Przejdź do treści

Pocałunek Klimta: co znaczy złoto i gdzie wisi obraz

Opublikowano: • 17 min czytania

Kwadratowy obraz przedstawiający obejmującą się parę na ukwieconej półce skalnej na tle nakrapianego złota: mężczyzna w szacie z czarnych i białych prostokątów pochyla się, by pocałować w policzek klęczącą kobietę w sukni z kolorowych kół i kwiatów.

Latem 1908 roku austriackie Ministerstwo Wyznań i Oświaty kupiło obraz prosto ze ściany tymczasowej hali wystawowej w Wiedniu, a obraz nie był jeszcze do końca ukończony. Wystawa nazywała się Kunstschau. Otwarto ją 1 czerwca 1908 roku. Obraz był dziełem czterdziestopięcioletniego artysty, z którym to samo ministerstwo toczyło spór przez większą część dekady. Katalog nazywał go Liebespaar, czyli „kochankowie”. Cena wyniosła 25 000 koron. Dziś świat zna go jako Pocałunek. Kochankowie Klimta, kupieni przez państwo, zanim farba zdążyła się ułożyć, od tamtej pory nie opuścili Wiednia.

A teraz najdziwniejsze. Osiem lat wcześniej to samo ministerstwo zamówiło u Gustava Klimta malowidła na suficie Auli Uniwersytetu Wiedeńskiego. Gdy oddał pierwsze płótno, dziesiątki profesorów podpisały protest przeciwko niemu, a krytycy atakowali je w prasie jako obsceniczne. W 1905 roku Klimt zwrócił honorarium i zabrał obrazy z powrotem do domu. A potem, w 1908 roku, państwo zmieniło front i zapłaciło małą fortunę za obraz dwojga ludzi, którzy za chwilę się pocałują. Coś na tym płótnie sprawiło, że miasto mu wybaczyło. Odpowiedź kryje się we wzorze, a ten wzór da się czytać jak zdanie, kiedy zna się gramatykę.

Pocałunek w skrócie

To kwadrat o wymiarach 180 na 180 centymetrów. Namalowano go farbą olejną i płatkami złota na płótnie, z dodatkiem srebra i, według kilku opracowań technicznych, odrobiny platyny. Większość źródeł datuje go na lata 1907–1908. Belweder datuje go na lata 1908–1909, a według jego własnej dokumentacji Klimt zaczął go w pierwszej połowie 1908 roku i ukończył w 1909. Innymi słowy, wygląda na to, że pracował nad nim jeszcze po tym, jak obraz został sprzedany.

Nie ma w nim żadnej opowieści. Nie pada nazwa żadnego mitu, żadnego świętego, żadnego zleceniodawcy. Mężczyzna w długiej szacie, na skraju ukwieconej półki skalnej, pochyla głowę pod ostrym kątem, by pocałować w policzek kobietę, która klęczy przytulona do niego. Jej oczy są zamknięte. Jego twarz jest niemal całkiem ukryta. Wokół nich jeden złoty kształt odgradza ich od świata jak dzwon. Za nimi nie ma nic poza polem nakrapianego złota.

To cały obraz. Wszystko, co ciekawe, tkwi w tym, jak został zrobiony.

Pocałunek Klimta punkt po punkcie

Pocałunek Gustava Klimta z jedenastoma ponumerowanymi znacznikami: 1 głowa mężczyzny w wieńcu z bluszczu, 2 twarz kobiety, 3 dłonie przy jej twarzy, 4 jej ręka wokół jego szyi, 5 czarne i białe prostokąty na jego szacie, 6 koła i kwiaty na jej sukni, 7 złoty dzwon obejmujący oboje, 8 kwietna łąka, 9 jej bose stopy na krawędzi, 10 złote pasma opadające w przepaść, 11 sygnatura Klimta.

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Czytaj ją od góry do dołu, tak jak naprawdę wędruje wzrok.

#Co to jestNa co zwrócić uwagę
1Głowa mężczyznyUwieńczona bluszczem, pochylona niemal pod kątem prostym, kark gruby i ciemny. Jego twarz jest od nas odwrócona.
2Twarz kobietyOczy zamknięte, kwiaty we włosach, policzek uniesiony na przyjęcie pocałunku. To jedyna twarz, którą naprawdę widzimy.
3Dłonie przy jej twarzyJego długa dłoń obejmuje jej policzek. Jej dłoń, o zgiętych palcach, unosi się ku jego dłoni przy brodzie.
4Jej ręka wokół jego szyiJej druga dłoń spoczywa na jego karku. Czy przyciąga go do siebie, czy go powstrzymuje, to najstarszy spór o ten obraz.
5Jego szataCzarne, białe i srebrne prostokąty ułożone jak cegły lub kafle na tle złotych spiral.
6Jej sukniaKoła, owale i jaskrawe kwiaty w czerwieni, błękicie i fiolecie, opadające długą kolumną aż do stóp.
7Złoty dzwonJeden ciągły kontur otacza oba ciała. W środku są dwie osoby, na zewnątrz jeden kształt.
8ŁąkaKobierzec drobnych kwiatów pod parą, namalowany niemal jak mozaika.
9Jej stopyBose, palce mocno podkurczone, tuż przy krawędzi, gdzie kończy się łąka.
10Opadające pasmaCienkie złote wici zwisające od jej kostek wzdłuż prawej krawędzi łąki.
11Sygnatura„GUSTAV KLIMT” drobnymi pomarańczowymi wersalikami, unoszącymi się w złocie w prawym dolnym rogu.

Kiedy już ma się tę legendę w głowie, obraz przestaje być ładnym złotym obrazkiem i zaczyna być wywodem.

Detal górnej części Pocałunku: ciemna, kręcona głowa mężczyzny w wieńcu z zielonych liści bluszczu pochyla się nad uniesioną twarzą kobiety o zamkniętych oczach, z kwiatami w rudozłotych włosach; jego dłoń na jej policzku, jej zgięta dłoń przy brodzie.

Prostokąty dla niego, koła dla niej

Najpierw spójrz na szatę. Mężczyzna jest zbudowany z prostokątów: pełnych czarnych bloków, białych bloków, szarych bloków, ustawionych pionowo jak mur. Jedyne krzywizny po jego stronie to złote spirale w tle szaty, a bloki leżą na nich. Teraz spójrz na nią. Ona jest zbudowana z kół. Drobne pierścienie, pętle, spirale, a potem kwiaty, czyli koła, które rozkwitły. Nawet kolor przestrzega tej zasady. Jego strona jest w większości czarna, biała i złota. Jej strona jest pełna barw.

Zwykła interpretacja jest prosta i trafna, na tyle, na ile sięga. Prostokąt to znak męski, koło żeński, a oba systemy spotykają się w miejscu, w którym ich ciała przywierają do siebie. Klimt nie wymyślił tego kodu na potrzeby tego obrazu. Używał go od lat w portretach i fryzach. Nowe jest tu to, jak czysto działa. Można by zakryć obie twarze i nadal, po samym wzorze, rozpoznać, które ciało jest czyje.

Jest też bardziej zaskakująca wersja tego pomysłu. Neurobiolog Eric Kandel, laureat Nagrody Nobla za badania nad pamięcią, napisał obszerną książkę o Wiedniu około 1900 roku zatytułowaną The Age of Insight. Zwrócił uwagę, że Klimt bywał stale w salonie Berty Zuckerkandl, której mąż Emil był jednym z czołowych anatomów w mieście, i że drobne prostokąty i owale Klimta bardzo przypominają plemniki i komórki jajowe z ówczesnych podręczników biologii. Kandel najmocniej argumentuje to w odniesieniu do innych obrazów Klimta, więc traktuj to raczej jako mocną wskazówkę niż regułę. Ale kiedy raz się to usłyszy, trudno przestać to widzieć. Złoty dzwon zaczyna przypominać mniej aureolę, a bardziej komórkę.

Detal środkowej części Pocałunku: po lewej szata mężczyzny z czarnych, białych i srebrnych prostokątów oraz złotych spiral, po prawej suknia kobiety z czerwonych, niebieskich i fioletowych kwiatowych kół, z grupką drobnych złotych kwadratów przy jej ramieniu.

Potem spójrz na miejsce, w którym oba wzory się stykają. Wzdłuż środka płótna jego prostokąty się kończą, a zaczynają jej kwiatowe koła, niemal bez przerwy między nimi. A tuż pod jej ramieniem mała grupka złotych kwadratów przeszła na jej suknię. Oba systemy nie są od siebie odcięte. Nakładają się w dokładnie jednym miejscu. Tym miejscem jest uścisk.

Krawędź urwiska

Teraz opuść wzrok na dół płótna. Kwietna łąka nie dochodzi do ramy. Urywa się. Po prawej stronie kończy się ostrą linią, a pod tą linią nie ma nic poza tą samą pustką nakrapianą złotem. Kobieta klęczy dokładnie na tej krawędzi. Jej bose stopy stoją na ostatnich kilku centymetrach gruntu, a palce ma kurczowo podwinięte, tak jak podwija się palce, gdy stoi się za blisko przepaści.

Detal prawej dolnej części Pocałunku: bose stopy kobiety z podkurczonymi palcami na skraju ukwieconej półki, cienkie złote wici zwisające wzdłuż krawędzi łąki i obok sygnatura Klimta w nakrapianej złotej pustce.

To szczegół, obok którego przechodzi większość ludzi, i to właśnie on zmienia obraz. Bez niego Pocałunek jest obrazem szczęścia. Z nim jest obrazem szczęścia na skraju urwiska. Para jest bezpieczna tylko wewnątrz złotego kształtu. Jeden krok na zewnątrz i nie ma już żadnego gruntu. Cienkie złote pasma, które zwisają od jej kostek wzdłuż krawędzi łąki jak pnącza albo włosy, sprawiają, że przepaść staje się realna.

Czy ona się poddaje, czy się zapiera? Można bronić obu odczytań. Ma zamknięte oczy i głowę odchyloną do tyłu, co wygląda na uległość. Ale jej twarz jest odwrócona od jego ust, więc on całuje ją w policzek, a nie w usta, a jej szyja jest wygięta pod kątem, którego nikt nie wytrzymałby długo. Dłoń na jego karku może go przyciągać albo trzymać na stałą odległość. Historycy sztuki spierają się o jej pozę od stu lat, a Klimt nie napisał o tym ani słowa. Uważamy, że właśnie ta dwuznaczność jest sednem. Pocałunek to chwila tuż przed tym, zanim się wie.

Płatki złota, fach ojca i kościoły Rawenny

Złoto nie jest ozdobą nałożoną na wierzch. To podłoże, na którym zbudowany jest cały obraz, a do Klimta trafiło z dwóch stron.

Pierwszą była rodzina. Jego ojciec, Ernst Klimt, był grawerem złota, który przybył do Wiednia z Czech. Gustav dorastał, patrząc, jak złoto obrabia się ręcznie, i kształcił się w wiedeńskiej Szkole Rzemiosła Artystycznego, a nie w Akademii, więc nauczył się technik rzemieślniczych, których większość malarzy nigdy nie dotykała. Nakładanie płatków złota, wytłaczanie w nich wzorów, łączenie metalu z farbą: dla niego były to umiejętności warsztatowe, a nie egzotyczne efekty.

Drugą była Rawenna. W 1903 roku Klimt dwukrotnie pojechał do Włoch i w czasie tych podróży stanął we wnętrzu bazyliki San Vitale w Rawennie. W liście do Emilie Flöge zbył większą część miasta jako biedną, ale o mozaikach napisał, że są niesłychanie wspaniałe. Przekłady dokładnego sformułowania się różnią. Sens nie.

Bizantyjska mozaika z VI wieku przedstawiająca cesarzową Teodorę w wysadzanej klejnotami koronie i z nimbem, w otoczeniu dworzan i dam w zdobionych szatach, na tle połyskującego złota.

Wystarczy spojrzeć na cesarzową Teodorę w mozaice w absydzie z około 547 roku, by zobaczyć, skąd wziął się złoty okres Klimta. Postacie są płaskie. Szaty to nie tyle tkanina, ile pola wzorów, klejnotów i drobnych geometrycznych kostek. Twarze i dłonie to jedyne fragmenty potraktowane jak ciało. A wszystko unosi się na złocie, bez podłogi, bez horyzontu, bez prawdziwej przestrzeni. To dokładnie przepis na Pocałunek. Dwie wymodelowane twarze, kilka dłoni, para stóp, a dookoła płaski wszechświat ornamentu.

Lata, które nastąpiły potem, to tak zwany złoty okres Klimta. Powstały w nim portret Adele Bloch-Bauer, dziś w Nowym Jorku, i fryz do Pałacu Stocleta w Brukseli. Pocałunek jest jego szczytem i w pewnym sensie jego końcem. W ciągu kilku lat Klimt w dużej mierze przestał używać złota.

Próba generalna na ścianie Secesji

Pocałunek nie był pierwszym namalowanym przez Klimta pocałunkiem. Sześć lat wcześniej, w 1902 roku, stworzył długi cykl malowideł ściennych na wystawę poświęconą Beethovenowi w wiedeńskiej Secesji, budynku wystawowym, który sam współtworzył. Ostatni panel przedstawia nagą parę splecioną w uścisku wewnątrz czegoś w rodzaju złotej osłony, pod wersem z Ody do radości Schillera, wiersza, który Beethoven umuzycznił w IX Symfonii: „Diesen Kuss der ganzen Welt”, ten pocałunek całemu światu.

Ostatni panel Fryzu Beethovenowskiego Klimta: nagi mężczyzna widziany od tyłu obejmuje kobietę, która oplata ramionami jego szyję, wewnątrz złotego łuku zwieńczonego dwiema twarzami przypominającymi słońca, z krawędzią chóru kobiet w lewym górnym rogu.

Wystarczy zestawić je obok siebie, a rodzinne podobieństwo staje się oczywiste. Mężczyzna odwrócony do nas plecami, jego ciało zasłania jej ciało. Jej ramiona wokół jego szyi. Złoty kształt, który ich zamyka. W 1902 roku para jest naga, a obok śpiewa chór aniołów. W 1908 roku Klimt ich ubrał, usunął chór i postawił na półce skalnej nad nicością. Wersja utopijna stała się ludzka.

Fryz Beethovenowski przetrwał do dziś. Znajduje się w podziemiach budynku Secesji, kilka minut pieszo od Opery, i jeśli jesteś w Wiedniu, by zobaczyć Pocałunek, to najlepsze dopełnienie, jakie oferuje miasto.

Kto jest kim: Klimt, Emilie Flöge, czy ktoś inny?

Pytanie, które zadają wszyscy, brzmi: kim byli kochankowie. Uczciwa odpowiedź jest taka, że nikt tego nie wie. Klimt nie zostawił notatek o modelach. Nie prowadził dziennika. Mamy tylko trzy albo cztery mocne domysły.

O mężczyźnie zwykle mówi się, że to sam Klimt. Gruby kark, ciemne włosy, długa szata, wszystko się zgadza. Klimt przez większość życia pracował w długim, luźnym fartuchu malarskim, i zachowały się zdjęcia, na których go nosi. Ale słynął z tego, że nie interesowało go malowanie samego siebie. Napisał kiedyś w krótkiej notatce, że nie istnieje żaden jego autoportret, bo nie interesuje go on sam jako temat obrazu. Jeśli to Klimt, zadbał o to, żebyśmy nie zobaczyli jego twarzy.

O kobiecie najczęściej mówi się, że to Emilie Flöge. Była projektantką mody i prowadziła z siostrami dobrze prosperujący salon krawiectwa w Wiedniu. Jej siostra Helene wyszła za brata Klimta, Ernsta. Ona i Klimt byli sobie bliscy od początku lat 90. XIX wieku aż do jego śmierci w 1918 roku. Spędzali razem lata nad Attersee, jeziorem, nad którym namalował większość swoich pejzaży, o czym pisaliśmy w tekście o leśnych obrazach Klimta. Gdy w styczniu 1918 roku Klimt doznał udaru, jego pierwsze słowa miały brzmieć, żeby posłać po Emilie. Czy byli kochankami w zwykłym sensie, wciąż jest przedmiotem sporu. Najnowsze badania samego Belwederu wskazują na uczucia Klimta do niej jako na jeden z wątków obrazu.

Portret całopostaciowy szczupłej młodej kobiety w długiej, dopasowanej niebieskiej sukni we wzór ze złotych i srebrnych spiral oraz kwadratów, z jedną ręką na biodrze i ciemną, wzorzystą aureolą za głową.

Drugą kandydatką jest modelka znana tylko jako „Ruda Hilda”. Była to rudowłosa kobieta, która pozowała Klimtowi w tych samych latach, a wielu autorów widzi jej twarz na innych obrazach z tego okresu, między innymi na Danae i Złotych rybkach. Kobieta z Pocałunku ma rudozłote włosy. To nie dowód, ale też nie nic.

Jest jedno nazwisko, na które się natkniesz i które nie wytrzymuje krytyki. Niektóre strony twierdzą, że kobieta to Alma Mahler, żona kompozytora, która lata wcześniej flirtowała z Klimtem. Nie ma na to żadnych dowodów.

Najbardziej użyteczna odpowiedź może brzmieć tak, że samo pytanie jest nieco chybione. Klimt nie malował portretu pary. Malował ideę dwojga ludzi, którzy stają się jednym kształtem. Dlatego twarz mężczyzny jest ukryta. Portret potrzebuje twarzy. Symbol nie.

Znaczenie Pocałunku: mit, Rodin i chwila przed

Ponieważ obraz nie ma innego tytułu niż „kochankowie”, ludzie próbowali dopisać mu historię. Dwa mity powracają raz po raz.

Pierwszy to Apollo i Dafne z Metamorfoz Owidiusza. W tej opowieści bóg dopada nimfę dokładnie w chwili, gdy zamienia się ona w drzewo laurowe. W takim odczytaniu sztywne ciało kobiety, jej zamknięte oczy i pnącza zwisające od jej stóp to początek przemiany. Bernini wyrzeźbił tę samą chwilę w marmurze trzy stulecia wcześniej, a o jego Apollinie i Dafne w Galerii Borghese już pisaliśmy. Drugi mit to Orfeusz i Eurydyka, chwila, w której Orfeusz odwraca się, by objąć żonę, i traci ją na zawsze na rzecz podziemi. To odczytanie znakomicie tłumaczy krawędź urwiska. Ona zaraz spadnie.

Żaden z tych mitów nie jest potrzebny. Najnowsze badania Belwederu dodają inne źródło: Auguste’a Rodina, francuskiego rzeźbiarza, którego własny marmurowy Pocałunek był wówczas najsłynniejszym uściskiem w sztuce europejskiej. Rodin odwiedził Wiedeń w 1902 roku i widział Fryz Beethovenowski Klimta. Obaj się podziwiali. Malarska odpowiedź na pocałunek rzeźbiarza, wykonana w złocie zamiast w marmurze, pasuje.

Co więc znaczy Pocałunek? Oto nasze odczytanie. To obraz o granicy. Złoty dzwon jest granicą między parą a światem. Urwisko jest granicą między gruntem a nicością. Szew, w którym jego prostokąty spotykają się z jej kołami, jest granicą między dwojgiem ludzi. Klimt zatrzymał czas w chwili, gdy wszystkie trzy granice zaraz ustąpią, i ani sekundy później. Dlatego obraz nie wygląda jak obraz seksu, choć wyraźnie mówi o pożądaniu. Wygląda jak obraz chwili, w której wstrzymuje się oddech.

Dlaczego Wiedeń mu wybaczył

Wróćmy do ministerstwa i jego 25 000 koron. Franz Smola, kurator w Belwederze, zwrócił uwagę, że nauczyciel w Wiedniu zarabiał wtedy około 1200 koron rocznie. Państwo zapłaciło więc mniej więcej dwadzieścia lat nauczycielskiej pensji za jeden obraz artysty, którego sufity dla uniwersytetu uznało za zbyt nieprzyzwoite, by je zawiesić.

Część odpowiedzi polega na tym, że Pocałunek jest cnotliwy tam, gdzie malowidła sufitowe takie nie były. Ciała są okryte. Jedyna naga skóra to twarze, dłonie i stopy. Całe pożądanie kryje się we wzorze. Urzędnik ministerstwa mógł go kupić bez skandalu.

Druga część jest taka, że Kunstschau była świętem austriackiego designu, zorganizowanym na sześćdziesięciolecie panowania cesarza Franciszka Józefa. Pocałunek wyglądał jak odpowiedź Wiednia na Paryż: nowoczesny, dekoracyjny, zakorzeniony w rzemiośle i niewątpliwie miejscowy. Państwo nie kupowało po prostu obrazu. Kupowało styl narodowy. Udało się. Obrazy dla uniwersytetu, te, które wywołały skandal, spłonęły w pożarze zamku Immendorf w Dolnej Austrii w maju 1945 roku. Pocałunek to ten Klimt, który przetrwał, by go zdefiniować.

Gdzie jest Pocałunek? W Górnym Belwederze w Wiedniu

Pocałunek wisi w Górnym Belwederze, większym z dwóch barokowych pałaców, które książę Eugeniusz Sabaudzki zbudował na początku XVIII wieku na zboczu tuż na południowy wschód od wiedeńskiego starego miasta. To pałac na szczycie wzgórza, przy Prinz-Eugen-Strasse 27, a najłatwiej dojechać do niego tramwajem D do przystanku Schloss Belvedere. Obraz jest w kolekcji od 1908 roku i od tamtej pory nigdzie nie wyjeżdżał.

Pałac Górny Belweder w Wiedniu o niebieskiej godzinie, z długą barokową fasadą oświetloną i odbitą w basenie przed nią.

Obraz wisi na pierwszym piętrze, które Amerykanie nazwaliby drugim, w salach poświęconych Wiedniowi około 1900 roku, obok innych Klimtów z kolekcji Belwederu, w tym jego Judyty z 1901 roku. Muzeum jest otwarte codziennie od 9:00 do 18:00. Normalny bilet do Górnego Belwederu kosztuje 23 euro według stanu na koniec 2026 roku, a zwiedzający poniżej dziewiętnastego roku życia wchodzą za darmo. Rezerwuje się przedział czasowy, więc poranny tłok jest pod kontrolą, ale to wciąż najbardziej zatłoczona sala w budynku. Najspokojniej jest w pierwszym przedziale dnia i w ostatniej godzinie przed zamknięciem.

Większość ludzi ogląda obraz od drzwi, robi zdjęcie i wychodzi. Zrób odwrotnie. Podejdź blisko i zacznij od dołu. W sali, z włączonym Chiaro, opowieść o krawędzi urwiska i podkurczonych palcach dociera do ciebie dokładnie wtedy, gdy patrzysz na te ostatnie centymetry łąki, na tę część obrazu, której tłum na wysokości ramion nigdy nie widzi. Potem pozwól wzrokowi się wspinać. Łąka, kolumna jej sukni, szew, w którym jego prostokąty spotykają się z jej kołami, jej dłoń na jego karku i wreszcie pochylona głowa na samej górze kwadratu, tak blisko ramy, że wygląda, jakby się pod nią schylał.

Na co patrzeć, stojąc przed obrazem

Najpierw stań około dwóch metrów od obrazu. Z tej odległości złoto jest jedną powierzchnią, a para czyta się jako jeden wysoki kształt, jak wieża albo płomień.

Teraz podejdź blisko. Złoto się rozpada. Tło nie jest gładkim arkuszem płatków złota, lecz cętkowanym, nakrapianym polem, jakby ktoś rozdmuchał złoty pył na ciemnym podkładzie. Szata okazuje się w równym stopniu spiralą, co prostokątem. Koła po jej stronie dzwonu to pierścienie w pierścieniach, niektóre srebrne. Światło zmienia się, gdy się poruszasz, bo metal odbija światło, a farba nie. To efekt Rawenny, przejęty wprost z mozaik, które miały połyskiwać w świetle świec.

Potem odszukaj twarze. Twarze, dłonie i stopy to jedyne części namalowane jak zwykły obraz olejny, z miękkimi cieniami i prawdziwą skórą. Cała reszta to ornament. Klimt mówi ci, gdzie patrzeć. Wzór jest światem. Twarze są ludźmi. A ludzie niemal w nim giną.

Na koniec spójrz na jej stopy. Jeśli chcesz wiedzieć, czy to szczęśliwy obraz, te palce są odpowiedzią, i są kurczowo podwinięte.

Jeśli chcesz spokojniej przejść przez resztę kolekcji, nasz poradnik o tym, jak patrzeć na sztukę, kiedy jej „nie rozumiesz”, sprawdza się szczególnie dobrze w budynku takim jak Belweder, gdzie jeden obraz ściąga cały tłum, a sale obok stoją niemal puste.

Pocałunek to złoty kwadrat o boku prawie 1,80 metra, a najważniejsze w nim jest kilka centymetrów trawy, które kończą się pod palcami stóp kobiety.