Naar de inhoud

Het verhaal van het glas-in-lood van de Sainte-Chapelle

Gepubliceerd: • 11 min lezen

De bovenkapel van de Sainte-Chapelle in Parijs, met wanden die bijna helemaal uit glas-in-lood bestaan, en rijen stoelen klaargezet voor een concert.

Foto van Pascal Bernardon op Unsplash

Je klimt een smalle wenteltrap op vanuit een lage, donkere, beschilderde ruimte, en bovenaan zijn de muren verdwenen. In hun plaats staan vijftien ramen van gekleurd glas, elk zo’n vijftien meter hoog, zo dicht naast elkaar dat de steen ertussen eruitziet als een lijst die het licht omhooghoudt. Op een zonnige dag kleurt de hele ruimte blauw en rood. Mensen blijven boven aan de trap staan en staan daar gewoon.

Dat is de bovenkapel van de Sainte-Chapelle in Parijs, en het is niet echt een gebouw met ramen. Het is een reliekhouder, een met juwelen bezet kistje voor één enkel voorwerp, gebouwd op de schaal van een kerk. Om het glas te begrijpen, moet je beginnen bij dat voorwerp.

Een kroon, gekocht voor een fortuin

De apsis van de bovenkapel van de Sainte-Chapelle, waar de relieken werden bewaard, onder hoge blauwe en rode glas-in-loodramen.

Foto van Mike Swigunski op Unsplash

In 1238 was Boudewijn II, de Latijnse keizer van Constantinopel, blut. Zijn rijk was een krimpend overblijfsel van de Vierde Kruistocht, en hij had zijn kostbaarste reliek al verpand aan Venetiaanse bankiers: de doornenkroon die Christus bij de kruisiging zou hebben gedragen.

Lodewijk IX van Frankrijk loste de schuld af en nam de kroon. Het bedrag dat meestal wordt genoemd voor de kroon en de relieken die volgden, is 135.000 livres, een duizelingwekkend bedrag voor die tijd en volgens de gangbare schatting ongeveer drie keer zoveel als de kapel die werd gebouwd om ze te bewaren zou kosten. De kroon kwam in 1239 in Frankrijk aan, en de kroniekschrijvers beschrijven hoe de koning haar blootsvoets tegemoet liep, in een eenvoudig gewaad, en haar zelf Parijs binnendroeg. In de jaren daarna volgden meer relieken van het lijden van Christus, waaronder een fragment van het Ware Kruis.

Lodewijk had een plek nodig om ze te bewaren, en die wilde hij dicht bij zich. De Sainte-Chapelle werd gebouwd binnen het koninklijk paleis op het Île de la Cité, het Palais de la Cité, tot in de 14e eeuw de belangrijkste residentie van de Franse koningen. Ze verrees snel: begonnen in het begin van de jaren 1240 en ingewijd op 26 april 1248.

Twee kapellen, de een boven op de ander

Een blik recht omhoog in het beschilderde gewelf van de bovenkapel van de Sainte-Chapelle, omringd door glas-in-loodramen.

Foto van Mitya Ivanov op Unsplash

Het gebouw bestaat eigenlijk uit twee kapellen. De onderste, op de begane grond, was voor de mensen die in het paleis werkten. Ze is laag en donker, met een beschilderd gewelf vol blauwe en gouden lelies. Het oorspronkelijke glas is verdwenen: een overstroming in 1690 vernietigde het, en de ramen die je er nu ziet, zijn 19e-eeuwse vervangingen.

De bovenkapel was van de koning. Ze kwam rechtstreeks uit op de koninklijke vertrekken, en daar werden de relieken bewaard. Alles eraan is ontworpen om de steen te laten verdwijnen. De muren zijn teruggebracht tot dunne pijlers, en daartussen zit glas: zo’n 670 vierkante meter, het roosvenster niet meegerekend.

De ramen lezen

Close-up van een van de hoge lancetvensters van de Sainte-Chapelle, opgebouwd uit tientallen kleine gekleurde taferelen.

Foto van Svetlana Gumerova op Unsplash

De bovenkapel heeft vijftien grote ramen in het schip en de apsis, uit het midden van de 13e eeuw, met samen zo’n 1.113 afzonderlijke taferelen. Dat getal wordt door de meeste gidsen herhaald; waar het om gaat, is dat het veel te veel is om in één keer te bevatten, en dat niemand dat ooit van je verwachtte.

De ramen vertellen één lang verhaal, en dat heeft een begin en een eind.

Begin links als je naar het altaar kijkt. De cyclus begint aan het westelijke eind van de noordmuur met het boek Genesis: de Schepping, Adam en Eva, de Zondvloed. Daarna werkt hij zich langs de noordmuur door het Oude Testament: Exodus, het boek Numeri, Jozua, Richteren, de profeten.

Het lijden van Christus zit achter het altaar. De ramen van de apsis, het ronde oostelijke eind, gaan over op het Nieuwe Testament, en het middelste, recht achter de plek waar de relieken werden getoond, laat het lijden van Christus zien. Daar draait het hele gebouw om. De doornenkroon in het raam hing boven de doornenkroon in het schrijn.

Dan terug langs de zuidkant, en naar het heden. De zuidmuur keert terug naar het Oude Testament, met boeken als Judit, Ester en Koningen, en het laatste raam, het raam het dichtst bij de ingang aan de zuidkant, doet iets opmerkelijks. Het laat de Bijbel achter zich en vertelt het verhaal van de relieken zelf: hun ontdekking, hun reis vanuit Constantinopel en hun aankomst in Frankrijk, met Lodewijk IX die de doornenkroon in processie draagt.

De koning zette zichzelf, en de aankoop die hij net had gedaan, aan het eind van de heilige geschiedenis. Het glas zegt dat het verhaal dat begon met de schepping van de wereld hier eindigt, in deze ruimte, bij deze koning.

In elk raam staan de taferelen in medaillons, kleine omlijste vormen, cirkels, vierpassen en ruiten, gestapeld over de hoogte van het glas. Je leest ze doorgaans van onder naar boven. Probeer ze niet allemaal te lezen. Kies één raam, ga er dichtbij staan en volg het een paar rijen omhoog. Je begint kleine figuurtjes te zien, kronen, paarden, boten en muren, geschilderd in bruinzwarte lijnen op gekleurd glas, met het lood dat elk stukje op zijn plek houdt.

Chiaro herkent de bovenkapel van de Sainte-Chapelle in Parijs, met de glas-in-loodwanden die van achteren worden verlicht, de audiogids die speelt en knoppen voor vervolgvragen over het glas en de relieken.

Dit is de ruimte waar het het meest helpt als iemand je vertelt waar je moet kijken. Richt Chiaro op de ramen en het vertelt je wat je ziet, en daarna kun je hardop vragen welk raam het reliekenraam is, of wat het tafereel voor je laat zien, zonder te hannesen met een gedrukte plattegrond.

Het roosvenster: tweehonderd jaar later

Het westelijke eind van de bovenkapel van de Sainte-Chapelle, met het grote roosvenster boven de ingang.

Foto van Sung Jin Cho op Unsplash

Draai je om en kijk terug naar de ingang. Het grote roosvenster boven de deur komt helemaal niet uit de tijd van Lodewijk IX. Het werd eind 15e eeuw herbouwd, tijdens de regering van Karel VIII, in de flamboyante gotiek, met maaswerk dat krult als vlammen. Het is zo’n negen meter in doorsnee en bestaat uit 89 afzonderlijke panelen met de Apocalyps, het visioen van het einde van de wereld uit het boek Openbaring.

De kapel is dus een compleet verhaal in glas: het begin van de wereld op de noordmuur, het lijden van Christus in het oosten, de relieken in het zuiden, en het einde van de wereld in het westen. Het licht verandert in de loop van de dag en valt beurtelings op elk deel.

De Revolutie, en wat er verloren ging

Een avond-Filo over de Sainte-Chapelle in Parijs, die begint bij een vraag die in de kapel werd gesteld, met een hoofdstuk getiteld What the Revolution left behind.

De Franse Revolutie was hard voor de Sainte-Chapelle. Het was een koninklijk gebouw vol koninklijke symbolen, en zo werd het ook behandeld. De kapel werd een opslagplaats, het beeldhouwwerk en de koninklijke emblemen werden kapotgeslagen, en de torenspits ging neer. Een deel van het glas werd gebroken of raakte verspreid. De relieken werden weggehaald; de doornenkroon belandde in de Notre-Dame van Parijs, waar ze de brand van 2019 overleefde. Het verhaal van die nacht vertelden we in ons artikel over de Notre-Dame.

Opmerkelijk genoeg overleefde bijna twee derde van het oorspronkelijke 13e-eeuwse glas. Een deel van wat het gebouw verliet, hangt nu in musea. Originele panelen zijn te zien in het Musée de Cluny, het nationale museum van de middeleeuwen, op loopafstand aan de overkant van de rivier, en ander vroeg glas uit de kapel bevindt zich in het Victoria and Albert Museum in Londen. Daar kun je er op ooghoogte voor staan, en dat is het enige wat je in de kapel zelf niet kunt.

Twee restauraties

In de 19e eeuw was de gotiek weer in de mode, en de Sainte-Chapelle werd een van de grote restauratieprojecten van die tijd. Het werk begon in de jaren 1830 onder de architect Félix Duban, met Jean-Baptiste Lassus, en later Émile Boeswillwald en de jonge Eugène Viollet-le-Duc, die later de Notre-Dame zou restaureren. Het glas zelf werd tussen 1846 en 1855 gerestaureerd door de ateliers van Antoine Lusson, Maréchal de Metz en Louis Steinheil. Ongeveer een derde van het glas, stukken die in latere eeuwen waren toegevoegd, werd eruit gehaald en vervangen door middeleeuws glas of door nieuw glas in de stijl van de 13e eeuw.

De tweede restauratie is recent. Tussen 2008 en 2015 werden de ramen in een zevenjarig programma van zo’n 10 miljoen euro schoongemaakt en hersteld, en kregen ze aan de buitenkant een nieuwe laag beschermend glas om de middeleeuwse panelen te beschermen tegen weer en vervuiling. Heb je de kapel daarvoor gezien en herinner je je haar als donkerder, dan verbeeldde je je dat niet.

Zo zie je haar

Ga op een heldere dag. Glas-in-lood heeft de zon erachter nodig. Op een grijze middag is de kapel nog altijd mooi, maar op een zonnige ochtend gloeit ze.

Boek vooraf. De Sainte-Chapelle ligt binnen het Palais de Justice, het gerechtsgebouw van Parijs, dus er is een veiligheidscontrole voordat je naar binnen mag, en de rij kan lang zijn. Een kaartje met een tijdslot bespaart je het meeste wachten.

Doe eerst de benedenkapel, rustig aan. Het is het donker vóór het licht, en zo was het ook bedoeld. Het effect van de bovenkapel is sterker als je boven aan de trap aankomt nadat je een paar minuten beneden hebt doorgebracht.

Kies dan één raam. Ga op de bank langs de muur zitten, kies een raam en volg het van onder naar boven. Het reliekenraam aan het eind van de zuidmuur is een goed begin: dat vertelt je waarom het gebouw bestaat.

Bekijk de kathedraal op dezelfde dag. De Notre-Dame ligt een paar minuten lopen verderop, en de twee gebouwen zijn voor hetzelfde reliek gemaakt. Wil je weten waar je op moet letten als je daar bent, dan is onze gids waar je op let in een gotische kathedraal een goede metgezel bij dit artikel.

Hoor het verhaal terwijl je omhoogkijkt

Een vraag hardop stellen aan Chiaro in de Sainte-Chapelle in Parijs.

De pagina over de Sainte-Chapelle op de website van Chiaro is een demo van wat de app doet zodra hij een plek herkent: vijf stops door de kapel, het soort gids dat Chiaro maakt van één foto, af te spelen in je browser zonder account. In de app zelf ben je niet beperkt tot de demo: richt hem op elk raam, elk gebouw, elk schilderij, en vraag hardop wat je maar wilt weten, in 18 talen.

Veelgestelde vragen

Hoeveel glas-in-loodramen heeft de Sainte-Chapelle?

De bovenkapel heeft vijftien grote ramen uit de 13e eeuw, elk zo’n vijftien meter hoog, plus het grote roosvenster boven de ingang, dat eind 15e eeuw werd herbouwd.

Hoeveel taferelen staan er in de ramen van de Sainte-Chapelle?

Het gangbare getal is 1.113 taferelen verdeeld over de vijftien ramen, die het bijbelverhaal vertellen vanaf Genesis en eindigen met de aankomst van de relieken in Parijs.

Is het glas van de Sainte-Chapelle origineel?

Grotendeels. Bijna twee derde van het glas is 13e-eeuws. De rest werd vervangen of gerestaureerd, veel ervan tijdens de restauratie in de 19e eeuw, en tussen 2008 en 2015 werden de ramen opnieuw schoongemaakt en beschermd.

Waar is de doornenkroon nu?

Ze verliet de Sainte-Chapelle tijdens de Revolutie en wordt sinds de 19e eeuw bewaard in de Notre-Dame van Parijs. Tijdens de brand van 2019 werd ze uit de kathedraal gered.

Wat is de beste tijd voor een bezoek?

Een zonnige ochtend of rond het middaguur, als het licht door het glas valt. Boek een kaartje met een tijdslot om de rij bij de veiligheidscontrole te omzeilen.

Het kistje dat de kroon bewaarde

Lodewijk IX bouwde de Sainte-Chapelle om één voorwerp te bewaren, en dat voorwerp is weg. Wat overblijft, is het kistje, en het kistje bleek de schat te zijn. Acht eeuwen later klimmen mensen nog altijd die trap op voor het licht.

Chiaro is Italiaans voor ‘helder’. Haal het in de App Store, richt het op het glas, en luister.

Klik. Luister. Ontdek.