Przejdź do treści

Historia witraży Sainte-Chapelle

Opublikowano: • 9 min czytania

Kaplica górna Sainte-Chapelle w Paryżu, której ściany są niemal w całości z witraży, z rzędami krzeseł ustawionymi na koncert.

Zdjęcie: Pascal Bernardon w serwisie Unsplash

Wspinasz się wąskimi kręconymi schodami z niskiej, ciemnej, malowanej sali, a na górze ścian już nie ma. Na ich miejscu jest piętnaście okien z kolorowego szkła, każde wysokie na mniej więcej piętnaście metrów, tak blisko siebie, że kamień między nimi wygląda jak rama podtrzymująca światło. W słoneczny dzień cała sala robi się niebieska i czerwona. Ludzie zatrzymują się na szczycie schodów i po prostu stoją.

To kaplica górna Sainte-Chapelle w Paryżu i właściwie nie jest to budynek z oknami. To relikwiarz, wysadzana klejnotami szkatuła na jeden przedmiot, zbudowana w skali kościoła. Żeby zrozumieć szkło, trzeba zacząć od tego przedmiotu.

Korona kupiona za fortunę

Absyda kaplicy górnej Sainte-Chapelle, gdzie przechowywano relikwie, pod wysokimi niebiesko-czerwonymi witrażami.

Zdjęcie: Mike Swigunski w serwisie Unsplash

W 1238 roku Baldwin II, łaciński cesarz Konstantynopola, był bankrutem. Jego cesarstwo było kurczącą się pozostałością po czwartej wyprawie krzyżowej, a on już zastawił u weneckich bankierów jego najcenniejszą relikwię, koronę cierniową, którą według tradycji Chrystus miał na głowie podczas ukrzyżowania.

Ludwik IX, król Francji, spłacił dług i przejął koronę. Kwota zwykle podawana za koronę i relikwie, które przybyły po niej, to 135 000 liwrów, suma jak na tamte czasy oszałamiająca i według powszechnych szacunków mniej więcej trzy razy większa niż koszt kaplicy zbudowanej, żeby je pomieścić. Korona dotarła do Francji w 1239 roku, a kronikarze opisują, jak król wyszedł jej na spotkanie boso, w prostej tunice, i sam wniósł ją do Paryża. W kolejnych latach przybyły następne relikwie Męki Pańskiej, w tym fragment Krzyża Świętego.

Ludwik potrzebował miejsca, w którym mógłby je umieścić, i chciał, żeby było blisko niego. Sainte-Chapelle zbudowano w obrębie pałacu królewskiego na Île de la Cité, Palais de la Cité, głównej rezydencji królów Francji aż do XIV wieku. Powstała szybko: rozpoczęta na początku lat 40. XIII wieku, została konsekrowana 26 kwietnia 1248 roku.

Dwie kaplice, jedna nad drugą

Widok prosto w górę na malowane sklepienie kaplicy górnej Sainte-Chapelle, otoczone wieńcem witraży.

Zdjęcie: Mitya Ivanov w serwisie Unsplash

Budynek to tak naprawdę dwie kaplice. Dolna, na poziomie ziemi, była przeznaczona dla ludzi pracujących w pałacu. Jest niska i ciemna, z malowanym sklepieniem w niebieskie i złote lilie. Jej pierwotne szkło nie przetrwało: zniszczyła je powódź w 1690 roku, a okna, które widzisz tam dziś, to XIX-wieczne zamienniki.

Kaplica górna należała do króla. Łączyła się bezpośrednio z apartamentami królewskimi i przechowywano w niej relikwie. Wszystko w niej jest zaprojektowane tak, żeby kamień zniknął. Ściany zredukowano do cienkich filarów, a między nimi jest szkło: około 670 metrów kwadratowych, nie licząc rozety.

Jak czytać okna

Bliski widok jednego z wysokich, ostrołukowych okien Sainte-Chapelle, złożonego z dziesiątek małych kolorowych scen.

Zdjęcie: Svetlana Gumerova w serwisie Unsplash

Kaplica górna ma piętnaście wielkich okien w nawie i absydzie, z połowy XIII wieku, na których mieści się około 1113 osobnych scen. Tę liczbę powtarza większość przewodników; ważne jest to, że to o wiele za dużo, żeby ogarnąć wszystko naraz, i nikt nigdy tego nie oczekiwał.

Okna opowiadają jedną długą historię, która ma początek i koniec.

Zacznij od lewej, stojąc twarzą do ołtarza. Cykl zaczyna się na zachodnim końcu ściany północnej od Księgi Rodzaju: stworzenie świata, Adam i Ewa, potop. Potem biegnie wzdłuż ściany północnej przez Stary Testament: Księgę Wyjścia, Księgę Liczb, Jozuego, Sędziów, proroków.

Męka Pańska jest za ołtarzem. Okna absydy, zaokrąglonego wschodniego zakończenia, przechodzą do Nowego Testamentu, a środkowe, tuż za miejscem, gdzie wystawiano relikwie, przedstawia Mękę Chrystusa. To sedno całego budynku. Korona cierniowa w oknie wisiała nad koroną cierniową w relikwiarzu.

Potem z powrotem wzdłuż strony południowej, aż do teraźniejszości. Ściana południowa wraca do Starego Testamentu, z takimi księgami jak Judyty, Estery i Królewskie, a ostatnie okno, najbliższe wejścia po stronie południowej, robi coś niezwykłego. Zostawia Biblię i opowiada historię samych relikwii: ich odnalezienia, podróży z Konstantynopola i przybycia do Francji, z Ludwikiem IX niosącym koronę cierniową w procesji.

Król umieścił samego siebie i zakup, którego właśnie dokonał, na końcu świętej historii. Szkło mówi, że opowieść, która zaczęła się od stworzenia świata, kończy się tutaj, w tej sali, z tym królem.

W każdym oknie sceny są ujęte w medaliony, małe obramione kształty kół, czteroliści i rombów, ułożone jeden nad drugim na całej wysokości szkła. Czyta się je zwykle od dołu do góry. Nie próbuj przeczytać wszystkich. Wybierz jedno okno, podejdź blisko i podążaj w górę przez kilka rzędów. Zaczniesz dostrzegać maleńkie postacie, korony, konie, łodzie i mury, namalowane brunatnoczarnymi liniami na kolorowym szkle, z ołowiem trzymającym każdy kawałek na miejscu.

Chiaro rozpoznaje kaplicę górną Sainte-Chapelle w Paryżu, z podświetlonymi od tyłu witrażowymi ścianami: gra audioprzewodnik, a pod nim widać przyciski z pytaniami o witraże i relikwie.

To sala, w której najbardziej przydaje się ktoś, kto powie ci, gdzie patrzeć. Skieruj Chiaro na okna, a powie ci, co widzisz, i pozwoli zapytać na głos, które okno opowiada o relikwiach albo co przedstawia scena przed tobą, bez mocowania się z drukowanym planem.

Rozeta: dwieście lat później

Zachodni koniec kaplicy górnej Sainte-Chapelle z wielką rozetą nad wejściem.

Zdjęcie: Sung Jin Cho w serwisie Unsplash

Odwróć się i spójrz z powrotem w stronę wejścia. Wielka rozeta nad drzwiami w ogóle nie pochodzi z czasów Ludwika IX. Odbudowano ją pod koniec XV wieku, za panowania Karola VIII, w stylu gotyku płomienistego, z maswerkiem wijącym się jak płomienie. Ma około dziewięciu metrów średnicy i składa się z 89 osobnych paneli przedstawiających Apokalipsę, wizję końca świata z Księgi Objawienia.

Kaplica jest więc kompletną opowieścią w szkle: początek świata na ścianie północnej, Męka Pańska od wschodu, relikwie na południu i koniec świata na zachodzie. Światło zmienia się w ciągu dnia, padając po kolei na każdą część.

Rewolucja i to, co przepadło

Wieczorne Filo o Sainte-Chapelle w Paryżu, zaczynające się od pytania zadanego w kaplicy, z rozdziałem zatytułowanym What the Revolution left behind.

Rewolucja francuska obeszła się z Sainte-Chapelle surowo. Był to królewski budynek pełen królewskich symboli i tak go potraktowano. Kaplicę zamieniono w magazyn, jej rzeźby i królewskie emblematy rozbito, a iglicę zburzono. Część szkła została rozbita albo rozproszona. Relikwie usunięto; korona cierniowa trafiła ostatecznie do Notre-Dame w Paryżu, gdzie przetrwała pożar w 2019 roku. Historię tamtej nocy opowiedzieliśmy w naszym wpisie o Notre-Dame.

Co niezwykłe, przetrwały niemal dwie trzecie oryginalnego szkła z XIII wieku. Część tego, co opuściło budynek, jest dziś w muzeach. Oryginalne panele są w Musée de Cluny, narodowym muzeum średniowiecza, kawałek spacerem po drugiej stronie rzeki, a inne wczesne szkło z kaplicy jest w Victoria and Albert Museum w Londynie. Możesz stanąć przed nimi na wysokości oczu, czyli zrobić jedyną rzecz, której nie da się zrobić w samej kaplicy.

Dwie restauracje

W XIX wieku gotyk znów stał się modny, a Sainte-Chapelle stała się jednym z wielkich projektów konserwatorskich swojej epoki. Prace rozpoczęły się w latach 30. XIX wieku pod kierunkiem architekta Félixa Dubana, z Jeanem-Baptiste’em Lassusem, a później Émile’em Boeswillwaldem i młodym Eugène’em Viollet-le-Duc, który miał potem odnowić Notre-Dame. Samo szkło odnowiono w latach 1846-1855 w warsztatach Antoine’a Lussona, Maréchala de Metz i Louisa Steinheila. Około jednej trzeciej szkła, kawałki dodane w późniejszych stuleciach, wyjęto i zastąpiono szkłem średniowiecznym albo nowym w stylu XIII-wiecznym.

Druga restauracja jest niedawna. W latach 2008-2015 siedmioletni program kosztujący około 10 milionów euro oczyścił i naprawił okna oraz dodał od zewnątrz nową warstwę szkła ochronnego, osłaniającą średniowieczne panele przed pogodą i zanieczyszczeniami. Jeśli widziałeś kaplicę wcześniej i pamiętasz ją jako ciemniejszą, nie wydawało ci się.

Jak ją zobaczyć

Przyjdź w jasny dzień. Witraże potrzebują słońca za sobą. W szare popołudnie kaplica wciąż jest piękna, ale w słoneczny poranek świeci.

Zarezerwuj z wyprzedzeniem. Sainte-Chapelle stoi na terenie Palais de Justice, paryskiego gmachu sądów, więc przed wejściem jest kontrola bezpieczeństwa, a kolejka bywa długa. Bilet na określoną godzinę oszczędza większość czekania.

Najpierw kaplica dolna, powoli. To ciemność przed światłem i tak to zaplanowano. Kaplica górna robi większe wrażenie, jeśli docierasz na szczyt schodów po kilku minutach spędzonych na dole.

Potem wybierz jedno okno. Usiądź na ławce pod ścianą, wybierz okno i podążaj nim od dołu w górę. Na początek dobre jest okno z relikwiami na końcu ściany południowej: to ono mówi ci, dlaczego budynek istnieje.

Zobacz katedrę tego samego dnia. Notre-Dame jest kilka minut spacerem dalej, a oba budynki powstały dla tej samej relikwii. Jeśli chcesz wiedzieć, na co tam zwrócić uwagę, nasz przewodnik na co zwrócić uwagę we wnętrzu gotyckiej katedry dobrze uzupełnia ten wpis.

Słuchaj historii, patrząc w górę

Pytanie zadawane Chiaro na głos w Sainte-Chapelle w Paryżu.

Strona Sainte-Chapelle na stronie Chiaro pokazuje, co robi aplikacja, gdy rozpozna miejsce: pięć przystanków w kaplicy, taki przewodnik, jaki Chiaro tworzy z jednego zdjęcia, odtwarzany w przeglądarce, bez konta. W samej aplikacji nie ogranicza cię demonstracja: skieruj ją na dowolne okno, dowolny budynek, dowolny obraz i pytaj na głos o wszystko, co chcesz wiedzieć, w 18 językach.

FAQ

Ile witraży ma Sainte-Chapelle?

Kaplica górna ma piętnaście wielkich okien z XIII wieku, każde wysokie na mniej więcej piętnaście metrów, a do tego wielką rozetę nad wejściem, odbudowaną pod koniec XV wieku.

Ile scen jest na oknach Sainte-Chapelle?

Zwykle podaje się 1113 scen na piętnastu oknach, opowiadających historię biblijną od Księgi Rodzaju i kończących się przybyciem relikwii do Paryża.

Czy szkło w Sainte-Chapelle jest oryginalne?

W większości tak. Niemal dwie trzecie szkła pochodzi z XIII wieku. Resztę wymieniono albo odnowiono, w dużej części podczas XIX-wiecznej restauracji, a w latach 2008-2015 okna ponownie oczyszczono i zabezpieczono.

Gdzie jest teraz korona cierniowa?

Opuściła Sainte-Chapelle podczas rewolucji i od XIX wieku jest przechowywana w Notre-Dame w Paryżu. Uratowano ją z katedry podczas pożaru w 2019 roku.

Kiedy najlepiej ją odwiedzić?

W słoneczny poranek albo w południe, gdy światło przechodzi przez szkło. Zarezerwuj bilet na określoną godzinę, żeby skrócić kolejkę do kontroli bezpieczeństwa.

Szkatuła, która mieściła koronę

Ludwik IX zbudował Sainte-Chapelle, żeby przechowywać jeden przedmiot, a tego przedmiotu już tam nie ma. Została szkatuła i to ona okazała się skarbem. Osiem stuleci później ludzie wciąż wspinają się po tych schodach dla światła.

Po włosku „chiaro” znaczy „jasny”. Pobierz je z App Store, skieruj na szkło i słuchaj.

Pstryknij. Posłuchaj. Odkrywaj.