
1908 yazında Avusturya Kültür ve Eğitim Bakanlığı, Viyana’daki geçici bir sergi salonunun duvarından bir tablo satın aldı ve tablo henüz tam olarak bitmemişti. Serginin adı Kunstschau’ydu. 1 Haziran 1908’de açıldı. Tablo, aynı bakanlığın neredeyse on yıldır kavga ettiği kırk beş yaşında bir sanatçının eseriydi. Katalog ona Liebespaar, yani “âşıklar” diyordu. Fiyatı 25.000 krondu. Dünya bugün onu Öpücük olarak biliyor. Boyası daha oturmadan devletin satın aldığı Klimt’in âşıkları o günden beri Viyana’dan hiç ayrılmadı.
İşin tuhaf yanı şu. Sekiz yıl önce aynı bakanlık, Gustav Klimt’e Viyana Üniversitesi Büyük Salonu’nun tavanını boyama işini vermişti. İlk tuvali teslim ettiğinde onlarca profesör ona karşı bir protesto metni imzaladı, eleştirmenler de basında onu müstehcen diye yerden yere vurdu. 1905’e gelindiğinde Klimt ücretini iade etmiş ve tablolarını eve götürmüştü. Sonra, 1908’de, devlet tam tersine dönüp öpüşmek üzere olan iki insanın resmine küçük bir servet ödedi. Bu tuvaldeki bir şey, şehrin onu affetmesini sağladı. Cevap desende saklı ve dilbilgisini öğrendiğinizde onu bir cümle gibi okuyabilirsiniz.
Bir bakışta Öpücük
Tablo bir kare: her kenarı 180 santimetre. Tuval üzerine yağlıboya ve varak altın; buna gümüş ve birkaç teknik incelemeye göre biraz da platin eşlik ediyor. Çoğu başvuru kitabı onu 1907-1908’e tarihlendirir. Belvedere ise 1908-1909’a tarihlendiriyor; müzenin kendi belgelerine göre Klimt tabloya 1908’in ilk yarısında başlamış ve 1909’da bitirmiş. Başka bir deyişle, tablo satıldıktan sonra da üzerinde çalışmaya devam etmiş görünüyor.
Tablonun bir hikâyesi yok. Ne bir mit, ne bir aziz, ne de bir sipariş veren var. Uzun bir cüppe giymiş bir erkek, çiçekli bir çıkıntının kenarında, kendisine yaslanarak diz çökmüş bir kadını yanağından öpmek için başını sert bir açıyla aşağı eğiyor. Kadının gözleri kapalı. Erkeğin yüzü neredeyse tamamen gizli. Çevrelerinde tek bir altın biçim, onları bir çan gibi dünyadan ayırıyor. Arkalarında benekli bir altın alandan başka hiçbir şey yok.
Tablonun tamamı bu. İlginç olan her şey, nasıl yapıldığında.
Klimt’in Öpücük tablosu, nokta nokta

Görseldeki numaralar bu anahtarla eşleşiyor. Gözünüzün gerçekten izlediği yolu takip ederek yukarıdan aşağıya okuyun.
| # | Nedir | Neye dikkat etmeli |
|---|---|---|
| 1 | Erkeğin başı | Sarmaşık çelengiyle taçlanmış, neredeyse dik açıyla eğilmiş, ensesi kalın ve koyu. Yüzü bizden öteye dönük. |
| 2 | Kadının yüzü | Gözleri kapalı, saçlarında çiçekler, yanağı öpücüğü almak için yukarı kalkmış. Gerçekten görebildiğimiz tek yüz onunki. |
| 3 | Kadının yüzündeki eller | Erkeğin uzun eli kadının yanağını kavrıyor. Kadının parmakları kıvrık kendi eli, çenesinin yanında erkeğin eline uzanıyor. |
| 4 | Erkeğin boynundaki kolu | Kadının öbür eli erkeğin ensesinde duruyor. Onu kendine mi çekiyor yoksa geri mi tutuyor; bu, tablo hakkındaki en eski tartışma. |
| 5 | Erkeğin cüppesi | Altın sarmallardan bir zemin üzerine tuğla ya da çini gibi dizilmiş siyah, beyaz ve gümüş dikdörtgenler. |
| 6 | Kadının elbisesi | Kırmızı, mavi ve mor renkte daireler, ovaller ve parlak çiçekler; uzun bir sütun hâlinde ayaklarına kadar iniyor. |
| 7 | Altın çan | Kesintisiz tek bir hat iki bedeni de sarıyor. İçeride iki insan, dışarıda tek bir biçim var. |
| 8 | Çayır | Çiftin altında, neredeyse bir mozaik gibi boyanmış küçük çiçeklerden bir halı. |
| 9 | Kadının ayakları | Çıplak, parmakları sıkıca kıvrılmış, tam çayırın bittiği kenarda. |
| 10 | Sarkan teller | Kadının ayak bileklerinden çayırın sağ kenarı boyunca aşağı sarkan ince altın sülükler. |
| 11 | İmza | Sağ altta altının içinde süzülen küçük turuncu büyük harflerle “GUSTAV KLIMT”. |
Bu anahtar aklınızda olduğunda tablo güzel bir altın resim olmaktan çıkar ve bir iddiaya dönüşür.

Erkeğe dikdörtgenler, kadına daireler
Önce cüppeye bakın. Erkek dikdörtgenlerden kurulmuş: dolgun siyah bloklar, beyaz bloklar, gri bloklar, bir duvar gibi dik dizilmiş. Onun tarafındaki tek eğriler cüppenin zeminindeki altın sarmallar, bloklar da bunların üstünde duruyor. Şimdi kadına bakın. O dairelerden kurulmuş. Küçük halkalar, ilmekler, sarmallar ve ardından çiçekler; çiçekler de açmış dairelerden başka bir şey değil. Renk bile bu kurala uyuyor. Erkeğin tarafı çoğunlukla siyah, beyaz ve altın. Kadınınki renk dolu.
Alışılmış yorum basit olanı ve belli bir noktaya kadar doğru. Dikdörtgen eril işaret, daire dişil işaret; iki sistem de bedenlerinin birbirine yaslandığı noktada buluşuyor. Klimt bu kodu bu tablo için icat etmedi. Yıllardır portrelerinde ve frizlerinde kullanıyordu. Burada yeni olan, kodun ne kadar temiz işlediği. İki yüzü de kapatsanız bile yalnızca desene bakarak hangi bedenin hangisi olduğunu söyleyebilirsiniz.
Bu fikrin daha şaşırtıcı bir versiyonu da var. Bellek üzerine çalışmalarıyla Nobel Ödülü kazanan sinirbilimci Eric Kandel, 1900 civarındaki Viyana üzerine The Age of Insight adlı uzun bir kitap yazdı. Klimt’in, kocası Emil şehrin önde gelen anatomistlerinden biri olan Berta Zuckerkandl’ın salonunun müdavimi olduğuna ve Klimt’in küçük dikdörtgenleriyle ovallerinin dönemin biyoloji ders kitaplarındaki sperm ve yumurta hücrelerine çok benzediğine dikkat çekti. Kandel bu savı en doğrudan Klimt’in başka tabloları için öne sürüyor; bu yüzden onu bir kural değil, güçlü bir ipucu olarak görün. Ama bir kez duyduktan sonra görmemek zor. Altın çan bir hâleden çok bir hücreye benzemeye başlıyor.

Sonra iki desenin birbirine değdiği yere bakın. Tuvalin ortasından aşağı doğru, erkeğin dikdörtgenleri bitiyor ve kadının çiçekli daireleri başlıyor; aralarında neredeyse hiç boşluk yok. Kadının omzunun hemen altında ise küçük bir altın kare parçası onun elbisesine geçmiş. İki sistem birbirinden kopuk değil. Tam olarak tek bir yerde örtüşüyorlar. O yer, kucaklaşmanın kendisi.
Uçurumun kenarı
Şimdi gözünüzü tuvalin altına indirin. Çiçekli çayır çerçeveye kadar uzanmıyor. Bitiyor. Sağ tarafta keskin bir çizgiyle sona eriyor ve bu çizginin altında altın benekli boşluktan başka bir şey yok. Kadın tam o kenarda diz çökmüş. Çıplak ayakları zeminin son birkaç santimetresinde ve ayak parmakları, bir uçuruma fazla yakın durduğunuzda kıvrıldığı gibi kıvrılmış.

Çoğu insanın önünden geçip gittiği ayrıntı bu ve tabloyu değiştiren de bu. Bu ayrıntı olmadan Öpücük bir mutluluk resmi. Onunla birlikte, bir uçurumun kenarındaki mutluluğun resmi. Çift yalnızca altın biçimin içinde güvende. Dışarı tek bir adım ve hiç zemin yok. Kadının ayak bileklerinden çayırın kenarı boyunca, sarmaşık ya da saç gibi aşağı sarkan ince altın teller, boşluğu gerçek kılıyor.
Kendini teslim mi ediyor, yoksa direniyor mu? İki tarafı da savunabilirsiniz. Gözleri kapalı, başı geriye düşmüş; bu teslimiyet gibi okunuyor. Ama yüzü erkeğin ağzından öteye dönük, bu yüzden erkek onu dudaklarından değil yanağından öpüyor ve kadının boynu kimsenin uzun süre tutamayacağı bir açıyla bükülmüş. Erkeğin ensesindeki el onu daha yakına çekiyor da olabilir, sabit bir mesafede tutuyor da. Sanat tarihçileri bir yüzyıldır kadının duruşunu tartışıyor ve Klimt bu konuda tek kelime yazmadı. Bize göre belirsizliğin kendisi asıl mesele. Öpücük, bilmeden hemen önceki andır.
Varak altın, bir babanın mesleği ve Ravenna kiliseleri
Altın, üstüne konmuş bir süsleme değil. Bütün tablonun üzerine kurulduğu zemin; Klimt’e de iki yerden geldi.
Birincisi ailesiydi. Babası Ernst Klimt, Bohemya’dan Viyana’ya gelmiş bir altın oymacısıydı. Gustav altının elde işlenmesini izleyerek büyüdü ve Akademi’de değil Viyana Uygulamalı Sanatlar Okulu’nda eğitim aldı; böylece çoğu ressamın hiç el sürmediği zanaat tekniklerini öğrendi. Varak altın uygulamak, üzerine desen bastırmak, metali boyayla karıştırmak: bunlar onun için egzotik efektler değil, atölye becerileriydi.
İkincisi Ravenna’ydı. Klimt 1903’te İtalya’ya iki kez gitti ve bu yolculuklarda Ravenna’daki San Vitale Bazilikası’nın içinde durdu. Emilie Flöge’ye yazdığı bir mektupta kasabanın büyük kısmını yoksul diye geçiştirdi, ama mozaikleri duyulmamış bir ihtişam olarak nitelendirdi. Bu ifadenin tam çevirileri farklılık gösteriyor. Anlamı göstermiyor.

Gidip 547 civarına tarihlenen apsis mozaiğindeki İmparatoriçe Theodora’ya bakın; Klimt’in altın döneminin nereden geldiğini göreceksiniz. Figürler düz. Giysiler kumaştan çok desen, mücevher ve küçük geometrik taşlardan oluşan alanlar. Yalnızca yüzler ve eller ten gibi işlenmiş. Ve her şey altının üzerinde süzülüyor; zemin yok, ufuk yok, gerçek bir mekân yok. Öpücük’ün tarifi tam olarak bu. Biçimlendirilmiş iki yüz, birkaç el, bir çift ayak ve çevrelerinde düz bir süsleme evreni.
Sonraki yıllar, Klimt’in Altın Dönemi denince kastedilen dönem. Bu dönem, bugün New York’ta bulunan Adele Bloch-Bauer portresini ve Brüksel’deki Stoclet Sarayı için yapılan frizi verdi. Öpücük onun zirvesi ve bir anlamda sonu. Birkaç yıl içinde Klimt altını büyük ölçüde bırakmıştı.
Secession duvarındaki prova
Öpücük, Klimt’in resmettiği ilk öpücük değildi. Altı yıl önce, 1902’de, kurulmasına yardım ettiği sergi salonu Viyana Secession’da Beethoven’a adanmış bir sergi için uzun bir duvar resmi dizisi yaptı. Dizinin son panosu, bir tür altın çevrenin içinde kucaklaşmış çıplak bir çifti, Schiller’in Beethoven’ın Dokuzuncu Senfoni’de bestelediği Neşeye Övgü şiirinden bir dizenin altında gösteriyor: “Diesen Kuss der ganzen Welt”, yani bu öpücük bütün dünyaya.

İkisini yan yana koyun, aile benzerliği apaçık. Sırtı bize dönük erkek, bedeni kadınınkini gizliyor. Kadının kolları erkeğin boynunda. Onları dünyadan ayıran altın biçim. 1902’de çift çıplak ve yanlarında bir melekler korosu şarkı söylüyor. 1908’e gelindiğinde Klimt onları giydirmiş, koroyu kaldırmış ve onları hiçliğin üzerindeki bir çıkıntıya yerleştirmiş. Ütopik versiyon insani olana dönüşmüş.
Beethoven Frizi hâlâ ayakta. Secession binasının bodrumunda, Opera’dan birkaç dakikalık yürüme mesafesinde; Öpücük’ü görmek için Viyana’daysanız şehirdeki en iyi tamamlayıcı eser o.
Kim kimdir: Klimt mi, Emilie Flöge mi, yoksa başka biri mi?
Herkesin sorduğu soru, âşıkların kim olduğu. Dürüst cevap şu: kimse bilmiyor. Klimt modeller hakkında not bırakmadı. Günlük tutmazdı. Elimizde üç dört güçlü tahmin var.
Erkeğin genellikle Klimt’in kendisi olduğu söylenir. Kalın boyun, koyu saç, uzun cüppe, hepsi uyuyor. Klimt hayatının büyük bölümünde uzun, bol bir ressam önlüğüyle çalıştı ve fotoğraflarda onu bu önlükle görüyoruz. Ama kendini resmetmeye hiç ilgi duymadığı bilinir. Bir keresinde kısa bir notta, kendisinin bir otoportresi olmadığını, çünkü bir tablonun konusu olarak kendisiyle ilgilenmediğini yazmıştı. Bu Klimt’se, yüzünü göremememizden emin olmuş.
Kadının en çok Emilie Flöge olduğu söylenir. Kız kardeşleriyle birlikte Viyana’da başarılı bir haute couture salonu işleten bir moda tasarımcısıydı. Kız kardeşi Helene, Klimt’in kardeşi Ernst’le evlenmişti. Emilie ve Klimt, 1890’ların başından Klimt’in 1918’deki ölümüne kadar yakın yol arkadaşlarıydı. Yazları birlikte, Klimt’in manzaralarının çoğunu resmettiği Attersee gölünde geçirirlerdi; bu hikâyeyi Klimt’in orman tabloları yazımızda anlatmıştık. Anlatılana göre Klimt Ocak 1918’de inme geçirip yığıldığında ilk sözleri Emilie’yi çağırmaları olmuş. Alışıldık anlamda sevgili olup olmadıkları hâlâ tartışılıyor. Belvedere’nin kendi yakın tarihli araştırması, Klimt’in ona duyduğu hisleri tablodaki iplerden biri olarak gösteriyor.

Öbür aday yalnızca “Kızıl Hilda” olarak bilinen bir model. Aynı yıllarda Klimt’e pozlar veren kızıl saçlı bir kadındı ve pek çok yazar onun yüzünü dönemin başka tablolarında, aralarında Danaë ve Japon Balıkları’nın da bulunduğu eserlerde görür. Öpücük’teki kadının saçları kızıl-altın. Bu bir kanıt değil, ama önemsiz de değil.
Karşınıza çıkacak ama dayanağı olmayan bir isim var. Bazı web siteleri kadının, yıllar önce Klimt’le bir flörtü olmuş besteci eşi Alma Mahler olduğunu iddia ediyor. Buna dair hiçbir kanıt yok.
En yararlı cevap belki de sorunun biraz yanlış olduğu. Klimt bir çiftin portresini yapmıyordu. İki insanın tek bir biçime dönüşmesi fikrini resmediyordu. Erkeğin yüzünün gizli olmasının nedeni bu. Bir portrenin yüze ihtiyacı vardır. Bir simgenin yoktur.
Öpücük’ün anlamı: mit, Rodin ve hemen önceki an
Tablonun “âşıklar” dışında bir adı olmadığı için insanlar ona bir hikâye vermeye çalıştı. İki mit tekrar tekrar karşımıza çıkıyor.
İlki, Ovidius’un Dönüşümler’indeki Apollon ve Daphne. Bu hikâyede tanrı, perinin bir defne ağacına dönüştüğü anda onu yakalar. Böyle okunduğunda kadının kaskatı bedeni, kapalı gözleri ve ayaklarından sarkan sarmaşıklar dönüşümün başlangıcıdır. Bernini aynı anı üç yüzyıl önce mermere oydu; Galleria Borghese’deki Apollon ve Daphne’si hakkında yazmıştık. Öbür mit Orfeus ve Eurydike: Orfeus’un karısına sarılmak için döndüğü ve onu sonsuza dek yeraltı dünyasına kaybettiği an. Bu okuma uçurumun kenarını harika biçimde açıklıyor. Kadın düşmek üzere.
İki mit de şart değil. Belvedere’nin yakın tarihli araştırması başka bir kaynak ekliyor: mermerden Öpücük’ü o dönemde Avrupa sanatının en ünlü kucaklaşması olan Fransız heykeltıraş Auguste Rodin. Rodin 1902’de Viyana’yı ziyaret etti ve Klimt’in Beethoven Frizi’ni gördü. İki adam birbirine hayrandı. Heykeltıraşın öpücüğüne mermer yerine altınla verilmiş resimsel bir cevap, bu tabloya uyuyor.
Peki Öpücük ne anlama geliyor? Bizim okumamız şu. Bu, bir sınır hakkında bir tablo. Altın çan, çiftle dünya arasındaki sınır. Uçurum, zeminle hiçlik arasındaki sınır. Erkeğin dikdörtgenlerinin kadının daireleriyle buluştuğu dikiş yeri, iki insan arasındaki sınır. Klimt zamanı, bu üç sınırın da çökmek üzere olduğu anda durdurmuş, bir saniye bile sonra değil. Bu yüzden, apaçık arzu hakkında olsa da bir cinsellik resmi gibi görünmüyor. Nefesinizi tuttuğunuz anın resmi gibi görünüyor.
Viyana onu neden affetti
Bakanlığa ve onun 25.000 kronuna dönelim. Belvedere’de küratör olan Franz Smola, o dönem Viyana’da bir öğretmenin yılda yaklaşık 1.200 kron kazandığına dikkat çekmişti. Devlet, üniversite tavanlarını asılamayacak kadar edepsiz bulduğu bir sanatçının tek bir tablosuna, bir öğretmenin aşağı yukarı yirmi yıllık maaşını ödedi.
Cevabın bir kısmı, Öpücük’ün tavan resimlerinin olmadığı yerde iffetli olması. Bedenler örtülü. Açıkta olan tek ten yüzler, eller ve ayaklar. Arzunun tamamı desende. Bir bakanlık yetkilisi onu skandala yol açmadan satın alabilirdi.
Diğer kısmı ise Kunstschau’nun, İmparator Franz Joseph’in saltanatının altmışıncı yılına denk getirilmiş bir Avusturya tasarımı şöleni olması. Öpücük, Viyana’nın Paris’e cevabı gibi görünüyordu: modern, dekoratif, zanaate kök salmış ve hiç şüphesiz yerli. Devlet yalnızca bir tablo satın almıyordu. Ulusal bir üslup satın alıyordu. Ve işe yaradı. Skandala yol açan o üniversite tabloları Mayıs 1945’te Aşağı Avusturya’daki Immendorf Şatosu’nda çıkan bir yangında yok oldu. Öpücük, ayakta kalıp Klimt’i tanımlayan eser oldu.
Öpücük nerede? Viyana’daki Yukarı Belvedere
Öpücük, Savoylu Prens Eugen’in on sekizinci yüzyılın başında Viyana’nın eski merkezinin hemen güneydoğusundaki bir yamaçta yaptırdığı iki barok saraydan büyüğü olan Yukarı Belvedere’de asılı. Tepedeki saray bu; adresi Prinz-Eugen-Strasse 27 ve oraya ulaşmanın en kolay yolu D tramvayıyla Schloss Belvedere durağına gitmek. Tablo 1908’den beri koleksiyonda ve o zamandan beri hiç yolculuk etmedi.

Tablo birinci katta, 1900 civarı Viyana’ya ayrılmış galerilerde, Belvedere’nin diğer Klimt eserleriyle, aralarında 1901 tarihli Judith’in de bulunduğu tablolarla birlikte. Müze her gün 09.00-18.00 arası açık. Yukarı Belvedere için standart bilet 2026 sonu itibarıyla 23 euro ve on dokuz yaşından küçük ziyaretçiler ücretsiz giriyor. Bir saat dilimi ayırtıyorsunuz, bu yüzden sabah kalabalığı kontrol altında, ama burası yine de binanın en kalabalık salonu. Günün ilk dilimi ve kapanıştan önceki son saat en sakin zamanlar.
Çoğu insan tabloyu kapıdan görür, bir fotoğraf çeker ve gider. Siz tersini yapın. Yaklaşın ve aşağıdan başlayın. Salonda, Chiaro açıkken, uçurumun kenarı ve kıvrık ayak parmaklarının hikâyesi tam da çayırın o son birkaç santimetresine baktığınız anda geliyor; omuz hizasından bakan kalabalığın hiç görmediği kısım bu. Sonra gözünüzün yukarı tırmanmasına izin verin. Çayır, kadının elbisesinin sütunu, erkeğin dikdörtgenlerinin kadının daireleriyle buluştuğu dikiş, kadının erkeğin boynundaki eli ve en sonunda karenin en tepesindeki eğik baş; çerçeveye o kadar yakın ki erkek sanki onun altına eğiliyor.
Önünde dururken nelere bakmalı
Önce yaklaşık iki metre geride durun. Oradan altın tek bir yüzey ve çift, bir kule ya da alev gibi tek, uzun bir biçim olarak okunuyor.
Şimdi yaklaşın. Altın dağılıyor. Arka plan düz bir varak tabakası değil, koyu bir zemin üzerine altın tozu üflenmiş gibi alacalı, benekli bir alan. Cüppe, dikdörtgen olduğu kadar sarmal da çıkıyor. Çanın kadın tarafındaki daireler iç içe halkalar, bazıları gümüş. Hareket ettikçe ışık değişiyor, çünkü metal yansıtıyor, boya yansıtmıyor. Bu, mum ışığında parıldamak üzere tasarlanmış mozaiklerden doğrudan ödünç alınmış Ravenna etkisi.
Sonra yüzleri bulun. Yüzler, eller ve ayaklar, yumuşak gölgeler ve gerçek tenle sıradan bir yağlıboya resim gibi boyanmış tek kısımlar. Geri kalan her şey süsleme. Klimt size nereye bakmanız gerektiğini söylüyor. Desen dünyadır. Yüzler insanlardır. Ve insanlar onun içinde neredeyse kaybolmuştur.
En son kadının ayaklarına bakın. Bunun mutlu bir tablo olup olmadığını bilmek istiyorsanız, cevap o ayak parmaklarında ve onlar kıvrılmış.
Koleksiyonun geri kalanında daha yavaş bir yol izlemek için, sanatı “anlamadığınızda” ona nasıl bakacağınıza dair rehberimiz, tek bir tablonun bütün kalabalığı çektiği ve yanındaki salonların neredeyse boş kaldığı Belvedere gibi bir binada özellikle iyi işliyor.
Öpücük, bir kenarı neredeyse iki metre olan altın bir kare ve içindeki en önemli şey, bir kadının ayak parmaklarının altında biten birkaç santimetrelik çimen.