
In de zomer van 1908 kocht het Oostenrijkse ministerie van Cultuur en Onderwijs een schilderij zo van de wand van een tijdelijke tentoonstellingshal in Wenen, en het schilderij was nog niet helemaal af. De tentoonstelling heette de Kunstschau. Ze opende op 1 juni 1908. Het schilderij was van een vijfenveertigjarige kunstenaar met wie hetzelfde ministerie bijna tien jaar overhoop had gelegen. De catalogus noemde het Liebespaar, ‘de geliefden’. De prijs was 25.000 kronen. Tegenwoordig kent de wereld het als De kus. Klimts geliefden, door de staat gekocht voordat de verf goed en wel droog was, hebben Wenen sindsdien niet meer verlaten.
Nu het vreemde. Acht jaar eerder had hetzelfde ministerie Gustav Klimt opdracht gegeven het plafond van de grote aula van de Universiteit van Wenen te beschilderen. Toen hij het eerste doek afleverde, tekenden tientallen hoogleraren een protest ertegen en vielen critici het in de pers aan als obsceen. In 1905 had Klimt zijn honorarium terugbetaald en zijn schilderijen weer mee naar huis genomen. En toen, in 1908, draaide de staat bij en betaalde een klein fortuin voor een afbeelding van twee mensen die op het punt staan elkaar te kussen. Iets op dit doek zorgde ervoor dat de stad hem vergaf. Het antwoord zit in het patroon, en dat kun je lezen als een zin zodra je de grammatica kent.
De kus in het kort
Het is een vierkant van 180 bij 180 centimeter. Het is geschilderd met olieverf en bladgoud op doek, met zilver en, volgens meerdere technische onderzoeken, een beetje platina. De meeste naslagwerken dateren het op 1907 tot 1908. Het Belvedere dateert het op 1908 tot 1909, en volgens zijn eigen documentatie begon Klimt eraan in de eerste helft van 1908 en voltooide hij het in 1909. Met andere woorden: hij lijkt eraan te hebben doorgewerkt toen het al verkocht was.
Er zit geen verhaal in. Er wordt geen mythe genoemd, geen heilige, geen opdrachtgever. Een man in een lang gewaad buigt aan de rand van een bloemrijke richel zijn hoofd in een scherpe hoek omlaag om de wang te kussen van een vrouw die tegen hem aan geknield zit. Haar ogen zijn gesloten. Zijn gezicht is bijna helemaal verborgen. Om hen heen sluit één gouden vorm hen als een klok af van de wereld. Achter hen is niets dan een veld van gespikkeld goud.
Dat is het hele schilderij. Al het interessante zit in hoe het gemaakt is.
De kus van Klimt, punt voor punt

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda. Lees van boven naar beneden, zoals je oog echt over het doek gaat.
| # | Wat het is | Waar je op let |
|---|---|---|
| 1 | Het hoofd van de man | Gekroond met een krans van klimop, bijna in een rechte hoek gebogen, de nek dik en donker. Zijn gezicht is van ons afgewend. |
| 2 | Het gezicht van de vrouw | Ogen dicht, bloemen in het haar, haar wang omhoog gekanteld om de kus te ontvangen. Het is het enige gezicht dat we echt zien. |
| 3 | De handen bij haar gezicht | Zijn lange hand omvat haar wang. Haar eigen hand, met gekromde vingers, is bij haar kin naar de zijne geheven. |
| 4 | Haar arm om zijn nek | Haar andere hand rust in zijn nek. Of ze hem naar zich toe trekt of hem tegenhoudt, is de oudste discussie over dit schilderij. |
| 5 | Zijn gewaad | Zwarte, witte en zilveren rechthoeken, gestapeld als bakstenen of tegels op een ondergrond van gouden spiralen. |
| 6 | Haar jurk | Cirkels, ovalen en felle bloemen in rood, blauw en violet, die in een lange zuil tot aan haar voeten vallen. |
| 7 | De gouden klok | Eén doorlopende omtrek omsluit beide lichamen. Binnen zijn het twee mensen, buiten is het één vorm. |
| 8 | De weide | Een tapijt van kleine bloemen onder het paar, bijna als een mozaïek geschilderd. |
| 9 | Haar voeten | Bloot, de tenen stevig gekromd, precies aan de rand waar de weide ophoudt. |
| 10 | De vallende slierten | Dunne gouden ranken die van haar enkels langs de rechterrand van de weide omlaag hangen. |
| 11 | De signatuur | ‘GUSTAV KLIMT’ in kleine oranje hoofdletters, zwevend in het goud rechtsonder. |
Als je de legenda eenmaal in je hoofd hebt, houdt het schilderij op een mooi gouden plaatje te zijn en wordt het een betoog.

Rechthoeken voor hem, cirkels voor haar
Kijk eerst naar het gewaad. De man is opgebouwd uit rechthoeken: massieve zwarte blokken, witte blokken, grijze blokken, rechtop gezet als een muur. De enige rondingen aan zijn kant zijn de gouden spiralen in de ondergrond van het gewaad, en de blokken liggen daar bovenop. Kijk nu naar haar. Zij is opgebouwd uit cirkels. Kleine ringen, lussen, spiralen en dan bloemen, en bloemen zijn cirkels die zijn opengegaan. Zelfs de kleur volgt de regel. Zijn kant is grotendeels zwart, wit en goud. De hare zit vol kleur.
De gangbare uitleg is de eenvoudige, en die klopt voor zover hij reikt. De rechthoek is het mannelijke teken, de cirkel het vrouwelijke, en de twee systemen ontmoeten elkaar waar hun lichamen tegen elkaar drukken. Klimt heeft deze code niet voor dit schilderij bedacht. Hij gebruikte hem al jaren in zijn portretten en friezen. Nieuw is hier hoe zuiver hij werkt. Je zou beide gezichten kunnen afdekken en alleen aan het patroon nog zien welk lichaam welk is.
Er bestaat een verrassender versie van dit idee. De neurowetenschapper Eric Kandel, die een Nobelprijs kreeg voor zijn onderzoek naar het geheugen, schreef een lijvig boek over Wenen rond 1900, The Age of Insight. Hij wees erop dat Klimt vaste gast was in de salon van Berta Zuckerkandl, wier man Emil een van de vooraanstaande anatomen van de stad was, en dat Klimts kleine rechthoeken en ovalen sterk lijken op de zaadcellen en eicellen in de biologieboeken van die tijd. Kandel maakt dit punt het duidelijkst voor andere schilderijen van Klimt, dus zie het als een sterke aanwijzing, niet als een regel. Maar als je het eenmaal gehoord hebt, kun je het moeilijk nog niet zien. De gouden klok gaat minder op een stralenkrans lijken en meer op een cel.

Kijk dan naar de plek waar de twee patronen elkaar raken. Midden over het doek houden zijn rechthoeken op en beginnen haar bloemcirkels, bijna zonder ruimte ertussen. En vlak onder haar schouder is een klein groepje gouden vierkantjes overgestoken naar haar jurk. De twee systemen zijn niet van elkaar afgesloten. Ze overlappen op precies één plek. Die plek is de omhelzing.
De rand van een afgrond
Laat je blik nu zakken naar de onderkant van het doek. De bloemenweide loopt niet door tot aan de lijst. Hij houdt op. Aan de rechterkant eindigt hij in een scherpe lijn, en onder die lijn is niets dan nog meer goudgespikkelde leegte. De vrouw zit precies op die rand geknield. Haar blote voeten staan op de laatste paar centimeter grond, en haar tenen zijn samengeknepen, zoals je tenen samenknijpen als je te dicht bij een afgrond staat.

Dit is het detail waar de meeste mensen langs lopen, en het is het detail dat het schilderij verandert. Zonder dit detail is De kus een beeld van gelukzaligheid. Met dit detail is het een beeld van gelukzaligheid op een richel. Het paar is alleen veilig binnen de gouden vorm. Eén stap naar buiten en er is helemaal geen grond meer. De dunne gouden slierten die van haar enkels langs de rand van de weide omlaag hangen, als ranken of haar, maken de val echt.
Geeft ze zich over, of zet ze zich schrap? Je kunt het allebei verdedigen. Haar ogen zijn dicht en haar hoofd is achterover gekanteld, wat leest als overgave. Maar haar gezicht is van zijn mond afgewend, zodat hij haar wang kust en niet haar lippen, en haar nek is gebogen in een hoek die niemand lang zou volhouden. De hand in zijn nek kan hem dichterbij trekken of hem op een vaste afstand houden. Kunsthistorici discussiëren al een eeuw over haar houding, en Klimt heeft er nooit een woord over geschreven. Wij denken dat juist de dubbelzinnigheid de kern is. Een kus is het moment vlak voordat je het weet.
Bladgoud, het vak van een vader en de kerken van Ravenna
Het goud is geen versiering die erbovenop ligt. Het is de grond waarop het hele schilderij is opgebouwd, en het kwam via twee wegen bij Klimt terecht.
De eerste was zijn familie. Zijn vader, Ernst Klimt, was een goudgraveur die vanuit Bohemen naar Wenen was gekomen. Gustav groeide op terwijl hij zag hoe goud met de hand werd bewerkt, en hij werd opgeleid aan de Weense Kunstgewerbeschule in plaats van aan de Academie, zodat hij ambachtelijke technieken leerde waar de meeste schilders nooit aan kwamen. Bladgoud aanbrengen, er patronen in drukken, metaal met verf mengen: voor hem waren dat werkplaatsvaardigheden, geen exotische effecten.
De tweede was Ravenna. In 1903 reisde Klimt twee keer naar Italië, en op die reizen stond hij in de Basiliek van San Vitale in Ravenna. In een brief aan Emilie Flöge deed hij een groot deel van de stad af als armoedig, maar noemde hij de mozaïeken van een ongehoorde pracht. Vertalingen van de precieze formulering verschillen. De betekenis niet.

Ga kijken naar keizerin Theodora in haar apsismozaïek van rond 547, en je ziet waar Klimts gouden periode vandaan komt. De figuren zijn plat. De gewaden zijn minder stof dan velden vol patroon, juwelen en kleine geometrische steentjes. Gezichten en handen zijn de enige delen die als vlees worden behandeld. En alles zweeft op goud, zonder vloer, zonder horizon, zonder echte ruimte. Dat is precies het recept van De kus. Twee gemodelleerde gezichten, een paar handen, een paar voeten, en daaromheen een plat universum van ornament.
De jaren die volgden zijn wat men Klimts Gouden Periode noemt. Daaruit kwamen het portret van Adele Bloch-Bauer, nu in New York, en het fries voor het Palais Stoclet in Brussel. De kus is het hoogtepunt ervan en in zekere zin ook het einde. Binnen een paar jaar was Klimt grotendeels gestopt met goud.
De generale repetitie op de muur van de Secession
De kus was niet Klimts eerste geschilderde kus. Zes jaar eerder, in 1902, maakte hij een lange muurschildering voor een tentoonstelling over Beethoven in de Weense Secession, het tentoonstellingsgebouw dat hij mee had opgericht. Het laatste paneel toont een naakt paar, innig omhelsd binnen een soort gouden omheining, onder een regel uit Schillers Ode an die Freude, het gedicht dat Beethoven op muziek zette in zijn Negende symfonie: ‘Diesen Kuss der ganzen Welt’, deze kus aan de hele wereld.

Leg ze naast elkaar en de familiegelijkenis is duidelijk. De man met zijn rug naar ons toe, zijn lichaam dat het hare verbergt. Haar armen om zijn nek. De gouden vorm die hen afsluit. In 1902 is het paar naakt, met een engelenkoor dat ernaast zingt. In 1908 heeft Klimt hen aangekleed, het koor weggehaald en hen op een richel boven het niets gezet. De utopische versie werd de menselijke.
Het Beethovenfries bestaat nog. Het hangt in het souterrain van het Secessiongebouw, een paar minuten lopen van de Opera, en als je in Wenen bent voor De kus, is het de beste aanvulling die de stad te bieden heeft.
Wie is wie: Klimt, Emilie Flöge of iemand anders?
De vraag die iedereen stelt, is wie de geliefden waren. Het eerlijke antwoord is dat niemand het weet. Klimt liet geen aantekeningen over de modellen na. Hij hield geen dagboek bij. Wat we hebben zijn drie of vier sterke vermoedens.
Van de man wordt meestal gezegd dat het Klimt zelf is. De dikke nek, het donkere haar, het lange gewaad passen allemaal. Klimt werkte het grootste deel van zijn leven in een lange, wijde schilderskiel, en foto’s laten hem daarin zien. Maar hij had bekend weinig zin om zichzelf te schilderen. Hij schreef ooit in een kort briefje dat er geen zelfportret van hem bestond, omdat hij zichzelf als onderwerp van een schilderij niet interessant vond. Als dit Klimt is, heeft hij ervoor gezorgd dat we zijn gezicht niet kunnen zien.
Van de vrouw wordt het vaakst gezegd dat het Emilie Flöge is. Zij was modeontwerpster en dreef samen met haar zussen een succesvol couturehuis in Wenen. Haar zus Helene was getrouwd met Klimts broer Ernst. Zij en Klimt waren elkaars vaste metgezellen vanaf het begin van de jaren 1890 tot zijn dood in 1918. Ze brachten hun zomers samen door aan de Attersee, het meer waar hij de meeste van zijn landschappen schilderde, een verhaal dat we vertelden in ons stuk over de bosschilderijen van Klimt. Toen Klimt in januari 1918 door een beroerte werd getroffen, zouden zijn eerste woorden zijn geweest dat ze Emilie moesten halen. Of ze in de gebruikelijke zin minnaars waren, staat nog altijd ter discussie. Recent onderzoek van het Belvedere zelf ziet Klimts gevoelens voor haar als een van de draden in het schilderij.

De andere kandidaat is een model dat alleen bekend is als ‘Rode Hilda’. Zij was een roodharige vrouw die in dezelfde jaren voor Klimt poseerde, en veel auteurs zien haar gezicht in andere schilderijen uit die periode, waaronder Danaë en Goudvissen. De vrouw in De kus heeft roodgouden haar. Dat is geen bewijs, maar het is ook niet niks.
Er is één naam die je zult tegenkomen en die geen stand houdt. Sommige websites beweren dat de vrouw Alma Mahler is, de vrouw van de componist, die jaren eerder met Klimt had geflirt. Daar is helemaal geen bewijs voor.
Het nuttigste antwoord is misschien dat de vraag een beetje verkeerd gesteld is. Klimt schilderde geen portret van een paar. Hij schilderde het idee van twee mensen die één vorm worden. Daarom is het gezicht van de man verborgen. Een portret heeft een gezicht nodig. Een symbool niet.
De betekenis van De kus: mythe, Rodin en het moment ervoor
Omdat het schilderij geen andere titel heeft dan ‘de geliefden’, hebben mensen geprobeerd het een verhaal te geven. Twee mythen duiken steeds weer op.
De eerste is Apollo en Daphne uit Ovidius’ Metamorfosen. In dat verhaal haalt de god de nimf in op precies het moment dat ze in een laurierboom verandert. Zo gelezen zijn het stijve lichaam van de vrouw, haar gesloten ogen en de ranken aan haar voeten het begin van de verandering. Bernini hakte hetzelfde moment drie eeuwen eerder in marmer, en we schreven over zijn Apollo en Daphne in de Galleria Borghese. De andere mythe is Orpheus en Eurydice, het moment waarop Orpheus zich omdraait om zijn vrouw te omhelzen en haar voorgoed verliest aan de onderwereld. Die lezing verklaart de rand van de afgrond prachtig. Ze staat op het punt te vallen.
Geen van beide mythen is nodig. Recent onderzoek van het Belvedere voegt een andere bron toe: Auguste Rodin, de Franse beeldhouwer wiens eigen marmeren Kus toen de beroemdste omhelzing in de Europese kunst was. Rodin bezocht Wenen in 1902 en zag Klimts Beethovenfries. De twee mannen bewonderden elkaar. Een geschilderd antwoord op de kus van de beeldhouwer, in goud in plaats van marmer, past.
Wat betekent De kus dan? Dit is onze lezing. Het is een schilderij over een grens. De gouden klok is een grens tussen het paar en de wereld. De afgrond is een grens tussen grond en niets. De naad waar zijn rechthoeken haar cirkels raken, is een grens tussen twee mensen. Klimt heeft de tijd stilgezet op het moment dat alle drie de grenzen op het punt staan te bezwijken, en geen seconde later. Daarom ziet het er niet uit als een beeld van seks, ook al gaat het overduidelijk over verlangen. Het ziet eruit als een beeld van het moment waarop je je adem inhoudt.
Waarom Wenen hem vergaf
Terug naar het ministerie en zijn 25.000 kronen. Franz Smola, conservator bij het Belvedere, heeft erop gewezen dat een onderwijzer in Wenen destijds ongeveer 1.200 kronen per jaar verdiende. De staat betaalde dus zo’n twintig jaar onderwijzerssalaris voor één schilderij, van een kunstenaar wiens universiteitsplafonds hij te onfatsoenlijk had gevonden om op te hangen.
Een deel van het antwoord is dat De kus kuis is waar de plafondschilderingen dat niet waren. De lichamen zijn bedekt. De enige blote huid zijn gezichten, handen en voeten. Het verlangen zit helemaal in het patroon. Een ambtenaar van het ministerie kon het kopen zonder schandaal.
Het andere deel is dat de Kunstschau een viering was van Oostenrijks design, getimed op het zestigjarig regeringsjubileum van keizer Frans Jozef. De kus zag eruit als Wenens antwoord op Parijs: modern, decoratief, geworteld in het ambacht en onmiskenbaar van eigen bodem. De staat kocht niet zomaar een schilderij. Hij kocht een nationale stijl. Het werkte. De universiteitsschilderijen, die het schandaal hadden veroorzaakt, gingen in mei 1945 verloren bij een brand in Schloss Immendorf in Neder-Oostenrijk. De kus is de Klimt die bleef bestaan en hem definieerde.
Waar hangt De kus? In het Boven-Belvedere in Wenen
De kus hangt in het Boven-Belvedere, het grootste van de twee barokpaleizen die prins Eugenius van Savoye in het begin van de achttiende eeuw liet bouwen op een helling net ten zuidoosten van het oude centrum van Wenen. Het is het paleis boven op de heuvel, aan de Prinz-Eugen-Strasse 27, en je komt er het makkelijkst met tram D tot de halte Schloss Belvedere. Het schilderij is sinds 1908 in de collectie en heeft sindsdien niet meer gereisd.

Het schilderij hangt op de eerste verdieping, die Amerikanen de tweede zouden noemen, in de zalen over Wenen rond 1900, naast de andere Klimts van het Belvedere, waaronder zijn Judith uit 1901. Het museum is elke dag open van 9.00 tot 18.00 uur. Een gewoon ticket voor het Boven-Belvedere kost eind 2026 23 euro, en bezoekers onder de negentien mogen gratis naar binnen. Je boekt een tijdslot, dus de ochtenddrukte wordt gestuurd, maar dit is nog steeds de drukste zaal van het gebouw. Het eerste tijdslot van de dag en het laatste uur voor sluitingstijd zijn het rustigst.
De meeste mensen bekijken het vanuit de deuropening, maken een foto en gaan weer. Doe het omgekeerde. Loop dichtbij en begin onderaan. In de zaal, met Chiaro aan, komt het verhaal over de rand van de afgrond en de gekromde tenen precies op het moment dat je naar die laatste paar centimeter weide kijkt, het deel van het schilderij dat de menigte op schouderhoogte nooit ziet. Laat je blik dan omhoog klimmen. De weide, de zuil van haar jurk, de naad waar zijn rechthoeken haar cirkels raken, haar hand in zijn nek en ten slotte het gebogen hoofd helemaal bovenaan het vierkant, zo dicht bij de lijst dat hij eronderdoor lijkt te duiken.
Waar je op let als je ervoor staat
Ga eerst op ongeveer twee meter afstand staan. Van daaruit is het goud één oppervlak, en het paar leest als één hoge vorm, als een toren of een vlam.
Stap nu dichterbij. Het goud valt uiteen. De achtergrond is geen glad vel bladgoud, maar een gevlekt, gespikkeld veld, alsof er goudstof over een donkere ondergrond is geblazen. Het gewaad blijkt net zo goed uit spiralen als uit rechthoeken te bestaan. De cirkels aan haar kant van de klok zijn ringen in ringen, sommige van zilver. Het licht verandert als je beweegt, want het metaal weerkaatst en de verf niet. Dat is het Ravenna-effect, rechtstreeks overgenomen van mozaïeken die gemaakt waren om bij kaarslicht te glinsteren.
Zoek dan de gezichten. De gezichten, de handen en de voeten zijn de enige delen die als gewone olieverf zijn geschilderd, met zachte schaduwen en echte huid. Al het andere is ornament. Klimt vertelt je waar je moet kijken. Het patroon is de wereld. De gezichten zijn de mensen. En de mensen gaan er bijna in verloren.
Kijk als laatste naar haar voeten. Als je wilt weten of dit een gelukkig schilderij is, zijn die tenen het antwoord, en ze zijn samengeknepen.
Voor een rustiger route door de rest van de collectie werkt onze gids over kunst bekijken als je het niet ‘snapt’ bijzonder goed in een gebouw als het Belvedere, waar één schilderij alle drukte trekt en de zalen ernaast bijna leeg blijven.
De kus is een gouden vierkant van bijna 1,80 meter breed, en het belangrijkste erin is een paar centimeter gras dat ophoudt onder de tenen van een vrouw.