Przejdź do treści

Primavera: analiza postać po postaci, od prawej do lewej

Opublikowano: • 14 min czytania

Primavera Sandra Botticellego, około 1482 roku, ze wszystkimi dziewięcioma postaciami rozmieszczonymi w gaju pomarańczowym: Merkury po lewej stronie, Trzy Gracje, Wenus pośrodku pod Kupidynem z przepaską na oczach, Flora, Chloris i Zefir po prawej.

Primavera ma dziewięć postaci. Większość obrazów z tamtego okresu ma jedną albo dwie, czasem trzy. Primavera ustawia dziewięć w rzędzie na pierwszym planie, w gaju drzew pomarańczowych, w pasie, który wypełnia niemal całe płótno. Każda postać jest cytatem. Każda robi coś konkretnego. Obraz ma być czytany od prawej do lewej, wbrew naturalnemu kierunkowi czytania na Zachodzie, i to po części dlatego większość zwiedzających stoi przed nim zdezorientowana.

Oto rozszyfrowanie postać po postaci. Każda postać na obrazie: co cytuje, co robi, kim jest. W kolejności, w jakiej Botticelli chce, żebyś je czytał: od Zefira chwytającego Chloris po prawej do Merkurego rozganiającego chmury na samym lewym skraju.

Dłuższy esej o obrazie jako całości, o mecenasie, porze roku i kontekście neoplatońskim, znajdziesz w tekście towarzyszącym. Ten tekst jest jego uzupełnieniem na poziomie poszczególnych postaci.

Jak czytać obraz

Zacznij po prawej. Przesuwaj się w lewo. Każda postać prowadzi do następnej. Obraz to jedna procesja, w dziewięciu częściach, przedstawiająca nadejście wiosny.

Czytanie od prawej do lewej jest nietypowe. Większość obrazów renesansowych, jeśli mają narrację, czyta się od lewej do prawej. Primavera odwraca ten kierunek. Powód, według dominującej interpretacji neoplatońskiej, jest taki, że obraz przechodzi od świata fizycznej, zwierzęcej miłości (napaść Zefira na Chloris) do świata miłości filozoficznej, intelektualnej (gest Merkurego skierowany w górę, ku niebiosom). Oko czyta od ziemi do nieba, od ciała do duszy.

Na ziemi stoi osiem postaci, a dziewiąta, Kupidyn, unosi się nad Wenus; część badaczy liczy go jako osobną postać, a inni jako część grupy Wenus. Omówimy postacie po kolei, a potem gaj, kwiaty i Gracje z bliska: w sumie dziesięć przystanków.

1. Zefir (prawa krawędź)

Detal Zefira na prawej krawędzi Primavery: niebieska postać o wydętych policzkach, do połowy wyłaniająca się spośród drzew, obejmująca ramionami nimfę Chloris.

Postać na samym prawym skraju płótna, w bladym błękicie, do połowy wyłaniająca się spośród ciemnych drzew, z policzkami wydętymi, jakby dmuchała wiatrem, to Zefir, wiatr zachodni. Zefir jest uosobieniem ciepłego wiosennego wiatru, który według pisarzy antycznych przynosił nową porę roku. Hezjod, Owidiusz, Lukrecjusz, wszyscy opisują Zefira jako wiatr wiosny, oddech, który po zimie rozmraża świat.

Zefir to jedyna postać na obrazie, która nie stoi na ziemi. Jest w powietrzu, do połowy wdmuchnięty do gaju własnym wiatrem. Jego skóra ma niebieskawy odcień, jest nieco nieziemska, co oznacza go jako ducha, a nie śmiertelnika. Ma otwarte usta. Oddech jest widoczny: białe smugi płyną z jego warg we włosy Chloris.

Chwyta nimfę, która jest tuż po jego lewej stronie. Właśnie ją porywa.

2. Chloris (tuż obok Zefira)

Młoda nimfa w białej sukni, wykręcająca się, żeby uciec Zefirowi, z jednym ramieniem uniesionym, by go odepchnąć, i twarzą zwróconą w zaskoczeniu albo przerażeniu, to Chloris. W mitologii greckiej jest nimfą leśną, córką nikogo ważnego, która po prostu mieszkała w gaju, do którego Zefir postanowił wejść.

Według Fastów Owidiusza, księga V, Zefir zobaczył Chloris, oczarowała go jej uroda i zaczął ją ścigać. Pochwycił ją, zgwałcił i, w tym samym akapicie, poślubił, dał jej władzę nad kwiatami i zamienił ją w boginię Florę. Przemiana zaczyna się na obrazie dokładnie w tej chwili. Spójrz na usta Chloris. Już wyrasta z nich roślinność: wąsy pnączy, liście, pierwsze pędy kwiatów, którymi wkrótce będzie władać. Ziemia wokół jej stóp wypuszcza pierwsze rośliny wiosny.

Botticelli uchwycił Chloris na progu między napaścią a apoteozą, między śmiertelną nimfą a boginią kwiatów. Ta postać to jeden ruch: przemoc, która staje się stworzeniem.

3. Flora (krok w lewo od Chloris)

Detal Flory na Primaverze: młoda kobieta w białej sukni we wzór chabrów i róż, z wiankiem we włosach, rozsypująca kwiaty z fałdy sukni.

Postać tuż po lewej stronie Chloris, w białej sukni we wzór chabrów i róż, z wiankiem we włosach i zebranym przed sobą fartuchem z materiału, z którego rozsypuje kwiaty po gaju, to Flora, bogini kwitnienia. Flora jest, w sensie narracyjnym, tą samą osobą co Chloris, tylko o krok później w czasie. Chloris po prawej dopiero zaczęła swoją przemianę. Flora krok w lewo już ją zakończyła.

To jeden z najsubtelniejszych wyborów kompozycyjnych obrazu. Ta sama postać jest pokazana dwa razy, jednocześnie, w dwóch stanach. Obraz robi w formie malarskiej to, co Owidiusz robi wierszem: jedno zdanie, w którym Chloris zostaje pochwycona, przemieniona i nazwana na nowo Florą.

Strój Flory to jeden z najpiękniejszych w malarstwie renesansu. Chabry i róże na jej sukni są niebieskie i czerwone, w kolorach późnej wiosny. Wianek we włosach jest z mirtu, rośliny poświęconej Wenus. W fartuchu pełnym kwiatów, które rozsypuje, są stokrotki, nagietki, pierwiosnki i co najmniej tuzin innych gatunków. Według florenckiej mody lat 80. XV wieku jest ubrana jak panna młoda: biała suknia, ukwiecony fartuch, wianek. Panny młode we Florencji w tym okresie naprawdę ubierały się tak na ceremonię ślubną.

Flora patrzy też na widza, co czyni ją jedną z zaledwie dwóch postaci na obrazie, których spojrzenie spotyka się z naszym. (Trzy Gracje patrzą na siebie nawzajem, Wenus i Merkury patrzą obok nas, tylko Flora i środkowa Gracja patrzą nam prosto w oczy).

4. Wenus (środek)

Postać stojąca nieco w głębi za innymi, w geometrycznym środku płótna, w czerwonym płaszczu na białej sukni spodniej, z jedną dłonią uniesioną w geście pomiędzy powitaniem a błogosławieństwem, to Wenus. Jest władczynią gaju. Pozostałe postacie są rozmieszczone wokół niej jak dwór.

Wenus, rzymska bogini miłości (po grecku Afrodyta), była tradycyjnie kojarzona z wiosną, z małżeństwem i z zasadą rodzenia. W neoplatońskim systemie ikonograficznym, którego Marsilio Ficino nauczał we Florencji przez piętnaście lat, zanim Botticelli namalował ten obraz, Wenus miała dwa oblicza: Wenus niebiańską (Venus Caelestis), boginię miłości boskiej, i Wenus ziemską (Venus Vulgaris), boginię miłości fizycznej. Obie były tą samą boginią widzianą z różnych stron.

Wenus na tym obrazie nie ma na sobie klasycznej draperii, jakiej można by się spodziewać u bogini, lecz strój współczesnej florenckiej panny młodej. Czerwony płaszcz, biała suknia spodnia z czerwonym obszyciem, fryzura, trinzale z pojedynczym klejnotem na czole, wszystko to strój florenckiej sposy z lat 80. XV wieku. Obraz zamówiono na ślub młodego kuzyna Medyceuszy, Lorenza di Pierfrancesco, a Wenus jest ubrana jak panna młoda.

Jej gest ma znaczenie. Prawą dłoń unosi wnętrzem do przodu, w geście, który historycy sztuki odczytują jako powitanie, adventus, rzymski gest przyjmowania gości. Wita w swoim gaju Zefira, Chloris, Florę, Gracje, Merkurego, ich wszystkich.

Brzuch Wenus jest pod suknią lekko zaokrąglony. Niektórzy badacze, za Charlesem Dempseyem, odczytują to jako znak ciąży, co wiązałoby obraz ściślej z ikonografią ślubu i płodności, pasującą do małżeństwa Medyceuszy z rodem Appiani w 1482 roku. Inni widzą w tym naturalny kształt ciała florenckiej panny młodej w malarskim idiomie epoki. Ta interpretacja jest sporna.

5. Kupidyn (nad Wenus)

Detal Kupidyna nad Wenus na Primaverze: mała uskrzydlona postać z przepaską na oczach napina łuk, a strzała mierzy w dół, w środkową Grację.

Tuż nad głową Wenus, unosząc się w koronach drzew pomarańczowych, jest Kupidyn, jej syn. Napina łuk. Ma przepaskę na oczach. Strzała jest skierowana w dół i lekko w prawo od widza, wymierzona w środkową postać Trzech Gracji.

Przepaska to cytat z Petrarki, który w swoich Trionfi (Triumfach) opisał Kupidyna jako ślepego, którego strzały trafiają bez względu na to, w kogo. Odwołanie do Petrarki byłoby natychmiast rozpoznawalne dla każdego wykształconego florentczyka w 1482 roku. Petrarka był od stu lat najczęściej czytanym poetą piszącym po włosku. Kupidyn z przepaską to obraz mówiący: miłość jest przypadkowa, miłość jest irracjonalna, miłość trafi tam, gdzie trafi.

Strzała Kupidyna zakończona płomieniem, widać mały pomarańczowy płomyk na jej grocie, to strzała miłości erotycznej. Gdy trafi w pierś środkowej Gracji, uruchomi reakcję łańcuchową, którą tańczą Trzy Gracje.

6. Trzy Gracje (na lewo od Wenus)

Detal Trzech Gracji: trzy młode kobiety w przejrzystych białych sukniach, trzymające się za ręce, tańczą w kręgu, a za nimi w powietrzu powiewają welony.

Trzy młode kobiety w niemal przezroczystych białych sukniach, trzymające się za ręce w kręgu, tańczące powoli w gaju pomarańczowym, to Trzy Gracje. To Charyty z mitologii greckiej, łacińskie Gratiae: w Teogonii Hezjoda są trzema córkami Zeusa i Eurynome, noszą imiona Aglaja (Blask), Eufrozyna (Radość) i Talia (Wesołość). W renesansowej ikonografii neoplatońskiej nadano im jednak inne imiona i inne znaczenie: Pulchritudo (Piękno), Castitas (Czystość) i Voluptas (Rozkosz).

Trzy Gracje na Primaverze to, według standardowej interpretacji neoplatońskiej, Pulchritudo po lewej, Castitas pośrodku i Voluptas po prawej. Są ustawione w kolistym tańcu, bo w interpretacji Marsilia Ficina wszystkie trzy są etapami jednego cyklu miłości erotycznej: Piękno prowadzi do Czystości (bo Piękno budzi pożądanie, które czysty umysł powściąga), Czystość prowadzi do Rozkoszy (bo powściągnięte pożądanie w końcu znajduje właściwy wyraz), Rozkosz prowadzi z powrotem do Piękna (bo rozkosz wyostrza i odnawia postrzeganie piękna).

Dlatego strzała Kupidyna jest wymierzona w środkową Grację, Castitas. Strzała, która zaraz utkwi w jej piersi, zamieni ją, nieubłaganą logiką miłości, w siostrę Pulchritudo, Voluptas. Taniec jest cyklem, a Kupidyn jest przypadkową strzałą, która go uruchamia.

Znaczący jest też gest dłoni. Gracje nie tylko trzymają się za ręce. Ich palce są splecione w określonym układzie, łańcuchu trzech skrzyżowanych uchwytów, który pisarze antyczni opisywali jako ikonografię liberalitas, „hojności”. Trzy Gracje w ikonografii klasycznej oznaczały trzy etapy hojności: dawanie, przyjmowanie i odwzajemnianie. Poza u Botticellego zachowuje to klasyczne odniesienie, nakładając na nie neoplatońskie odczytanie erotyczne.

Przezroczyste suknie są celowe. Gracje są ubrane, ale je widać. To jeden z drobnych żartów obrazu: boginie miłości erotycznej są formalnie skromne, w białych sukniach z długimi rękawami, ale suknie są na tyle cienkie, że widać przez nie ciała. Botticelli chce mieć swoją ikonografię na dwa sposoby naraz.

7. Merkury (lewy skraj)

Detal Merkurego na lewym skraju Primavery: młody mężczyzna w czerwonej pelerynie i złotym hełmie unosi kaduceusz ku małym ciemnym chmurom w koronach drzew pomarańczowych.

Postać na samym lewym skraju obrazu, w czerwonej pelerynie, w złotych butach, z małym mieczem u pasa i z kaduceuszem (laską z dwoma splecionymi wężami) uniesionym ku drzewom, to Merkury, posłaniec bogów. To jedyna postać na obrazie odwrócona od centralnej grupy. Jego plecy są zwrócone ku tańcowi. Patrzy w górę i w bok, na niewielkie skupisko ciemnych chmur, które pojawiło się nad koronami drzew pomarańczowych.

Rozgania je. Kaduceusz w jego uniesionej prawej dłoni sięga ku chmurom i rozsuwa je. To klasyczny atrybut. Merkury w roli psychopompa, przewodnika dusz, był tradycyjnie bogiem, który odprowadzał zmarłych do podziemi, a w niektórych mitach także otwierał drogi przez chmury, mgły i przeszkody. Wergiliusz opisuje, jak robi to w Eneidzie. Botticelli ilustruje tę rolę.

W interpretacji neoplatońskiej Merkury jest postacią granicy. Gaj za nim, z Gracjami, Wenus i Florą, to świat miłości ziemskiej. Nad nim, za chmurami, jest świat miłości niebiańskiej, wznoszenie się duszy ku boskości. Gest Merkurego rozsuwa granicę między nimi. W ikonograficznym wywodzie obrazu wyprowadza on duszę z ciała i prowadzi ją ku niebiosom.

Dlatego też Merkury jest ubrany jak współczesny florentczyk. Jego strój, czerwona peleryna, buty, mały miecz u biodra, to strój młodego florenckiego szlachcica. Niektórzy badacze twierdzą, że twarz jest portretem jednego z Medyceuszy, być może Giuliana Medyceusza (brata Wawrzyńca Wspaniałego, zamordowanego w 1478 roku) albo jednego z jego kuzynów. Ta identyfikacja portretowa jest sporna. Jasne jest, że Merkury, podobnie jak Wenus, nosi współczesny strój, co zacierało dystans między mitologią a domem, dla którego obraz powstał.

8. Gaj pomarańczowy

Sceneria to nie las ani ogród, lecz konkretnie gaj drzew pomarańczowych. Owoce wiszące w koronach są złote. Liście są ciemnozielone. Gaj zamyka w głębi obrazu ciągły pas listowia, bez horyzontu, bez nieba, poza małym skrawkiem nad Merkurym, tam, gdzie rozgania chmury.

Drzewa pomarańczowe nie są przypadkowe. Pomarańcza, w dawnej włoskiej nazwie botanicznej mala medica, była herbowym emblematem rodu Medyceuszy, grą słów na ich nazwisku. (Nazwisko „Medici” pochodzi od „medico”, lekarz; pomarańcza, po łacinie mala medica, była „jabłkiem lekarskim”, czyli „jabłkiem Medyceuszy”. W 1482 roku ta gra słów była już stara, a ród ją sobie przyswoił). Gaj jest więc gajem Medyceuszy. Na poziomie heraldycznym obraz rozgrywa się na ziemi Medyceuszy.

To ten sam rodzaj zabiegu, w którym heraldyka rodu staje się scenerią, jakiego Botticelli użył w swoim Pokłonie Trzech Króli, gdzie rodzinę Medyceuszy rozpoznaje się po współczesnych strojach postaci klęczących przy żłóbku. Cały esej o Pokłonie omawia ten drugi rodzinny portret w formie obrazu.

9. Kwiaty

Detal kwiatów pod stopami Flory i na dolnym pierwszym planie Primavery: chabry, róże, barwinki, narcyzy i dziesiątki innych gatunków kwitnących w trawie.

Badacze botanicy rozpoznali na Primaverze około 190 różnych gatunków kwiatów, poczynając od toskańskiej botaniczki Mirelli Levi d’Ancona w latach 80. XX wieku. Większość z nich to kwiaty tradycyjnie kojarzone w literaturze klasycznej z Wenus, z małżeństwem albo z wiosną.

Róże są poświęcone Wenus. Stokrotki to kwiaty Flory. Chabry bywają łączone z rzymskimi zwyczajami ślubnymi. Narcyz to kwiat greckiej nimfy Echo, która usychała z nieodwzajemnionej miłości i została zamieniona w kwiat. Hiacynt to kwiat młodzieńca Hiacynta, ukochanego Apollina. Każdy gatunek, w neoplatońskim systemie ikonograficznym, w którym pracował Angelo Poliziano, jest zaszyfrowanym odniesieniem. Każdy można rozwinąć w małą mitologiczną opowieść.

Kwiaty mają też swój kalendarz. Gatunki widoczne na obrazie kwitną w Toskanii mniej więcej w tym samym dwutygodniowym oknie późnej zimy i wczesnej wiosny. Na podstawie identyfikacji konkretnych gatunków badacze twierdzą, że Botticelli przedstawia jedną chwilę na początku marca, we Florencji lub w jej okolicy, w roku przed ukończeniem obrazu.

10. Trzy Gracje z bliska

Drugi detal Trzech Gracji, widzianych nieco od tyłu: tył głowy jednej z Gracji, misternie zaplecione włosy, przezroczysta tkanina jej sukni.

Trzy Gracje zasługują na drugie spojrzenie. Od frontu wyglądają jak jednolity krąg. Pod lekkim kątem, a pod takim kątem widzi je w galerii większość zwiedzających, bo obraz jest szeroki i nie da się stanąć naprzeciw wszystkich jego części naraz, to trzy odrębne postacie.

Każda ma inną fryzurę. Każda ma inny klejnot. Środkowa Gracja, Castitas, jest ubrana najskromniej: suknia zakrywa więcej, włosy są ciaśniej związane. Gracja po prawej, Voluptas, jest najbogaciej przystrojona: perły we włosach, brosza na ramieniu. Gracja po lewej, Pulchritudo, jest najprostsza. Hierarchia stroju odpowiada neoplatońskiej hierarchii tej trójki: Piękno (proste), Czystość (skromna), Rozkosz (strojna).

Przezroczysta tkanina to, znowu, celowy wybór. Wydaje się niemal nieważka. Bardziej odsłania ciała, niż je zakrywa. Botticelli robi to, co robi na całym obrazie: formalnie przestrzega zasad skromności swojej epoki, a jednocześnie czyni ciała tak zmysłowymi, jak te zasady pozwalają.

Co postacie robią razem

Czytany od prawej do lewej obraz opowiada jedną historię. Zefir nadlatuje. Zefir chwyta Chloris. Chloris przemienia się we Florę. Flora rozsypuje pierwsze kwiaty po gaju. Wenus ze środka panuje nad nową porą roku. Kupidyn z przepaską na oczach wypuszcza strzałę w stronę tańca. Trzy Gracje tańczą wieczny cykl miłości erotycznej. Merkury na granicy rozgania chmury i otwiera drogę ku boskości.

Obraz to procesja wiosny w dziewięciu postaciach, zaczynająca się w chaosie cielesnych żądz, a kończąca kontemplacyjnym wznoszeniem się ku niebiosom. Namalowano go do komnaty ślubnej młodego kuzyna Medyceuszy, gdzie wisiał przez pokolenie, potem przeniesiono do willi Medyceuszy w Castello, gdzie w latach 50. XVI wieku widział go Vasari, a w XVIII wieku do Uffizi.

Jest tam od tamtej pory. Sale 10–14, na długiej ścianie, naprzeciwko Narodzin Wenus. Tekst towarzyszący o obrazie jako całości omawia mecenasa, porę roku i szerszą historię interpretacji. Esej o Narodzinach Wenus omawia siostrzany obraz wiszący w tej samej sali.

Pokolenie później Rafael zapełnił w Rzymie ścianę filozofami, a jego Szkoła ateńska została rozszyfrowana postać po postaci w ten sam sposób, razem z resztą serii w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.

Chiaro prowadzi cię przez postacie od prawej do lewej, tak jak obraz chce być czytany: Zefir chwytający Chloris, Chloris przemieniająca się we Florę, Flora rozsypująca kwiaty, tańczące Gracje, Merkury rozganiający chmury. Wszystko jako jeden nieprzerwany nurt wiosny płynący przez płótno, tak że obraz czyta się jako procesję, którą zawsze był.

Puenta

Stań przed Primaverą. Znajdź niebieski policzek na prawej krawędzi. Znajdź leśną nimfę tuż obok, z roślinnością wyrastającą już z jej ust. Przesuwaj wzrok w lewo, powoli, wbrew temu, jak czytasz wszystko inne: Flora rozsypująca kwiaty, Wenus panująca nad gajem, Kupidyn z przepaską na oczach, tańczące Gracje, Merkury rozganiający chmurę na skraju. Ponad pięćset lat temu, w komnacie ślubnej młodego kuzyna Medyceuszy, ktoś zaprojektował obraz, który prosi twoje oko, żeby przeszło przez wiosnę wstecz. Wciąż to robi. Każda z dziewięciu postaci jest cytatem. Każda robi coś konkretnego. Całość mieści się w jednym spojrzeniu, a odsłania się przez godzinę.

Źródła ilustracji