Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το φιλί του Κλιμτ: τι σημαίνει ο χρυσός και πού βρίσκεται ο πίνακας

Δημοσίευση: • 21 λεπτά ανάγνωσης

Ένας τετράγωνος πίνακας με ένα ζευγάρι αγκαλιασμένο σε μια ανθισμένη προεξοχή μπροστά σε χρυσό φόντο με στίγματα: ένας άντρας με χιτώνα από μαύρα και άσπρα ορθογώνια σκύβει να φιλήσει στο μάγουλο μια γονατιστή γυναίκα με φόρεμα από χρωματιστούς κύκλους και λουλούδια.

Το καλοκαίρι του 1908, το αυστριακό Υπουργείο Πολιτισμού και Παιδείας αγόρασε έναν πίνακα κατευθείαν από τον τοίχο μιας προσωρινής εκθεσιακής αίθουσας στη Βιέννη, και ο πίνακας δεν ήταν καν εντελώς τελειωμένος. Η έκθεση λεγόταν Kunstschau. Άνοιξε την 1η Ιουνίου 1908. Ο πίνακας ήταν έργο ενός σαρανταπεντάχρονου καλλιτέχνη με τον οποίο το ίδιο υπουργείο τα είχε βάλει σχεδόν μια δεκαετία. Ο κατάλογος τον ονόμαζε Liebespaar, «οι εραστές». Η τιμή ήταν 25.000 κορώνες. Σήμερα όλος ο κόσμος τον ξέρει ως Το φιλί. Οι εραστές του Κλιμτ, που τους αγόρασε το κράτος πριν καλά καλά στεγνώσει η μπογιά, δεν έχουν φύγει από τη Βιέννη από τότε.

Το παράξενο είναι το εξής. Οκτώ χρόνια νωρίτερα, το ίδιο υπουργείο είχε αναθέσει στον Γκούσταφ Κλιμτ να ζωγραφίσει την οροφή της Μεγάλης Αίθουσας του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Όταν παρέδωσε τον πρώτο μουσαμά, δεκάδες καθηγητές υπέγραψαν διαμαρτυρία εναντίον του και οι κριτικοί τον κατήγγειλαν στον Τύπο ως άσεμνο. Ως το 1905 ο Κλιμτ είχε επιστρέψει την αμοιβή του και είχε πάρει τους πίνακές του σπίτι. Και ύστερα, το 1908, το κράτος έκανε στροφή και πλήρωσε μια μικρή περιουσία για την εικόνα δύο ανθρώπων λίγο πριν φιληθούν. Κάτι σε αυτόν τον μουσαμά έκανε την πόλη να τον συγχωρήσει. Η απάντηση βρίσκεται στο μοτίβο, και μπορείτε να τη διαβάσετε σαν πρόταση μόλις μάθετε τη γραμματική.

Το φιλί με μια ματιά

Είναι ένα τετράγωνο 180 επί 180 εκατοστών. Είναι λάδι και φύλλα χρυσού σε μουσαμά, με ασήμι και, σύμφωνα με αρκετές τεχνικές μελέτες, λίγη πλατίνα. Τα περισσότερα εγχειρίδια τον χρονολογούν στο 1907-1908. Το Μπελβεντέρε τον χρονολογεί στο 1908-1909, και σύμφωνα με τα δικά του έγγραφα ο Κλιμτ τον ξεκίνησε το πρώτο εξάμηνο του 1908 και τον ολοκλήρωσε το 1909. Με άλλα λόγια, φαίνεται ότι συνέχισε να δουλεύει πάνω του αφού είχε ήδη πουληθεί.

Δεν έχει ιστορία. Δεν κατονομάζεται κανένας μύθος, κανένας άγιος, κανένας πελάτης. Ένας άντρας με μακρύ χιτώνα, στην άκρη μιας ανθισμένης προεξοχής, γέρνει απότομα το κεφάλι για να φιλήσει στο μάγουλο μια γυναίκα που γονατίζει κολλημένη πάνω του. Τα μάτια της είναι κλειστά. Το πρόσωπό του είναι σχεδόν ολόκληρο κρυμμένο. Γύρω τους, ένα ενιαίο χρυσό σχήμα τούς απομονώνει από τον κόσμο σαν καμπάνα. Πίσω τους δεν υπάρχει τίποτα, μόνο ένα πεδίο από χρυσό με στίγματα.

Αυτός είναι όλος ο πίνακας. Ό,τι ενδιαφέρον έχει βρίσκεται στο πώς είναι φτιαγμένος.

Το φιλί του Κλιμτ, σημείο προς σημείο

Το φιλί του Γκούσταφ Κλιμτ με έντεκα αριθμημένα σημάδια: 1 το κεφάλι του άντρα και το στεφάνι από κισσό, 2 το πρόσωπο της γυναίκας, 3 τα χέρια στο πρόσωπό της, 4 το χέρι της γύρω από τον λαιμό του, 5 τα μαύρα και άσπρα ορθογώνια στον χιτώνα του, 6 οι κύκλοι και τα λουλούδια στο φόρεμά της, 7 η χρυσή καμπάνα που τους κλείνει μέσα, 8 το λιβάδι με τα λουλούδια, 9 τα γυμνά της πόδια στην άκρη, 10 οι χρυσές κλωστές που πέφτουν στο κενό, 11 η υπογραφή του Κλιμτ.

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτό το υπόμνημα. Διαβάστε το από πάνω προς τα κάτω, όπως πραγματικά ταξιδεύει το μάτι σας.

#Τι είναιΤι να προσέξετε
1Το κεφάλι του άντραΣτεφανωμένο με κισσό, σκυμμένο σχεδόν σε ορθή γωνία, με τον σβέρκο χοντρό και σκούρο. Το πρόσωπό του είναι στραμμένο μακριά από εμάς.
2Το πρόσωπο της γυναίκαςΜάτια κλειστά, λουλούδια στα μαλλιά, το μάγουλο γερμένο προς τα πάνω για να δεχτεί το φιλί. Είναι το μόνο πρόσωπο που βλέπουμε πραγματικά.
3Τα χέρια στο πρόσωπό τηςΤο μακρύ του χέρι αγκαλιάζει το μάγουλό της. Το δικό της χέρι, με τα δάχτυλα λυγισμένα, υψώνεται προς το δικό του στο πιγούνι της.
4Το χέρι της γύρω από τον λαιμό τουΤο άλλο της χέρι ακουμπά στον σβέρκο του. Αν τον τραβάει κοντά της ή τον κρατά μακριά είναι η παλαιότερη διαφωνία γύρω από αυτόν τον πίνακα.
5Ο χιτώνας τουΜαύρα, άσπρα και ασημένια ορθογώνια, στοιβαγμένα σαν τούβλα ή πλακάκια πάνω σε φόντο από χρυσές σπείρες.
6Το φόρεμά τηςΚύκλοι, οβάλ και φωτεινά λουλούδια σε κόκκινο, μπλε και βιολετί, που πέφτουν σε μια μακριά στήλη ως τα πόδια της.
7Η χρυσή καμπάναΈνα ενιαίο περίγραμμα τυλίγει και τα δύο σώματα. Μέσα είναι δύο άνθρωποι, απ’ έξω ένα σχήμα.
8Το λιβάδιΈνα χαλί από μικρά λουλούδια κάτω από το ζευγάρι, ζωγραφισμένο σχεδόν σαν ψηφιδωτό.
9Τα πόδια τηςΓυμνά, με τα δάχτυλα σφιχτά κουλουριασμένα, ακριβώς στην άκρη όπου τελειώνει το λιβάδι.
10Οι κλωστές που πέφτουνΛεπτές χρυσές έλικες που κρέμονται από τους αστραγάλους της κατά μήκος της δεξιάς άκρης του λιβαδιού.
11Η υπογραφή«GUSTAV KLIMT» με μικρά πορτοκαλί κεφαλαία, που αιωρούνται στον χρυσό κάτω δεξιά.

Μόλις έχετε το υπόμνημα στο μυαλό σας, ο πίνακας παύει να είναι μια όμορφη χρυσή εικόνα και γίνεται ένα επιχείρημα.

Λεπτομέρεια του πάνω μέρους του Φιλιού: το σκούρο σγουρό κεφάλι του άντρα, στεφανωμένο με πράσινα φύλλα κισσού, σκύβει πάνω από το ανασηκωμένο πρόσωπο της γυναίκας, με κλειστά μάτια και λουλούδια στα χαλκόξανθα μαλλιά της, το χέρι του στο μάγουλό της και το λυγισμένο χέρι της στο πιγούνι.

Ορθογώνια για εκείνον, κύκλοι για εκείνη

Κοιτάξτε πρώτα τον χιτώνα. Ο άντρας είναι φτιαγμένος από ορθογώνια: συμπαγή μαύρα κομμάτια, άσπρα, γκρίζα, στημένα όρθια σαν τοίχος. Οι μόνες καμπύλες στη δική του πλευρά είναι οι χρυσές σπείρες στο φόντο του χιτώνα, και τα κομμάτια κάθονται από πάνω τους. Τώρα κοιτάξτε εκείνη. Είναι φτιαγμένη από κύκλους. Μικρά δαχτυλίδια, θηλιές, σπείρες, και μετά λουλούδια, που είναι κύκλοι που άνθισαν. Ακόμη και το χρώμα υπακούει στον κανόνα. Η δική του πλευρά είναι κυρίως μαύρη, άσπρη και χρυσή. Η δική της είναι γεμάτη χρώμα.

Η συνηθισμένη ανάγνωση είναι η απλή, και είναι σωστή ως εκεί που φτάνει. Το ορθογώνιο είναι το αρσενικό σύμβολο, ο κύκλος το θηλυκό, και τα δύο συστήματα συναντιούνται στο σημείο όπου τα σώματά τους πιέζονται το ένα στο άλλο. Ο Κλιμτ δεν επινόησε αυτόν τον κώδικα για αυτόν τον πίνακα. Τον χρησιμοποιούσε χρόνια στα πορτρέτα και τις ζωφόρους του. Αυτό που είναι καινούργιο εδώ είναι το πόσο καθαρά λειτουργεί. Θα μπορούσατε να καλύψετε και τα δύο πρόσωπα και πάλι να καταλάβετε, μόνο από το μοτίβο, ποιο σώμα είναι ποιο.

Υπάρχει και μια πιο απρόσμενη εκδοχή αυτής της ιδέας. Ο νευροεπιστήμονας Έρικ Κάντελ, που τιμήθηκε με Νόμπελ για την έρευνά του πάνω στη μνήμη, έγραψε ένα μεγάλο βιβλίο για τη Βιέννη γύρω στο 1900 με τίτλο The Age of Insight. Επισήμανε ότι ο Κλιμτ σύχναζε στο σαλόνι της Μπέρτα Τσούκερκαντλ, της οποίας ο σύζυγος Έμιλ ήταν από τους κορυφαίους ανατόμους της πόλης, και ότι τα μικρά ορθογώνια και οβάλ του Κλιμτ θυμίζουν πολύ τα σπερματοζωάρια και τα ωάρια στα εγχειρίδια βιολογίας της εποχής. Ο Κάντελ το υποστηρίζει πιο ευθέως για άλλους πίνακες του Κλιμτ, οπότε δείτε το ως ισχυρή ένδειξη και όχι ως κανόνα. Μόλις όμως το ακούσετε, δύσκολα μπορείτε να μην το βλέπετε. Η χρυσή καμπάνα αρχίζει να μοιάζει λιγότερο με φωτοστέφανο και περισσότερο με κύτταρο.

Λεπτομέρεια του κέντρου του Φιλιού: αριστερά ο χιτώνας του άντρα από μαύρα, άσπρα και ασημένια ορθογώνια και χρυσές σπείρες, δεξιά το φόρεμα της γυναίκας από κόκκινους, μπλε και βιολετί ανθισμένους κύκλους, με ένα κομμάτι από μικρά χρυσά τετράγωνα κοντά στον ώμο της.

Ύστερα κοιτάξτε το σημείο όπου αγγίζονται τα δύο μοτίβα. Στη μέση του μουσαμά, τα ορθογώνιά του σταματούν και αρχίζουν οι ανθισμένοι κύκλοι της, σχεδόν χωρίς κενό ανάμεσα. Και λίγο κάτω από τον ώμο της, ένα μικρό κομμάτι από χρυσά τετράγωνα έχει περάσει στο φόρεμά της. Τα δύο συστήματα δεν είναι σφραγισμένα το ένα από το άλλο. Επικαλύπτονται σε ένα μόνο σημείο. Αυτό το σημείο είναι η αγκαλιά.

Η άκρη του γκρεμού

Τώρα χαμηλώστε το βλέμμα στο κάτω μέρος του μουσαμά. Το λιβάδι με τα λουλούδια δεν φτάνει ως την κορνίζα. Σταματά. Στη δεξιά πλευρά τελειώνει σε μια κοφτή γραμμή, και κάτω από αυτή τη γραμμή δεν υπάρχει τίποτα, μόνο περισσότερο από το κενό με τις χρυσές κηλίδες. Η γυναίκα γονατίζει ακριβώς σε αυτή την άκρη. Τα γυμνά της πόδια πατούν στα τελευταία λίγα εκατοστά εδάφους, και τα δάχτυλά της είναι σφιγμένα, όπως σφίγγονται τα δάχτυλα όταν στέκεστε πολύ κοντά σε έναν γκρεμό.

Λεπτομέρεια του κάτω δεξιά μέρους του Φιλιού: τα γυμνά πόδια της γυναίκας με κουλουριασμένα δάχτυλα στην άκρη μιας ανθισμένης προεξοχής, λεπτές χρυσές έλικες κρέμονται κατά μήκος της άκρης του λιβαδιού, και δίπλα η υπογραφή του Κλιμτ στο χρυσό κενό με τα στίγματα.

Αυτή είναι η λεπτομέρεια που οι περισσότεροι προσπερνούν, και είναι αυτή που αλλάζει τον πίνακα. Χωρίς αυτήν, Το φιλί είναι μια εικόνα ευδαιμονίας. Μαζί της, είναι μια εικόνα ευδαιμονίας πάνω σε μια προεξοχή. Το ζευγάρι είναι ασφαλές μόνο μέσα στο χρυσό σχήμα. Ένα βήμα έξω και δεν υπάρχει καθόλου έδαφος. Οι λεπτές χρυσές κλωστές που κρέμονται από τους αστραγάλους της κατά μήκος της άκρης του λιβαδιού, σαν κληματίδες ή μαλλιά, κάνουν το κενό να μοιάζει αληθινό.

Παραδίνεται ή αντιστέκεται; Μπορείτε να υποστηρίξετε και τα δύο. Τα μάτια της είναι κλειστά και το κεφάλι της γερμένο πίσω, κάτι που διαβάζεται ως παράδοση. Όμως το πρόσωπό της είναι στραμμένο μακριά από το στόμα του, οπότε εκείνος τη φιλάει στο μάγουλο και όχι στα χείλη, και ο λαιμός της είναι λυγισμένος σε μια γωνία που κανείς δεν θα άντεχε για πολύ. Το χέρι στον σβέρκο του μπορεί να τον τραβάει πιο κοντά ή να τον κρατά σε σταθερή απόσταση. Οι ιστορικοί της τέχνης διαφωνούν για τη στάση της εδώ και έναν αιώνα, και ο Κλιμτ δεν έγραψε ποτέ ούτε λέξη γι’ αυτήν. Πιστεύουμε ότι η αμφισημία είναι το νόημα. Ένα φιλί είναι η στιγμή λίγο πριν μάθεις.

Φύλλα χρυσού, η τέχνη ενός πατέρα και οι εκκλησίες της Ραβέννας

Ο χρυσός δεν είναι διακόσμηση απλωμένη από πάνω. Είναι το έδαφος πάνω στο οποίο χτίζεται ολόκληρος ο πίνακας, και ήρθε στον Κλιμτ από δύο πηγές.

Η πρώτη ήταν η οικογένειά του. Ο πατέρας του, Έρνστ Κλιμτ, ήταν χαράκτης χρυσού που είχε έρθει στη Βιέννη από τη Βοημία. Ο Γκούσταφ μεγάλωσε βλέποντας τον χρυσό να δουλεύεται με το χέρι, και σπούδασε στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών της Βιέννης και όχι στην Ακαδημία, έτσι έμαθε τεχνικές της χειροτεχνίας που οι περισσότεροι ζωγράφοι δεν άγγιζαν ποτέ. Να απλώνεις φύλλα χρυσού, να αποτυπώνεις μοτίβα πάνω τους, να ανακατεύεις μέταλλο με μπογιά: για εκείνον αυτά ήταν δεξιότητες του εργαστηρίου, όχι εξωτικά εφέ.

Η δεύτερη ήταν η Ραβέννα. Το 1903 ο Κλιμτ ταξίδεψε δύο φορές στην Ιταλία, και σε αυτά τα ταξίδια στάθηκε μέσα στη βασιλική του Σαν Βιτάλε στη Ραβέννα. Σε ένα γράμμα στην Έμιλι Φλέγκε απέρριψε μεγάλο μέρος της πόλης ως φτωχικό, αλλά χαρακτήρισε τα ψηφιδωτά θέαμα πρωτόγνωρης λαμπρότητας. Οι μεταφράσεις της ακριβούς φράσης διαφέρουν. Το νόημα όχι.

Βυζαντινό ψηφιδωτό του έκτου αιώνα με την αυτοκράτειρα Θεοδώρα, με στέμμα με πολύτιμους λίθους και φωτοστέφανο, ανάμεσα σε αυλικούς και κυρίες με ποικιλμένα ενδύματα, πάνω σε λαμπερό χρυσό φόντο.

Πηγαίνετε να δείτε την αυτοκράτειρα Θεοδώρα στο ψηφιδωτό της αψίδας, γύρω στο 547, και θα καταλάβετε από πού προέρχεται η χρυσή περίοδος του Κλιμτ. Οι μορφές είναι επίπεδες. Τα ενδύματα δεν είναι τόσο ύφασμα όσο πεδία μοτίβων, πολύτιμων λίθων και μικρών γεωμετρικών ψηφίδων. Μόνο τα πρόσωπα και τα χέρια αποδίδονται ως σάρκα. Και όλα αιωρούνται πάνω στον χρυσό, χωρίς δάπεδο, χωρίς ορίζοντα, χωρίς πραγματικό χώρο. Αυτή ακριβώς είναι η συνταγή του Φιλιού. Δύο πλασμένα πρόσωπα, μερικά χέρια, ένα ζευγάρι πόδια, και γύρω τους ένα επίπεδο σύμπαν διακόσμησης.

Τα χρόνια που ακολούθησαν είναι αυτό που εννοούμε όταν μιλάμε για τη χρυσή περίοδο του Κλιμτ. Από αυτήν βγήκε το πορτρέτο της Αντέλε Μπλοχ-Μπάουερ, που βρίσκεται σήμερα στη Νέα Υόρκη, και η ζωφόρος για το Μέγαρο Στοκλέ στις Βρυξέλλες. Το φιλί είναι η κορυφή της και, κατά κάποιον τρόπο, το τέλος της. Μέσα σε λίγα χρόνια, ο Κλιμτ είχε σχεδόν σταματήσει να χρησιμοποιεί χρυσό.

Η πρόβα στον τοίχο της Απόσχισης

Το φιλί δεν ήταν το πρώτο ζωγραφισμένο φιλί του Κλιμτ. Έξι χρόνια νωρίτερα, το 1902, έφτιαξε έναν μακρύ κύκλο τοιχογραφιών για μια έκθεση αφιερωμένη στον Μπετόβεν στη Βιεννέζικη Απόσχιση, την εκθεσιακή αίθουσα που είχε βοηθήσει να ιδρυθεί. Το τελευταίο του τμήμα δείχνει ένα γυμνό ζευγάρι σφιχταγκαλιασμένο μέσα σε ένα είδος χρυσού περιβόλου, κάτω από έναν στίχο από την Ωδή στη χαρά του Σίλερ, το ποίημα που μελοποίησε ο Μπετόβεν στην Ένατη Συμφωνία του: «Diesen Kuss der ganzen Welt», αυτό το φιλί σε όλο τον κόσμο.

Το τελευταίο τμήμα της Ζωφόρου του Μπετόβεν του Κλιμτ: ένας γυμνός άντρας, ιδωμένος από πίσω, αγκαλιάζει μια γυναίκα που τυλίγει τα χέρια της γύρω από τον λαιμό του, μέσα σε μια χρυσή αψίδα που στέφεται από δύο πρόσωπα σαν ήλιους, με την άκρη μιας χορωδίας γυναικών πάνω αριστερά.

Βάλτε τα δύο το ένα δίπλα στο άλλο και η οικογενειακή ομοιότητα είναι προφανής. Ο άντρας με την πλάτη γυρισμένη σε εμάς, το σώμα του να κρύβει το δικό της. Τα χέρια της γύρω από τον λαιμό του. Το χρυσό σχήμα που τους κλείνει μέσα. Το 1902 το ζευγάρι είναι γυμνό, με μια χορωδία αγγέλων να τραγουδά δίπλα του. Ως το 1908, ο Κλιμτ τους έχει ντύσει, έχει αφαιρέσει τη χορωδία και τους έχει βάλει σε μια προεξοχή πάνω από το τίποτα. Η ουτοπική εκδοχή έγινε η ανθρώπινη.

Η Ζωφόρος του Μπετόβεν σώζεται ακόμη. Βρίσκεται στο υπόγειο του κτιρίου της Απόσχισης, λίγα λεπτά με τα πόδια από την Όπερα, και αν είστε στη Βιέννη για να δείτε Το φιλί, είναι το καλύτερο συνοδευτικό έργο στην πόλη.

Ποιος είναι ποιος: ο Κλιμτ, η Έμιλι Φλέγκε ή κάποιος άλλος;

Η ερώτηση που κάνουν όλοι είναι ποιοι ήταν οι εραστές. Η ειλικρινής απάντηση είναι ότι κανείς δεν ξέρει. Ο Κλιμτ δεν άφησε σημειώσεις για τα μοντέλα. Δεν κρατούσε ημερολόγιο. Αυτό που έχουμε είναι τρεις ή τέσσερις ισχυρές εικασίες.

Ο άντρας λέγεται συνήθως ότι είναι ο ίδιος ο Κλιμτ. Ο χοντρός λαιμός, τα σκούρα μαλλιά, ο μακρύς χιτώνας, όλα ταιριάζουν. Ο Κλιμτ δούλευε τον περισσότερο καιρό της ζωής του με μια μακριά, φαρδιά μπλούζα ζωγράφου, και οι φωτογραφίες τον δείχνουν να τη φοράει. Όμως ήταν γνωστό ότι δεν τον ενδιέφερε να ζωγραφίζει τον εαυτό του. Κάποτε έγραψε, σε ένα σύντομο σημείωμα, ότι δεν υπάρχει αυτοπροσωπογραφία του, γιατί δεν τον ενδιέφερε ο εαυτός του ως θέμα πίνακα. Αν αυτός είναι ο Κλιμτ, φρόντισε να μην μπορούμε να δούμε το πρόσωπό του.

Η γυναίκα λέγεται πιο συχνά ότι είναι η Έμιλι Φλέγκε. Ήταν σχεδιάστρια μόδας και διηύθυνε με τις αδελφές της έναν επιτυχημένο οίκο υψηλής ραπτικής στη Βιέννη. Η αδελφή της Χελένε είχε παντρευτεί τον αδελφό του Κλιμτ, τον Έρνστ. Εκείνη και ο Κλιμτ ήταν στενοί σύντροφοι από τις αρχές της δεκαετίας του 1890 μέχρι τον θάνατό του το 1918. Περνούσαν τα καλοκαίρια μαζί στη λίμνη Άτερζε, όπου ζωγράφισε τα περισσότερα τοπία του, μια ιστορία που αφηγηθήκαμε στο άρθρο μας για τα δάση του Κλιμτ. Όταν ο Κλιμτ κατέρρευσε από εγκεφαλικό τον Ιανουάριο του 1918, λέγεται ότι τα πρώτα του λόγια ήταν να καλέσουν την Έμιλι. Αν ήταν εραστές με τη συνηθισμένη έννοια συζητιέται ακόμη. Η πρόσφατη έρευνα του ίδιου του Μπελβεντέρε δείχνει τα αισθήματα του Κλιμτ για εκείνη ως ένα από τα νήματα του πίνακα.

Ολόσωμο πορτρέτο μιας λεπτής νεαρής γυναίκας με μακρύ, εφαρμοστό μπλε φόρεμα με μοτίβο από χρυσές και ασημένιες σπείρες και τετράγωνα, με το ένα χέρι στη μέση, και ένα σκούρο διακοσμημένο φωτοστέφανο πίσω από το κεφάλι της.

Η άλλη υποψήφια είναι ένα μοντέλο γνωστό μόνο ως «Κόκκινη Χίλντα». Ήταν μια κοκκινομάλλα που πόζαρε για τον Κλιμτ τα ίδια περίπου χρόνια, και πολλοί συγγραφείς αναγνωρίζουν το πρόσωπό της σε άλλους πίνακες της περιόδου, ανάμεσά τους τη Δανάη και τα Χρυσόψαρα. Η γυναίκα στο Φιλί έχει χαλκόξανθα μαλλιά. Αυτό δεν είναι απόδειξη, αλλά δεν είναι και τίποτα.

Υπάρχει ένα όνομα που θα συναντήσετε και που δεν στέκει. Ορισμένοι ιστότοποι ισχυρίζονται ότι η γυναίκα είναι η Άλμα Μάλερ, η σύζυγος του συνθέτη, που είχε φλερτάρει με τον Κλιμτ χρόνια νωρίτερα. Δεν υπάρχει καμία απολύτως απόδειξη γι’ αυτό.

Η πιο χρήσιμη απάντηση ίσως είναι ότι η ερώτηση είναι ελαφρώς λάθος. Ο Κλιμτ δεν ζωγράφιζε το πορτρέτο ενός ζευγαριού. Ζωγράφιζε την ιδέα δύο ανθρώπων που γίνονται ένα σχήμα. Γι’ αυτό το πρόσωπο του άντρα είναι κρυμμένο. Ένα πορτρέτο χρειάζεται πρόσωπο. Ένα σύμβολο όχι.

Το νόημα του Φιλιού: ο μύθος, ο Ροντέν και η στιγμή πριν

Επειδή ο πίνακας δεν έχει άλλον τίτλο πέρα από «οι εραστές», ο κόσμος προσπάθησε να του δώσει μια ιστορία. Δύο μύθοι επανέρχονται ξανά και ξανά.

Ο πρώτος είναι ο Απόλλων και η Δάφνη από τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου. Σε αυτή την ιστορία, ο θεός πιάνει τη νύμφη ακριβώς τη στιγμή που μεταμορφώνεται σε δάφνη. Αν το διαβάσει κανείς έτσι, το άκαμπτο σώμα της γυναίκας, τα κλειστά της μάτια και οι κληματίδες που κρέμονται από τα πόδια της είναι η αρχή της μεταμόρφωσης. Ο Μπερνίνι σμίλεψε την ίδια στιγμή σε μάρμαρο τρεις αιώνες νωρίτερα, και έχουμε γράψει για τον δικό του Απόλλωνα και Δάφνη στην Πινακοθήκη Μποργκέζε. Ο άλλος μύθος είναι ο Ορφέας και η Ευρυδίκη, η στιγμή που ο Ορφέας γυρίζει να αγκαλιάσει τη γυναίκα του και τη χάνει για πάντα στον Κάτω Κόσμο. Αυτή η ανάγνωση εξηγεί υπέροχα την άκρη του γκρεμού. Εκείνη είναι έτοιμη να πέσει.

Κανένας από τους δύο μύθους δεν είναι απαραίτητος. Η πρόσφατη έρευνα του Μπελβεντέρε προσθέτει μια διαφορετική πηγή, τον Ογκίστ Ροντέν, τον Γάλλο γλύπτη του οποίου το μαρμάρινο Φιλί ήταν τότε η πιο διάσημη αγκαλιά της ευρωπαϊκής τέχνης. Ο Ροντέν επισκέφθηκε τη Βιέννη το 1902 και είδε τη Ζωφόρο του Μπετόβεν του Κλιμτ. Οι δύο άντρες θαύμαζαν ο ένας τον άλλον. Μια ζωγραφική απάντηση στο φιλί του γλύπτη, σε χρυσό αντί για μάρμαρο, ταιριάζει.

Τι σημαίνει λοιπόν Το φιλί; Ιδού η δική μας ανάγνωση. Είναι ένας πίνακας για ένα όριο. Η χρυσή καμπάνα είναι το όριο ανάμεσα στο ζευγάρι και τον κόσμο. Ο γκρεμός είναι το όριο ανάμεσα στο έδαφος και το τίποτα. Η ραφή όπου τα ορθογώνιά του συναντούν τους κύκλους της είναι το όριο ανάμεσα σε δύο ανθρώπους. Ο Κλιμτ σταμάτησε τον χρόνο τη στιγμή που και τα τρία όρια είναι έτοιμα να υποχωρήσουν, και ούτε ένα δευτερόλεπτο αργότερα. Γι’ αυτό δεν μοιάζει με εικόνα σεξ, παρόλο που προφανώς αφορά την επιθυμία. Μοιάζει με εικόνα της στιγμής που κρατάς την ανάσα σου.

Γιατί η Βιέννη τον συγχώρησε

Επιστρέψτε στο υπουργείο και στις 25.000 κορώνες του. Ο Φραντς Σμόλα, επιμελητής στο Μπελβεντέρε, έχει επισημάνει ότι ένας δάσκαλος στη Βιέννη εκείνη την εποχή κέρδιζε γύρω στις 1.200 κορώνες τον χρόνο. Το κράτος πλήρωσε περίπου είκοσι χρόνια μισθό δασκάλου για έναν μόνο πίνακα, ενός καλλιτέχνη του οποίου τις πανεπιστημιακές οροφές είχε κρίνει υπερβολικά άσεμνες για να κρεμαστούν.

Ένα μέρος της απάντησης είναι ότι Το φιλί είναι σεμνό εκεί που οι πίνακες της οροφής δεν ήταν. Τα σώματα είναι καλυμμένα. Το μόνο γυμνό δέρμα είναι πρόσωπα, χέρια και πόδια. Όλη η επιθυμία βρίσκεται στο μοτίβο. Ένας αξιωματούχος του υπουργείου μπορούσε να το αγοράσει χωρίς σκάνδαλο.

Το άλλο μέρος είναι ότι η Kunstschau ήταν μια γιορτή του αυστριακού σχεδίου, συγχρονισμένη με την εξηκοστή επέτειο της βασιλείας του αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ. Το φιλί έμοιαζε με την απάντηση της Βιέννης στο Παρίσι: μοντέρνο, διακοσμητικό, ριζωμένο στη χειροτεχνία και αναμφισβήτητα ντόπιο. Το κράτος δεν αγόραζε απλώς έναν πίνακα. Αγόραζε ένα εθνικό ύφος. Και πέτυχε. Εκείνοι οι πίνακες του Πανεπιστημίου, αυτοί που προκάλεσαν το σκάνδαλο, καταστράφηκαν σε πυρκαγιά στο κάστρο Ίμμεντορφ στην Κάτω Αυστρία τον Μάιο του 1945. Το φιλί είναι ο Κλιμτ που επέζησε για να τον ορίσει.

Πού βρίσκεται Το φιλί; Στο Άνω Μπελβεντέρε της Βιέννης

Το φιλί κρέμεται στο Άνω Μπελβεντέρε, το μεγαλύτερο από τα δύο μπαρόκ ανάκτορα που έχτισε ο πρίγκιπας Ευγένιος της Σαβοΐας στις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα σε μια πλαγιά λίγο νοτιοανατολικά του παλιού κέντρου της Βιέννης. Είναι το ανάκτορο στην κορυφή του λόφου, στην Prinz-Eugen-Strasse 27, και ο ευκολότερος τρόπος να φτάσετε είναι με το τραμ D ως τη στάση Schloss Belvedere. Βρίσκεται στη συλλογή από το 1908 και δεν έχει ταξιδέψει από τότε.

Το ανάκτορο του Άνω Μπελβεντέρε στη Βιέννη την μπλε ώρα, με τη μακριά μπαρόκ πρόσοψή του φωτισμένη και καθρεφτισμένη σε μια δεξαμενή μπροστά του.

Ο πίνακας βρίσκεται στον πρώτο όροφο, στις αίθουσες που είναι αφιερωμένες στη Βιέννη γύρω στο 1900, μαζί με τους άλλους πίνακες του Κλιμτ του Μπελβεντέρε, ανάμεσά τους και την Ιουδίθ του 1901. Το μουσείο είναι ανοιχτό κάθε μέρα από τις 9 π.μ. έως τις 6 μ.μ. Ένα κανονικό εισιτήριο για το Άνω Μπελβεντέρε κοστίζει 23 ευρώ στα τέλη του 2026, και οι επισκέπτες κάτω των δεκαεννέα μπαίνουν δωρεάν. Κλείνετε χρονοθυρίδα, οπότε ο πρωινός συνωστισμός ελέγχεται, αλλά αυτή παραμένει η πιο πολυσύχναστη αίθουσα του κτιρίου. Η πρώτη χρονοθυρίδα της ημέρας και η τελευταία ώρα πριν κλείσει είναι οι πιο ήσυχες.

Οι περισσότεροι το βλέπουν από την πόρτα, βγάζουν μια φωτογραφία και φεύγουν. Κάντε το αντίθετο. Πλησιάστε και ξεκινήστε από κάτω. Μέσα στην αίθουσα, με το Chiaro ανοιχτό, η ιστορία για την άκρη του γκρεμού και τα κουλουριασμένα δάχτυλα έρχεται ακριβώς τη στιγμή που κοιτάτε κάτω τα τελευταία εκατοστά του λιβαδιού, το κομμάτι του πίνακα που το πλήθος στο ύψος των ώμων δεν βλέπει ποτέ. Μετά αφήστε το μάτι σας να ανέβει. Το λιβάδι, η στήλη του φορέματός της, η ραφή όπου τα ορθογώνιά του συναντούν τους κύκλους της, το χέρι της στον λαιμό του, και τέλος το σκυμμένο κεφάλι στην κορυφή του τετραγώνου, τόσο κοντά στην κορνίζα που μοιάζει να σκύβει για να χωρέσει από κάτω της.

Τι να προσέξετε όταν στέκεστε μπροστά του

Σταθείτε πρώτα περίπου δύο μέτρα πίσω. Από εκεί ο χρυσός είναι μία επιφάνεια, και το ζευγάρι διαβάζεται ως ένα ενιαίο ψηλό σχήμα, σαν πύργος ή φλόγα.

Τώρα πλησιάστε. Ο χρυσός διασπάται. Το φόντο δεν είναι ένα επίπεδο φύλλο χρυσού αλλά ένα διάστικτο πεδίο με κηλίδες, σαν να φύσηξε κάποιος σκόνη χρυσού πάνω σε σκούρο έδαφος. Ο χιτώνας αποδεικνύεται εξίσου σπείρα όσο και ορθογώνιο. Οι κύκλοι στη δική της πλευρά της καμπάνας είναι δαχτυλίδια μέσα σε δαχτυλίδια, κάποια από αυτά ασημένια. Το φως αλλάζει καθώς κινείστε, γιατί το μέταλλο αντανακλά και η μπογιά όχι. Αυτό είναι το εφέ της Ραβέννας, δανεισμένο κατευθείαν από ψηφιδωτά που σχεδιάστηκαν για να λάμπουν στο φως των κεριών.

Ύστερα βρείτε τα πρόσωπα. Τα πρόσωπα, τα χέρια και τα πόδια είναι τα μόνα μέρη ζωγραφισμένα όπως η συνηθισμένη ελαιογραφία, με απαλές σκιές και αληθινό δέρμα. Όλα τα άλλα είναι διακόσμηση. Ο Κλιμτ σάς λέει πού να κοιτάξετε. Το μοτίβο είναι ο κόσμος. Τα πρόσωπα είναι οι άνθρωποι. Και οι άνθρωποι σχεδόν χάνονται μέσα του.

Κοιτάξτε τελευταία τα πόδια της. Αν θέλετε να μάθετε αν αυτός είναι ένας χαρούμενος πίνακας, η απάντηση είναι εκείνα τα δάχτυλα, και είναι σφιγμένα.

Για έναν πιο αργό περίπατο στην υπόλοιπη συλλογή, ο οδηγός μας για το πώς να κοιτάτε την τέχνη όταν «δεν την καταλαβαίνετε» λειτουργεί ιδιαίτερα καλά σε ένα κτίριο όπως το Μπελβεντέρε, όπου ένας πίνακας τραβάει όλο το πλήθος και οι διπλανές αίθουσες μένουν σχεδόν άδειες.

Το φιλί είναι ένα χρυσό τετράγωνο σχεδόν δύο μέτρων, και το πιο σημαντικό πράγμα μέσα του είναι λίγα εκατοστά χορτάρι που τελειώνουν κάτω από τα δάχτυλα των ποδιών μιας γυναίκας.