Przejdź do treści

Saturn pożerający swojego syna: Goya, którego nikt nie miał zobaczyć

Opublikowano: • 15 min czytania

Siwy olbrzym o obłąkanych oczach wyłania się w przykucnięciu z czarnego tła, ściska oburącz bezgłowe, zakrwawione ludzkie ciało i wgryza się w jego ramię.

Wyobraź sobie starego człowieka przy kolacji. Ma ponad siedemdziesiąt lat, jest niemal zupełnie głuchy i mieszka w piętrowym wiejskim domu na drugim brzegu rzeki Manzanares, z widokiem na Madryt po drugiej stronie wody. Na ścianie pokoju, w którym je, na lewo od okna, z ciemności wyłania się w przykucnięciu szary olbrzym z bezgłowym ciałem w pięściach. Oczy olbrzyma są szeroko otwarte. Usta ma pełne. Stary człowiek sam go tam namalował, bezpośrednio na tynku, i o ile wiadomo, nigdy nikomu nie powiedział dlaczego.

Tym starym człowiekiem był Francisco de Goya, a obraz to Saturn pożerający swojego syna. To najbardziej znany z czternastu Czarnych obrazów, malowideł, które Goya wykonał na ścianach własnego domu gdzieś między 1820 a 1823 rokiem. Nigdy ich nie wystawiał, nigdy o nich nie pisał i nigdy nie nadał im tytułów. Wszystkie nazwy, które noszą, nadano im po jego śmierci. Najsłynniejszy obraz grozy w sztuce zachodniej przez pierwsze pięćdziesiąt lat był dekoracją ściany w prywatnym domu.

To właśnie ta dziwna rzecz, o której warto pamiętać. To nigdy nie miał być obraz muzealny. Miał być obrazem, z którym się żyje. Dziś wisi w sali 67 Prado, na parterze, kilka kroków od Rozstrzelania powstańców madryckich, a miliony ludzi rocznie przechodzą obok obrazu przeznaczonego dla publiczności liczącej mniej więcej trzy osoby.

Dom głuchego

Goya kupił dom w lutym 1819 roku, mając siedemdziesiąt dwa lata. Stał na zachodnim brzegu Manzanares, niedaleko mostu Segowiańskiego, z widokiem na łąki San Isidro. Miejscowi nazywali go już Quinta del Sordo, czyli Dom Głuchego. Cała zabawa polega na tym, że nazwa przyszła razem z posiadłością. Poprzedni właściciel też był głuchy. Goya, który stracił słuch po tajemniczej chorobie w latach 1792 i 1793, po prostu pasował do opisu.

Dziewiętnastowieczna rycina przedstawiająca długi, niski dom z dachówkowym dachem i łukowymi drzwiami, na wpół ukryty za bezlistnymi drzewami, krzewami i ogrodową urną.

Zamieszkał tam z Leocadią Weiss, znacznie młodszą kobietą, która formalnie wciąż była żoną kogoś innego, i z jej małą córką Rosario, która mogła być dzieckiem samego Goi. Pod koniec 1819 roku ciężko zachorował. Przeżył, a w 1820 roku namalował obraz z podziękowaniem dla swojego lekarza, Eugenia Garcíi Arriety, na którym przedstawił siebie osuniętego i szarego, podczas gdy Arrieta podnosi mu szklankę do ust. Według inskrypcji choroba przyszła pod koniec 1819 roku, „w wieku siedemdziesięciu trzech lat”. Czarne obrazy powstały niemal na pewno po tym otarciu się o śmierć.

Blady starzec o przymkniętych oczach osuwa się w łóżku, ściskając prześcieradło, a młodszy mężczyzna w zielonym surducie podtrzymuje go od tyłu i podnosi mu szklankę do ust; z cienia patrzą ciemne twarze, a u dołu biegnie odręczna inskrypcja.

Oto szczegół, który większość opisów pomija. Goya nie malował na gołych ścianach. W pokojach były już pogodne sceny wiejskie, małe postacie w pejzażach, a Czarne obrazy namalowano na nich. Niektórzy badacze uważają, że Goya najpierw sam namalował wesołe wersje, a potem je zamalował. Nigel Glendinning, brytyjski specjalista od Goi, sądził, że pejzaże były tam już, gdy kupował dom. Tak czy inaczej, ktoś wziął słoneczny pokój i pomalował go na czarno.

Saturn znajdował się na parterze, w pomieszczeniu zwykle opisywanym jako jadalnia. Sześć malowideł dzieliło tę przestrzeń. Leocadia w żałobnym stroju opierała się o pagórek przy drzwiach. Naprzeciwko stali dwaj starcy. Na długich ścianach były sabat czarownic i koszmarna pielgrzymka do San Isidro. A na krótkiej tylnej ścianie, po obu stronach okna, wisiały dwie sceny ciała i ust: po prawej Judyta odcinająca głowę Holofernesowi, po lewej Saturn zjadający swoje dziecko.

Historia Saturna pożerającego swojego syna, od Hezjoda po ścianę jadalni

Mit jest starszy niż Rzym. W Teogonii Hezjoda, spisanej w Grecji około 700 roku p.n.e., tytan Kronos przejmuje władzę, kastrując sierpem własnego ojca, boga nieba Uranosa. Potem przychodzi przepowiednia. Jedno z dzieci Kronosa obali go w ten sam sposób. Więc za każdym razem, gdy jego żona Rea rodzi, Kronos połyka niemowlę. Hestia, Demeter, Hera, Hades, Posejdon. Pięcioro dzieci, przepadło. Gdy rodzi się szóste, Rea podaje mężowi kamień owinięty w pieluchy, a on połyka go zamiast dziecka. Prawdziwe niemowlę zostaje ukryte na Krecie. Wyrasta na Zeusa, zmusza ojca do zwrócenia rodzeństwa, a wojna, która następuje, oddaje władzę nad wszechświatem bogom olimpijskim.

Rzymianie stopili Kronosa z własnym bogiem rolnictwa, Saturnem, od którego imienia pochodzą Saturnalia i angielska nazwa soboty. Po drodze Kronos pomieszał się też z Chronosem, greckim słowem oznaczającym czas. W renesansie obaj zlali się już całkowicie. Saturn stał się Ojcem Czasem, starcem z kosą i klepsydrą, a kanibalska historia alegorią, którą wszyscy rozumieli. Czas pożera wszystko, co stworzy.

Zwróć uwagę na jedną rzecz w antycznej wersji. Kronos połyka dzieci w całości. Na tym polega cały sens tej historii: przeżywają w jego wnętrzu i wychodzą z powrotem. Saturn Goi niczego nie połyka w całości. Rozrywa. Przeżuwa. Ciało w jego rękach już nie wróci.

Co Goya pominął

Stań przed obrazem i przejdź przez listę, której spodziewałby się widz z XIX wieku. Kosa? Brak. Klepsydra? Brak. Skrzydła, płaszcz, tron, Olimp, niebo? Nic. Jest ciało, olbrzym i czerń. To cały obraz.

Zbliżenie twarzy olbrzyma: wyłupiaste białe oczy otoczone cieniem, rozczochrane siwe włosy i ciemne, otwarte usta przyciśnięte do zaczerwienionego kikuta ręki.

Najpierw spójrz na oczy, bo wszyscy tak robią. To nie są oczy drapieżnika. Są ogromne, białe i przerażone. To istota, która dokładnie wie, co robi, i nie potrafi przestać. Amerykański historyk sztuki Fred Licht zwracał uwagę, jak wiele znaczą brakujące atrybuty: bez kosy i klepsydry, przekonywał, sam tytuł „może być bardzo mylący”. Nazywamy obraz Saturnem, bo inwentarz sporządzony po śmierci Goi nazwał go Saturnem. Goya nie nazwał go wcale.

Potem spójrz na ciało. To nie jest niemowlę. To postać o proporcjach dorosłego, już bez głowy, bez prawej ręki, z lewą do połowy w ustach olbrzyma. Krew spływa cienkimi czerwonymi strużkami po obu stronach tułowia. Od dawna trwa nierozstrzygnięty spór o to, czy ofiara w ogóle jest mężczyzną. Historyk sztuki John Ciofalo odczytuje linię bioder i nóg jako kobiecą. Inni widzą młodego mężczyznę. Szczerze mówiąc, farba tego nie rozstrzyga, a to, że nie rozstrzyga, jest jednym z powodów, dla których obraz nie daje się uspokoić.

Detal dwóch ogromnych szarych pięści zaciśniętych wokół talii bladego, obrzeżonego krwią ciała widzianego od tyłu; biodra i chude nogi zwisają poniżej w ciemność.

I spójrz na dłonie. Kostki pobielały od nacisku. Pięści zaciskają się na talii tak mocno, że ciało zdaje się fałdować. Goya rysował już ten temat wcześniej, sangwiną, około 1796 lub 1797 roku: Saturna wgryzającego się w nogę i trzymającego drugie dziecko. To sprawny, niemal akademicki rysunek. Nic w nim nie przygotowuje na uścisk z malowidła. Dwadzieścia kilka lat, dwie wojny i dwie niemal śmiertelne choroby dzielą te dwa obrazy, a każdą z tych rzeczy czuć w tych dłoniach.

Zdarte ze ścian

Goya nigdy nie wrócił po swoje malowidła. W 1823 roku upadł krótkotrwały liberalny rząd Hiszpanii, armia francuska przywróciła królowi Ferdynandowi VII władzę absolutną, a liberałowie zaczęli znikać. We wrześniu tego roku Goya przepisał dom na wnuka Mariana. W 1824 roku wyjechał do Francji i zmarł w Bordeaux 16 kwietnia 1828 roku. Obrazy zostały na ścianach, w domu, który kilka razy zmieniał właściciela, i powoli się łuszczyły.

W 1867 roku dom odwiedził francuski pisarz Charles Yriarte i opisał, co zobaczył. Około 1874 roku przyszedł z aparatem fotograf Jean Laurent i sfotografował malowidła na miejscu – to jedyny zapis, jaki mamy, pokazujący je w pierwotnym otoczeniu. Jego zdjęcie Saturna jest ziarniste i szare, a wokół wciąż widać malowaną bordiurę, która obramowywała malowidło na ścianie.

Ziarnista czarno-biała fotografia malowidła z Saturnem w malowanej bordiurze z koralików; białe oczy olbrzyma odcinają się od mętnego tła, a u dołu biegnie pasek z drukowanym podpisem.

Laurenta przysłał baron Frédéric Émile d’Erlanger, francuski bankier niemieckiego pochodzenia, który kupił dom. Chciał zdjąć malowidła ze ścian i przenieść je na płótno, częściowo po to, by je ocalić, a częściowo, by je sprzedać. Zadanie przypadło od 1874 roku Salvadorowi Martínezowi Cubellsowi, konserwatorowi Prado. Farbę oderwano od tynku i podklejono płótnem – brutalna operacja, która popękała i zdarła fragmenty każdego obrazu. Martínez Cubells potem zretuszował uszkodzenia. D’Erlanger pokazał przeniesione Czarne obrazy na paryskiej Wystawie Światowej w 1878 roku, gdzie, według większości relacji, nikt ich nie chciał. W 1881 roku podarował wszystkie czternaście państwu hiszpańskiemu.

Saturn, którego widzisz dziś, to więc farba Goi, ale nie nietknięty Goya. Co prowadzi do najgłośniejszego twierdzenia na jego temat. Od dziesięcioleci powtarza się, że oryginał Goi przedstawiał olbrzyma ze wzwodem, który zamalowano podczas przenoszenia, być może na życzenie zleceniodawcy. Krytyk Robert Hughes powtarza tę historię w swojej książce o Goi. Ci, którzy porównują płótno ze zdjęciem Laurenta, od lat spierają się o okolicę krocza, a zdjęcie jest zbyt mętne, by to rozstrzygnąć. Nikt nie ma dowodu, co dokładnie było na ścianie. Jeśli to tam było, zmieniłoby obraz ze sceny głodu w coś jeszcze gorszego, w scenę pożądania w każdym sensie, i może właśnie dlatego tę historię tak trudno uśmiercić.

Jeszcze jedna komplikacja, dla porządku. W 2003 roku hiszpański historyk sztuki Juan José Junquera dowodził, że za czasów Goi dom miał tylko jedną kondygnację, więc malowidła z piętra nie mogły być jego dziełem, i wskazał jako prawdziwego autora syna Goi, Javiera. Glendinning odpowiedział mu obszernie, a Prado traktuje Czarne obrazy jako dzieła Goi. Tam właśnie leży konsensus.

Saturn pożerający swojego syna – znaczenie: wybierz swój koszmar

Ponieważ Goya nie zostawił żadnych notatek, każda lektura jest interpretacją. Oto cztery, które mają znaczenie, i nasze stanowisko.

Czas pożera wszystko. To znaczenie klasyczne, na które wskazuje tytuł. Saturn to Chronos, a Chronos pożera to, co stworzy. Pasuje to do starego człowieka, który właśnie omal nie umarł. To też najmniej ciekawa interpretacja, bo obraz celowo pozbył się wszystkich symboli czasu, których mógł użyć.

Hiszpania pożera własne dzieci. Goya malował te ściany mniej więcej między 1820 a 1823 rokiem, w czasie Trzylecia Liberalnego, trzech lat, kiedy Hiszpania miała konstytucję, a stary porządek szykował swój powrót. Przeżył już francuską okupację i utrwalił jej okrucieństwa w cyklu akwafort Okropności wojny. Kraj, w którym Hiszpanie wciąż zabijali Hiszpanów, korona, która zwróciła się przeciw ludziom, którzy o nią walczyli: polityczne odczytanie nasuwa się samo i od niego zaczyna większość przewodników. Jest też trochę zbyt zgrabne. Nic na tym obrazie nie jest flagą.

Starość, choroba i lęk przed szaleństwem. Goya był głuchy, dochodził do siebie po chorobie, która omal go nie zabiła, dzielił dom ze znacznie młodszą kobietą i patrzył, jak przyjaciele wyjeżdżają na wygnanie. Oczy Saturna to oczy kogoś, kto jest przerażony samym sobą. Niektórzy autorzy łączyli ten temat z rodziną samego Goi. On i jego żona Josefa Bayeu mieli kilkoro dzieci, a tylko jedno, Javier, dożyło dorosłości.

Odwrócenie dawnego oszczerstwa. Licht zaproponował mroczniejszą myśl: że obraz odwraca dawne antysemickie przedstawienia mordu rytualnego, które oczerniały Żydów jako zjadaczy chrześcijańskich dzieci, i oddaje zbrodnię figurze władzy. Przyznawał, że nie potrafi tego dowieść, i ostrzegał też, że tytuł należy traktować „z dużą rezerwą”.

Oto nasze zdanie. Obraz nie jest o jednej rzeczy, bo nigdy nie powstał po to, by komukolwiek się tłumaczyć. To jeden z najbardziej prywatnych obrazów, jakie kiedykolwiek namalowano: obraz, na który Goya postanowił patrzeć, kiedy jadł. Czegokolwiek się bał, chciał mieć to przy sobie w pokoju. To jest prawdziwe znaczenie i jest ono bardziej niepokojące niż jakakolwiek alegoria.

Saturn pożerający swojego syna Rubensa i dlaczego budzi mniejszy strach

Goya miał wzór, który należy do tego samego muzeum. Około 1636–1638 roku Peter Paul Rubens namalował własnego Saturna dla pawilonu myśliwskiego Filipa IV, Torre de la Parada, na wzgórzach pod Madrytem. Był on częścią ogromnego cyklu scen mitologicznych, który pawilon zamówił u Rubensa i jego warsztatu. Gdy pawilon ucierpiał w czasie wojny o sukcesję hiszpańską, obrazy trafiły do kolekcji królewskiej, gdzie Goya, malarz nadworny, niemal na pewno go widział.

Muskularny, siwobrody bóg wsparty na kosie wgryza się w pierś krzyczącego niemowlęcia z odrzuconą do tyłu głową, pod zachmurzonym niebem z trzema jasnymi gwiazdami.

Wersja Rubensa ma wszystko, czego brakuje wersji Goi. Bóg wspiera się na kosie. Ma ciemny płaszcz i ławicę chmur, na której stoi. Jest muskularny, zdrowy i spokojny. A dziecko jest jak najbardziej żywe – krzyczące niemowlę z odrzuconą głową, w którego pierś wgryza się starzec. W pewnym sensie Rubens jest okrutniejszy, bo ofiara czuje ból. Ale to obraz wydarzenia. Rozumiesz go, podziwiasz pędzel, idziesz dalej.

Spójrz też w górę. Nad Saturnem Rubensa świecą w rzędzie trzy jasne gwiazdy. Środkowa jest większa od dwóch pozostałych. To planeta Saturn w takiej postaci, w jakiej opisał ją Galileusz w 1610 roku, gdy jego luneta była zbyt słaba, by rozróżnić pierścienie, i pokazywała mu jedno ciało z dwoma mniejszymi po bokach. Flamandzki malarz pracujący dla hiszpańskiego króla przemycił najnowszą astronomię do greckiego mitu.

Detal trzech namalowanych gwiazd w rzędzie na szarozielonym niebie, środkowa większa od dwóch sąsiednich; przy lewej krawędzi dłoń boga ściska drzewce kosy.

Goya wziął ten temat i odarł go z każdej pociechy, jaką oferował Rubens: z atrybutów, nieba, żywej ofiary, jasnej opowieści. To, co zostaje, nie jest bogiem. To coś o ludzkim kształcie w ciemności, co posunęło się już za daleko. Postaw te dwa obrazy obok siebie, a zobaczysz, jak na jednym temacie barok zamienia się w nowoczesność.

Od jadalni do mema

Jego późniejsze życie było dziwne. Obraz, który Goya ukrył na ścianie jadalni, jest dziś jednym z najczęściej udostępnianych obrazów w internecie, przycinany, podpisywany i przerabiany na żart o wszystkim, od kończenia kanapki po koniec semestru. Ludzie, którzy nie potrafiliby wymienić żadnego innego obrazu z Prado, znają ten.

Goyę pewnie bardziej by to rozbawiło, niż nas oburza. Był satyrykiem na długo przed tym, zanim stał się malarzem grozy. Jego Kaprysy, cykl akwafort wydany w 1799 roku, kpiły z księży, lekarzy, arystokratów i głupców tą samą ostrą kreską. Mem to tanie echo, ale echo czegoś prawdziwego: obraz jest tak silny, że przetrwa nawet zamianę w puentę dowcipu.

Gdzie jest Saturn pożerający swojego syna?

Obraz znajduje się w Museo del Prado w Madrycie. Czarne obrazy zajmują sale 66 i 67 na parterze głównego budynku Villanueva, a Saturn wisi w sali 67. Prado z grubsza odtwarza dwie kondygnacje domu, więc malowidła z parteru i z piętra wiszą razem, tak jak w Quinta del Sordo. Jeśli możesz, obejrzyj je po kolei: najpierw obrazy z jadalni, potem te z piętra, a na koniec Psa, małą głowę wyglądającą z pustego brązowego pola, którą wielu ludzi ostatecznie lubi najbardziej.

Mała ciemna psia głowa wygląda zza opadającego brązowego zbocza przy dolnej krawędzi wysokiego, pustego pola ochry i szarości.

Nastaw się na to, że jest mniejszy, niż sobie wyobrażasz. Płótno ma 143,5 na 81,4 centymetra. Na ekranie telefonu Saturn wygląda monumentalnie. W sali jest mniej więcej twojego wzrostu, gdybyś kucnął, co w pewnym sensie jest gorsze. To obraz zrobiony po to, by oglądać go zza stołu.

Kilka praktycznych uwag. Prado jest otwarte od poniedziałku do soboty w godzinach 10–20, a w niedziele i święta do 19, a wstęp na wystawę stałą jest bezpłatny w ostatnich dwóch godzinach każdego dnia, co oznacza długie kolejki dokładnie w tym czasie. W salach nie wolno fotografować, więc będziesz patrzeć własnymi oczami, co i tak jest właściwym sposobem oglądania tego obrazu. Poradnik zwiedzania Prado podpowie bilety, wejścia i najlepszą porę, a trasa po najważniejszych dziełach Prado umieszcza Czarne obrazy w kontekście Velázqueza i Boscha na piętrze. Saturn Rubensa należy do tej samej kolekcji, ale Prado zmienia ekspozycję, więc jeśli zależy ci na zobaczeniu obu tego samego dnia, sprawdź przed wizytą kolekcję online. Nasz bezpłatny audioprzewodnik po Prado ma też osobny przystanek przy Saturnie i działa w przeglądarce.

Na co zwrócić uwagę

Najpierw się cofnij, mniej więcej na odległość, z jakiej siedziałbyś po drugiej stronie stołu, bo tam spodziewał się ciebie Goya. Stamtąd obraz jest w większości czarny, a postać zdaje się z niego wyskakiwać. Potem podejdź bliżej i znajdź oczy, kostki dłoni i cienkie czerwone linie spływające po plecach ofiary, położone niemal od niechcenia, tak jak rysuje się żyłę. Spójrz w lewy dolny róg, gdzie kolano olbrzyma rozpuszcza się w ciemności, i zauważ, jak mało Goya przejmował się jego wykończeniem. Chiaro przydaje się właśnie z tej odległości, bo historia jadalni, okna między Saturnem a Judytą i zdjęcia Laurenta zostaje opowiedziana, gdy patrzysz na zaciśnięte dłonie – szczegół, który mówi, że obraz jest o przymusie, a nie o głodzie.

Potem, zanim opuścisz Czarne obrazy, znajdź Judytę i Holofernesa. W domu oba obrazy wisiały po dwóch stronach tego samego okna. Jeden to kobieta zabijająca mężczyznę ostrzem. Drugi to ojciec zjadający swoje dziecko. Goya jadał między nimi kolacje przez ostatnie lata, które spędził w Hiszpanii.

Sedno mieści się w jednym zdaniu. Najsłynniejszy obraz grozy XIX wieku namalował stary człowiek na własnej ścianie, a twarz, którą dał swojemu potworowi, to twarz kogoś, kto nie może uwierzyć w to, co robi.