan hangt Veronese’s Bruiloft te Kana, die nog groter is, in dezelfde vleugel. Onze gidsen over wat je in het Louvre moet zien en over de schilderijen van het Louvre behandelen wat er verder in de buurt hangt.

Als je een menigte graag zo leest, krijgt Rafaëls De school van Athene dezelfde genummerde legenda, met het gezicht van Leonardo op Plato, en de hele reeks staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.

Waar je op let als je ervoor staat

Ga eerst ver genoeg naar achteren om het geheel in je op te nemen, en in de Salle Daru betekent dat het midden van de zaal. Loop daarna naar voren en werk je erdoorheen zoals David het heeft geordend.

Zoek het lege kussen in de handen van Murat. Zoek de twee geheven vingers van de paus en bedenk dat die na 4 januari 1808 werden toegevoegd. Zoek de grauwe priester vlak achter de schouder van Napoleon, degene die omhoogkijkt, en bedenk wiens gezicht hij heeft. Kijk dan omhoog, langs Madame Mère in haar loge, naar de donkere tribune met de groene gordijnen.

David wilde 100.000 frank voor het schilderij. Volgens het register van het Louvre kreeg hij er 65.000, na onderhandelingen die tot februari 1810 duurden met graaf Daru, de intendant-generaal van de keizerlijke hofhouding. De zaal waarin het schilderij vandaag hangt, is de Salle Daru.