
La Primavera’da dokuz figür var. Dönemin tablolarının çoğunda bir ya da iki, bazen üç figür bulunur. Primavera ise ön planda, bir portakal bahçesinin içinde, tuvalin neredeyse tamamını dolduran bir şerit boyunca dokuz figürü yan yana dizer. Her figür bir alıntıdır. Her biri belirli bir şey yapıyor. Tablo, Batı’daki doğal soldan sağa okuma yönünün tersine, sağdan sola okunmak üzere tasarlanmış; ziyaretçilerin çoğunun önünde şaşkın şaşkın durmasının bir nedeni de bu.
Bu yazı figür figür bir çözümleme. Tablodaki her figür, neyi alıntıladığı, ne yaptığı, kim olduğu. Botticelli’nin sizden okumanızı istediği sırayla: sağda Kloris’i yakalayan Zefiros’tan en solda bulutları aralayan Merkür’e kadar.
Tablonun bütününü ele alan daha uzun yazı için, yani hami, mevsim ve Yeni Platoncu bağlam için, eşlik eden yazıya bakın. Bu yazı o yazının figür düzeyindeki tamamlayıcısı.
Tablo nasıl okunur
Sağdan başlayın. Sola doğru ilerleyin. Her figür sizi bir sonrakine götürür. Tablo, baharın gelişini anlatan dokuz bölümlük tek bir alaydır.
Sağdan sola okuma alışılmadık bir şey. Rönesans tablolarının çoğu, bir anlatıları varsa, soldan sağa okunur. Primavera bunu tersine çevirir. Baskın Yeni Platoncu yoruma göre bunun nedeni, tablonun fiziksel, hayvani aşkın dünyasından (Zefiros’un Kloris’e saldırısı) felsefi, entelektüel aşkın dünyasına (Merkür’ün göklere doğru yukarı uzanan jesti) ilerlemesidir. Göz yerden göğe, bedenden ruha doğru okur.
Yerde sekiz figür ve bir de dokuzuncusu var: Venüs’ün üzerinde süzülen Küpid. Bazı akademisyenler onu ayrı bir figür olarak sayar, bazıları Venüs’ün grubunun bir parçası olarak. Figürleri tek tek ele alacağız, ardından bahçeye, çiçeklere ve Üç Güzeller’e yakından bakacağız: toplam on durak.
1. Zefiros (sağ kenar)

Tuvalin en sağındaki, soluk mavi renkteki, koyu ağaçların arasından yarı yarıya çıkan, yanakları rüzgâr üflüyormuş gibi şişkin figür, batı rüzgârı Zefiros. Zefiros, klasik yazarların yeni mevsimi getirdiğini söylediği ılık bahar rüzgârının kişileştirilmiş hâlidir. Hesiodos, Ovidius, Lucretius; hepsi Zephyrus’u bahar rüzgârı, kıştan sonra dünyayı çözen nefes olarak tarif eder.
Zefiros, tablodaki ayakları yere basmayan tek figür. Havada asılı, kendi rüzgârıyla bahçenin içine yarı yarıya savrulmuş. Teninde mavi bir ton var, hafifçe bu dünyaya ait değilmiş gibi; bu da onu bir ölümlü değil bir ruh olarak işaretliyor. Ağzı açık. Nefesi görünüyor: Dudaklarından Kloris’in saçlarına doğru beyaz çizgiler uzanıyor.
Hemen solundaki periyi kavramış. Onu yakalamak üzere.
2. Kloris (Zefiros’un hemen yanında)
Beyaz elbiseli, Zefiros’tan kıvrılarak uzaklaşan, onu itmek için bir kolunu kaldırmış, yüzünü şaşkınlık ya da korkuyla çevirmiş genç peri Kloris. Yunan mitolojisinde bir orman perisidir; önemli kimsenin kızı değildir, sadece Zefiros’un girmeye karar verdiği bir korulukta yaşamaktadır.
Ovidius’un Fasti’sinin V. kitabına göre Zefiros, Kloris’i görmüş, güzelliğine vurulmuş ve peşine düşmüştür. Onu yakalamış, ona tecavüz etmiş ve aynı paragrafta onunla evlenmiş, ona çiçekler üzerinde hükümranlık vermiş ve onu tanrıça Flora’ya dönüştürmüştür. Dönüşüm tabloda tam bu anda başlar. Kloris’in ağzına bakın. Ağzından şimdiden bitkiler çıkıyor: sülükler, yapraklar, yakında hükmedeceği çiçeklerin ilk filizleri. Ayaklarının çevresindeki toprakta baharın ilk bitkileri filizleniyor.
Botticelli, Kloris’i saldırı ile tanrılaşma arasındaki, ölümlü bir peri ile çiçeklerin tanrıçası arasındaki eşikte yakalamış. Figür tek bir hareket: yaratıma dönüşen şiddet.
3. Flora (Kloris’in bir adım solunda)

Kloris’in hemen solundaki, peygamber çiçekleri ve güllerle bezeli beyaz bir elbise giymiş, saçlarında bir çelenk olan ve önünde topladığı kumaştan bir önlüğün içinden bahçeye çiçekler saçan figür, çiçeklenmenin tanrıçası Flora. Anlatı açısından Flora, Kloris’le aynı kişidir; sadece zamanda bir adım sonrası. Sağdaki Kloris dönüşümüne yeni başlamıştır. Bir adım soldaki Flora onu tamamlamıştır.
Bu, tablonun en incelikli kompozisyon tercihlerinden biri. Aynı karakter iki kez, eşzamanlı olarak, iki ayrı hâlde gösteriliyor. Tablo, Ovidius’un dizelerle yaptığını resim diliyle yapıyor: Kloris’in yakalandığı, dönüştüğü ve Flora adını aldığı tek bir cümle.
Flora’nın giysisi Rönesans resmindeki en güzel giysilerden biridir. Elbisesindeki peygamber çiçekleri ve güller mavi ve kırmızıdır; geç baharın renkleri. Saçlarındaki çelenk, Venüs’e kutsal sayılan mersindendir. Saçtığı çiçeklerle dolu önlükte papatyalar, kadife çiçekleri, çuha çiçekleri ve en az bir düzine başka tür var. 1480’lerin Floransa modası açısından gelin gibi giyinmiştir: beyaz elbise, çiçekli önlük, çelenk. Bu dönemde Floransa’da gelinler nikâh töreni için gerçekten böyle giyinirdi.
Flora aynı zamanda dışarıya, izleyiciye bakıyor; bu da onu tabloda bakışı bizimkiyle buluşan yalnızca iki figürden biri yapıyor. (Üç Güzeller birbirine bakıyor; Venüs ile Merkür bizim ötemize bakıyor; gözlerimize doğrudan yalnızca Flora ile ortadaki Güzel bakıyor.)
4. Venüs (orta)
Diğerlerinden biraz geride, tuvalin geometrik merkezinde duran, beyaz bir iç elbisenin üzerine kırmızı bir pelerin giymiş, bir elini karşılama ile kutsama arası bir jestle kaldırmış figür Venüs. Bahçeye hükmeden varlık o. Diğer figürler onun çevresine bir saray halkı gibi dizilmiş.
Romalıların aşk tanrıçası Venüs (Yunancada Afrodit), geleneksel olarak baharla, evlilikle ve üreme ilkesiyle ilişkilendirilirdi. Marsilio Ficino’nun, Botticelli bu tabloyu yapmadan önce on beş yıldır Floransa’da öğrettiği Yeni Platoncu ikonografi sisteminde Venüs’ün iki yönü vardı: ilahi aşkın tanrıçası göksel Venüs (Venus Caelestis) ve fiziksel aşkın tanrıçası dünyevi Venüs (Venus Vulgaris). İkisi de farklı açılardan görülen aynı tanrıçaydı.
Bu tablodaki Venüs, bir tanrıça için bekleyebileceğiniz klasik dökümlü giysiler içinde değil, çağdaş bir Floransalı gelinin kıyafeti içinde. Kırmızı manto, kırmızı şeritli beyaz iç elbise, saç modeli, yani alnında tek bir mücevher bulunan trinzale: Hepsi 1480’lerde Floransalı bir sposa’nın, yani gelinin kıyafetidir. Tablo, genç bir Medici kuzeni olan Lorenzo di Pierfrancesco’nun düğünü için ısmarlanmıştı ve Venüs gelin gibi giydirilmiş.
Jesti önemli. Sağ eli, avucu öne dönük olarak kalkmış; sanat tarihçileri bunu bir karşılama jesti olarak okur: konukları kabul etmenin Roma’daki jesti adventus. Zefiros’u, Kloris’i, Flora’yı, Güzeller’i, Merkür’ü, hepsini bahçesine buyur ediyor.
Venüs’ün karnı elbisenin altında hafifçe yuvarlak. Charles Dempsey’i izleyen bazı akademisyenler bunu bir hamilelik işareti olarak okumuştur; bu da tabloyu, 1482’deki Medici-Appiani evliliğine uyan düğün ve doğurganlık ikonografisine daha özel olarak bağlar. Diğerleri bunu, tablonun üslubu içinde Floransalı bir gelinin doğal vücut biçimi olarak okur. Yorum tartışmalı.
5. Küpid (Venüs’ün üstünde)

Venüs’ün başının hemen üstünde, portakal ağaçlarının tepesinde süzülen, oğlu Küpid. Yayını geri çekiyor. Gözleri bağlı. Ok aşağıya ve izleyicinin biraz sağına doğrultulmuş; Üç Güzeller’in ortadaki figürünü hedef alıyor.
Göz bağı, Küpid’i oklarının kime isabet ettiğine aldırmadan düştüğü kör biri olarak tarif eden Petrarca’nın Trionfi’sinden (Zaferler) bir alıntıdır. Petrarca göndermesi, 1482’de eğitimli her Floransalı için anında tanınır bir şeydi. Petrarca yüz yıldır İtalyan dilinde en çok okunan şairdi. Gözleri bağlı Küpid, tablonun şunu söyleme biçimi: Aşk rastlantısaldır, aşk akıl dışıdır, aşk nereye düşerse oraya düşecektir.
Küpid’in ucu alevli oku (uçtaki küçük turuncu alevi görebilirsiniz) erotik aşkın okudur. Ortadaki Güzel’in göğsüne saplandığında, Üç Güzeller’in dans ettiği zincirleme tepkiyi başlatacaktır.
6. Üç Güzeller (Venüs’ün solunda)

Neredeyse saydam beyaz elbiseler içindeki, el ele bir çember oluşturmuş, portakal bahçesinde ağır ağır dans eden üç genç kadın Üç Güzeller. Bunlar Yunan mitolojisindeki Kharitler, Latincedeki Gratiae’dir: Hesiodos’un Theogonia’sında Zeus ile Eurynome’nin Aglaia (İhtişam), Euphrosyne (Neşe) ve Thalia (Sevinç) adlı üç kızıdırlar. Ancak Rönesans’ın Yeni Platoncu ikonografisinde onlara farklı adlar ve farklı bir yorum verildi: Pulchritudo (Güzellik), Castitas (İffet) ve Voluptas (Haz).
Standart Yeni Platoncu yoruma göre Primavera’daki Üç Güzeller solda Pulchritudo, ortada Castitas ve sağda Voluptas’tır. Bir çember dansı içinde düzenlenmişlerdir, çünkü Marsilio Ficino’nun yorumunda üçü, erotik aşkın tek bir döngüsünün aşamalarıdır: Güzellik İffet’e götürür (çünkü Güzellik arzu uyandırır ve iffetli bir zihin bu arzuyu zapt eder), İffet Haz’za götürür (çünkü zapt edilen arzu sonunda uygun ifadesini bulur), Haz yeniden Güzellik’e götürür (çünkü haz, güzelliğin algısını inceltir ve yeniler).
Küpid’in okunun ortadaki Güzel’i, Castitas’ı hedef almasının nedeni budur. Göğsüne saplanmak üzere olan ok, aşkın amansız mantığıyla onu Pulchritudo’nun kız kardeşi Voluptas’a dönüştürecek olan şeydir. Dans döngünün kendisidir; Küpid de onu başlatan rastgele oktur.
El jesti de anlamlı. Güzeller yalnızca el ele tutuşmuyor. Parmakları belirli bir düzende birbirine geçmiş: Antik yazarların liberalitas’ın, yani “cömertliğin” ikonografisi olarak tarif ettiği, üç çapraz el tutuşundan oluşan bir zincir. Klasik ikonografide Üç Güzeller cömertliğin üç aşamasını temsil ederdi: vermek, almak ve karşılık vermek. Botticelli’nin pozu, klasik göndermeyi korurken üzerine Yeni Platoncu erotik yorumu bindirir.
Saydam elbiseler bilinçli bir tercih. Güzeller giyinik ama onları görebiliyorsunuz. Bu, tablonun küçük şakalarından biri: Erotik aşkın tanrıçaları uzun kollu beyaz elbiseler içinde teknik olarak iffetlidir, ama elbiseler bedenlerin görüneceği kadar incedir. Botticelli ikonografisini iki yönlü kullanıyor.
7. Merkür (en sol)

Tablonun en solundaki, kırmızı pelerinli, altın çizmeli, belinde küçük bir kılıç taşıyan ve kerykeionunu (birbirine dolanmış iki yılanlı asa) ağaçlara doğru kaldırmış figür, haberci tanrı Merkür. Tablodaki, ortadaki gruptan yüzünü çeviren tek figür o. Sırtı dansa doğru açılı. Yukarıya ve yana, portakal ağaçlarının üstünde beliren küçük bir koyu bulut kümesine bakıyor.
Onları aralıyor. Kalkık sağ elindeki kerykeion bulutlara uzanıyor, onları birbirinden ayırıyor. Bu klasik bir özellik. Psykhopompos, yani ruhların kılavuzu rolündeki Merkür, geleneksel olarak ölüleri yeraltı dünyasına götüren ve bazı mitlerde bulutların, sislerin ve engellerin arasından yollar da açan tanrıydı. Vergilius onu Aeneis’te bunu yaparken anlatır. Botticelli bu rolü resmediyor.
Yeni Platoncu yorumda Merkür sınırdaki figürdür. Arkasındaki Güzeller’i, Venüs’ü ve Flora’sıyla bahçe, dünyevi aşkın dünyasıdır. Onun üstünde, bulutların ötesinde, göksel aşkın dünyası, yani ruhun ilahi olana yükselişi vardır. Merkür’ün jesti ikisi arasındaki sınırı aralıyor. Tablonun öne sürdüğü ikonografik argümanda o, ruhu bedenden çıkarıp göklere doğru götürüyor.
Merkür’ün çağdaş bir Floransalı gibi giyinmiş olmasının nedeni de bu. Giysisi, yani kırmızı pelerin, çizmeler, kalçadaki küçük kılıç, genç bir Floransalı soylunun kıyafetidir. Bazı akademisyenler yüzün Medicilerden birinin, muhtemelen Giuliano de’ Medici’nin (Muhteşem Lorenzo’nun 1478’de suikasta kurban giden kardeşi) ya da kuzenlerinden birinin portresi olduğunu öne sürmüştür. Portre tanımlaması tartışmalı. Açık olan şu ki Merkür de, Venüs gibi, modern kıyafetler içinde; bu da mitoloji ile tablonun yapıldığı hane arasındaki mesafeyi ortadan kaldırırdı.
8. Portakal bahçesi
Mekân bir orman değil, bir bahçe de değil; özellikle bir portakal korusu. Ağaçların tepesinde sarkan meyveler altın rengi. Yapraklar koyu yeşil. Koru, tablonun arka tarafında kesintisiz bir yaprak şeridiyle kapanıyor; ufuk yok, Merkür’ün bulutları araladığı yerin üstündeki küçük bir parça dışında gökyüzü de yok.
Portakal ağaçları rastgele değil. Portakal, yani İtalyanca botanik adıyla mala medica, Medici ailesinin hanedan armasındaki bir simgeydi; adlarıyla yapılmış bir kelime oyunu. (“Medici” adı, doktor anlamına gelen “medico”dan gelir; Latincede mala medica olan portakal, “tıbbi elma” ya da “Medici elması”ydı. Kelime oyunu 1482’de zaten eskiydi ve aile onu benimsemişti.) Dolayısıyla koru bir Medici korusudur. Tablo, armacılık düzeyinde, Medici toprağında geçer.
Bu, Botticelli’nin Müneccimlerin Tapınması’nda kullandığı, aile armasını mekân olarak kullanma hamlesinin aynısı; orada Medici ailesi, yemliğin önünde diz çöken figürlerin çağdaş kıyafetleriyle tanınır. Tapınma üzerine yazının tamamı, tablo kılığındaki bu öbür aile portresini adım adım anlatıyor.
9. Çiçekler

Botanik araştırmacıları, 1980’lerde Toskanalı botanikçi Mirella Levi d’Ancona’dan başlayarak, Primavera’da yaklaşık 190 farklı çiçek türü tanımladı. Bunların çoğu, klasik edebiyatta geleneksel olarak Venüs’le, evlilikle ya da baharla ilişkilendirilen çiçeklerdir.
Güller Venüs’e kutsaldır. Papatyalar Flora’nın çiçekleridir. Peygamber çiçekleri bazen Roma’nın gelin geleneklerine bağlanır. Nergis, karşılıksız aşkı yüzünden eriyip giden ve bu çiçeğe dönüştürülen Yunan perisi Ekho’nun çiçeğidir. Sümbül, Apollon’un sevdiği genç Hyakinthos’un çiçeğidir. Angelo Poliziano’nun içinde çalıştığı Yeni Platoncu ikonografi sisteminde her tür şifreli bir göndermedir. Her biri küçük bir mitolojik hikâyeye açılabilir.
Çiçeklerin bir takvimi de var. Tablodaki türler Toskana takviminde aşağı yukarı aynı iki haftalık dönemde, kışın sonu ile baharın başında açar. Akademisyenler, türleri tek tek tanımlayarak Botticelli’nin, tablonun bitirilmesinden önceki yıl, Floransa’da ya da yakınında, mart başındaki tek bir anı resmettiğini öne sürmüştür.
10. Yakından Üç Güzeller

Üç Güzeller ikinci bir bakışı hak ediyor. Önden bakıldığında bütünleşik bir çember gibi okunurlar. Biraz yan bir açıdan, yani ziyaretçilerin çoğunun onları salonda gördüğü açıdan (tablo geniş olduğu ve aynı anda tüm bölümlerinin tam karşısında duramadığınız için), üç ayrı figürdürler.
Her birinin saç modeli farklı. Her birinin mücevheri farklı. Ortadaki Güzel, Castitas, en iffetli giyinen: Elbisesi daha çok yeri örtüyor, saçları daha sıkı toplanmış. Sağdaki Güzel, Voluptas, en süslü olan: saçlarında inciler, omzunda bir broş. Soldaki Güzel, Pulchritudo, en sade olan. Giysilerin hiyerarşisi üçünün Yeni Platoncu hiyerarşisiyle örtüşüyor: Güzellik (sade), İffet (ölçülü), Haz (süslü).
Saydam kumaş, yine, bilinçli bir tercih. Kumaş neredeyse ağırlıksız görünüyor. Bedenleri gizlediğinden çok ortaya koyuyor. Botticelli tablonun her yerinde yaptığını yapıyor: döneminin iffet kurallarına teknik olarak uyarken bedenleri kuralların izin verdiği ölçüde duyusal kılmak.
Figürler birlikte ne yapıyor
Sağdan sola okunduğunda tablo tek bir hikâye anlatır. Zefiros gelir. Zefiros, Kloris’i yakalar. Kloris, Flora’ya dönüşür. Flora ilk çiçekleri bahçeye saçar. Venüs ortadan yeni mevsime hükmeder. Gözleri bağlı Küpid okunu dansa doğru atar. Üç Güzeller erotik aşkın sonsuz döngüsünü dans eder. Sınırdaki Merkür bulutları aralar ve ilahi olana doğru bir yol açar.
Tablo, bedenin iştahlarının kaosuyla başlayan ve göklere doğru tefekkürle yükselişle biten, dokuz figürlük bir bahar alayıdır. Genç bir Medici kuzeninin gerdek odası için yapıldı; orada bir kuşak boyunca asılı kaldı, sonra Vasari’nin 1550’lerde onu gördüğü Castello’daki Medici villasına, ardından on sekizinci yüzyılda Uffizi’ye taşındı.
O zamandan beri orada. 10–14 numaralı salonda, uzun duvarda, Venüs’ün Doğuşu’nun karşısında. Tablonun bütününü ele alan eşlik eden yazı hamiyi, mevsimi ve daha geniş yorum tarihini anlatıyor. Venüs’ün Doğuşu yazısı ise aynı salonda asılı kardeş tabloyu ele alıyor.
Bir kuşak sonra Roma’da Rafael bir duvarı filozoflarla doldurdu; onun Atina Okulu freski de aynı figür figür çözümlemeyle, serinin geri kalanıyla birlikte Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında yer alıyor.
Chiaro sizi figürler arasında, tablonun okunmak istediği gibi sağdan sola gezdirir: Kloris’i yakalayan Zefiros, Flora’ya dönüşen Kloris, çiçek saçan Flora, dans eden Güzeller, bulutları aralayan Merkür. Hepsi tuval boyunca ilerleyen kesintisiz bir bahar akışı olarak; böylece tablo, her zaman olduğu alay olarak okunur.
İşin can alıcı noktası
La Primavera’nın önünde durun. Sağ kenardaki mavi yanağı bulun. Hemen yanındaki, ağzından şimdiden bitkiler çıkan orman perisini bulun. Gözünüzü yavaşça, okuduğunuz her şeyin tersi yönde, sola kaydırın: çiçek saçan Flora, hükmeden Venüs, gözleri bağlı Küpid, dans eden Güzeller, en uçta bulutu aralayan Merkür. Beş yüz yılı aşkın bir süre önce, genç bir Medici kuzeninin gerdek odasında, biri gözünüzden baharın içinde geriye doğru yürümesini isteyen bir tablo tasarladı. Hâlâ istiyor. Dokuz figürün her biri bir alıntı. Her biri belirli bir şey yapıyor. Bütünü tek bir bakışa sığıyor ve bir saatte açılıyor.
Görsel kaynakları
- Botticelli-primavera.jpg — Sandro Botticelli (yak. 1445-1510). Kaynak, kamu malı.
- Primavera 02.jpg — Sandro Botticelli (Merkür ayrıntısı). Kaynak, kamu malı.
- Primavera 03.jpg — Sandro Botticelli (Üç Güzeller ayrıntısı). Kaynak, kamu malı.
- Primavera (Botticelli) (detail).jpg — Sandro Botticelli (Küpid ve Venüs ayrıntısı). Kaynak, kamu malı.
- Botticelli’s Primavera - detail (Flora and Venus).jpg — Sandro Botticelli. Kaynak, kamu malı.
- Sandro Botticelli - Three Graces in Primavera (detail).jpg — Sandro Botticelli. Kaynak, kamu malı.