
ბერნინის „აპოლონი და დაფნე“, რომელიც მან კარდინალ შიპიონე ბორგეზესთვის გამოკვეთა, არის მიზეზი, რის გამოც ბორგეზეს გალერეის მესამე დარბაზში ხალხი ჩუმდება. შემოუარეთ მას უკნიდან. ადამიანების უმეტესობა ასე არ იქცევა. უმეტესობა წინ ჩერდება, სადაც ამბავი იკითხება. აპოლონი წვდება. დაფნე ყვირის. მისი თითები უკვე ტოტებად იქცა. მაგრამ სწორედ უკანა მხარეს გაიგებთ რაღაცას. იქ, მისი გაწვდილი მარცხენა ხელის დონეზე, ფოთლებს დაინახავთ. ისინი ორ მილიმეტრზე თხელია. ზოგიერთი იმდენად თხელია, რომ სინათლე კიდეებში გადის და მათ სუსტი ჩაის ფერს აძლევს. ერთ-ერთმა რესტავრატორმა, რომელიც ქანდაკებაზე 2002 წელს მუშაობდა, ჟურნალისტს უთხრა, რომ თუ მათ ფრჩხილით ძალიან მსუბუქად გაჰკრავ, ისინი ჟღერენ. ყრუ ხმა კი არა. მკაფიო, მოკლე ბგერა. ჭიქასავით.
ნამუშევარი 1625 წელს დაასრულა კაცმა, რომელიც ოცდაოთხი წლის იყო.
რატომ ცარიელდება დარბაზი დღესაც ბერნინის „აპოლონისა და დაფნეს“ გამო
ბორგეზეს გალერეის ყველა დარბაზს თავისი მთავარი ნამუშევარი აქვს. ამ დარბაზს კი მარმარილოს ისეთი ნაჭერი აქვს, რომელიც, გეჩვენებათ, მარმარილო ვერ იქნება. ესაა მთელი ეფექტი. კარარის ბლოკი, რომლითაც ჯან ლორენცო ბერნინიმ დაიწყო, დაახლოებით სამი მეტრის სიმაღლისა იყო და დაახლოებით ოთხ ტონას იწონიდა. რაც მან მისგან შექმნა, ორფიგურიანი მორბენალი კომპოზიციაა გაწვდილი მარცხენა ხელით, გაწვდილი მარჯვენა ხელით, მოგრეხილი ტანით, მდევარი შიშველი მამაკაცით, ფოთლებით, გაწელილი ფესვით, და ეს ყველაფერი კლდის ერთ პატარა ნაგლეჯსა და ერთ გამოკვეთილ ხის ღეროზეა დაბალანსებული. კონსტრუქციულად, ის უნდა წაქცეულიყო. მხოლოდ ფოთლებიც კი კვეთისას უნდა მოტეხილიყო. არ მოტყდა. ოთხასი წელია არ ტყდება.
მოქანდაკეების უმეტესობა, ასეთ თხელ ქვაზე მუშაობისას, ნამუშევარში ლითონის კარკასს ატარებს და მალავს. ბერნინი ასე არ მოიქცა. რასაც უყურებთ, გაუმაგრებელი მარმარილოა, გაჭიმული იმის ზღვრამდე, რისი გაკეთებაც მარმარილოს შეუძლია. დაფნეს ხელზე ფოთლები დასავლურ ქანდაკებაში ყველაზე თხლად გამოკვეთილი ქვაა, რომელიც არ გატეხილა. ამიტომაა ეს დარბაზი, როგორც წესი, ჩუმი. ადამიანები მას ხედავენ და ავიწყდებათ, რის თქმასაც აპირებდნენ.
შეკვეთა და კარდინალი, რომელსაც სისხლი სწყუროდა
შეკვეთა კარდინალ შიპიონე ბორგეზესგან მოვიდა. მას ახალგაზრდა მოქანდაკე უკვე მუდმივ ანაზღაურებაზე ჰყავდა აყვანილი. ბერნინიმ მისთვის 1622 წელს „პროსერპინას გატაცება“ დაასრულა და შიპიონეს კიდევ ერთი სურდა. თემა, სავარაუდოდ, მამამისის იდეა იყო: ოვიდიუსის „მეტამორფოზები“, პირველი წიგნი. აპოლონი, პითონის მოკვლის შემდეგ საკუთარი ოსტატობით გაბრუებული, კუპიდონს მშვილდით თამაშის გამო დასცინის. კუპიდონი მას ოქროს ისარს ესვრის, რის გამოც ის დაფნეს შეიყვარებს, დაფნეს კი ტყვიის ისარს, რის გამოც ის მას შეიძულებს. აპოლონი დაედევნება. დაფნე მამას, მდინარის ღმერთ პენეოსს, ევედრება. პენეოსი მას დაფნის ხედ აქცევს ზუსტად მაშინ, როცა აპოლონის ხელი მის თეძოს წვდება.
დევნის ბოლო ნახევარი წამია ის, რაც გამოიკვეთა. აპოლონის მარცხენა ხელი ახლახან შეეხო დაფნეს წელს. მისი თითები მის სხეულში ეფლობა. მისი თითების წვეროების ქვეშ კანი ტალღოვნად იკეცება და იჭმუჭნება, რადგან უკვე ქერქად იქცევა. თუ ზუსტად შეხების წერტილს შეხედავთ და შემდეგ მის სხეულს ზემოთ გაჰყვებით, ტრანსფორმაციის რეალურ დროში მიმდინარეობას დაინახავთ: ბარძაყი ჯერ კიდევ კანია, წელზე კანი უხეშდება, ნეკნები ნახევრად ქერქია, მხარი ტოტებად იხლიჩება, თმა კი ფოთლებია. მისი პირი ჯერ კიდევ ღიაა ყვირილისგან. თითებს ფესვი გაუდგამთ. კოჭებს შორის წვრილი ღერო ამოსულა და ერთი ფეხი შთაუნთქავს.
ეს ყველაფერი გამოკვეთილია. სიტყვა „გამოკვეთილი“ ბევრ რამეს მალავს. ოთხასი საათი, ხუთასი, ზუსტად არავინ იცის, ახალგაზრდა კაცი სახელოსნოში საჭრეთლებითა და მშვილდა ბურღით დგას და ერთ ბლოკს საკუთარი თავიდან უკუღმა ამოიღებს, აშორებს ყველაფერს, რაც ქანდაკება არ იყო. და დასრულებულ ნამუშევარს კვარცხლბეკზე ხელი მოაწერა.
ხედვის ხაზები არქიტექტურასავითაა გათვლილი
აი, რასაც თითქმის არცერთი გზამკვლევი არ ახსენებს. ნამუშევარი ისეა ჩაფიქრებული, რომ გარშემო შემოუარო, და ბერნინიმ ხედვის ხაზები თითქმის არქიტექტურული სიზუსტით გათვალა. დადექით იქ, სადაც დამთვალიერებლები ჩვეულებრივ დგანან, წინ, და ეს თხრობაა: დევნა და გადარჩენა. საათის ისრის მიმართულებით შემოუარეთ და ამბავი ყოველ მეოთხედ შემობრუნებაზე აზრს იცვლის. მარცხნიდან მხოლოდ მდევარ აპოლონს ხედავთ, მისი მოსასხამი ფრიალებს. ტრანსფორმაცია დამალულია. უკნიდან მხოლოდ ცვალებად დაფნეს ხედავთ, ქერქი ზურგზე ადის, აპოლონის სახე კი ჩრდილში ჩაიძირა. მარჯვნიდან ხედავთ აპოლონს, რომელიც ხვდება, რა ხდება. მისი გამომეტყველება იცვლება. ხელი ჯერ კიდევ ეხება მას, მაგრამ უკვე უკან დახევას იწყებს.

შიპიონეს ვილაში თავდაპირველად ნამუშევარი კედელთან იყო მიდგმული, რომ კარდინალის სტუმრებს ის წინიდან, როგორც კლასიკური სცენა, დაენახათ. ბერნინიმ კომპოზიცია ისე ააგო, რომ წინა ხედი იყო „წესიერი“. დანარჩენი სამი ხედი იმ ადამიანებისთვის იყო, ვისზეც შიპიონეს შთაბეჭდილების მოხდენა სურდა: კარდინალებისთვის, სტუმრად ჩამოსული ელჩებისთვის, პაპის ძმისწულებისა და ბიძაშვილებისთვის, ადამიანებისთვის, რომლებიც მას შემოუვლიდნენ და მიხვდებოდნენ, რომ რასაც უყურებდნენ, უკვე მითი კი აღარ იყო, არამედ ფიზიკური ტრანსფორმაცია, რომელიც მათი მოძრაობისას გრძელდებოდა. 1780-იან წლებში ქანდაკება ისე გადაადგილეს, რომ ყველა მხრიდან ჩანდეს, და ასე დგას ის დღეს მესამე დარბაზში. ეს სწორი გადაწყვეტილება იყო. შემოვლისას გრძნობთ, როგორ იშლება ნამუშევარი.
აპოლონის მოსასხამი და მორბენალი ფიგურის პრობლემა
ნამუშევრის მეორე ჩუმი სასწაული აპოლონის მოსასხამია. მორბენალი ფიგურები კლასიკური თემაა, მაგრამ მორბენალ ფიგურებს დრაპირების პრობლემა აქვთ. მარმარილო ქვაა. ქვა არ ფრიალებს. ყველა ანტიკური მოქანდაკე ამას ისე წყვეტდა, რომ დრაპირებას სხეულზე აკრავდა ან მიწაზე მძიმედ დააგროვებდა. ბერნინიმ ეს ისე გადაწყვიტა, რომ აპოლონის მოსასხამი მის უკან გაფრიალებული გააკეთა, კვარცხლბეკზე ქვის ერთი თხელი კიდით მიმაგრებული.
შეხედეთ მას. მოსასხამი ხვეულად, გაყინულ ტალღადაა გამოკვეთილი და ჰაერში ცურავს მისი მარცხენა მხრის უკან. ხილული საყრდენი არ აქვს. ფიზიკა არასწორია. უყურებთ და ვერ ხვდებით, როგორ არ ვარდება. ნამდვილი საყრდენი მარმარილოს წვრილი ხიდია, რომელიც მოსასხამის უკანა მხრიდან აპოლონის წვივამდე მიდის. წინიდან ის თითქმის უხილავია. ის ტვირთს იღებს. რამდენიმე მილიმეტრი ქვა ერთ კილოგრამ მარმარილოს დრაპირებას მორბენალი კუთხით იჭერს. ოთხასი წელი და არცერთი ბზარი.
დაფნა, პაპი და ცენზორი
შიპიონე ბორგეზე კარდინალი იყო. მისი ბიძა, პაპი პავლე V, 1621 წელს გარდაიცვალა, და ახალი პაპი, ურბანუს VIII, რომელსაც ბერნინი უყვარდა, ადევნებდა თვალს, როგორ ფენდა შიპიონე საკრალურ და საერო ხელოვნებას. ადამიანის სიმაღლის შიშველი აპოლონი, რომელიც შიშველ დაფნეს კარდინალის ვილაში მისდევს, 1620-იან წლებში ზღვართან ახლოს იყო. სხვა კარდინალმა, მაფეო ბარბერინიმ, მოგვიანებით თავად ურბანუს VIII-მ, კვარცხლბეკისთვის ლათინური ორსტრიქონედი დაწერა, რომ ეს ნამუშევარი „გაეუვნებელყო“. დაახლოებით: „ვინც წარმავალ სიამოვნებას მისდევს, ბოლოს ერთი მუჭა ფოთოლი და მწარე ნაყოფი შერჩება“. ეს წარმართული სცენის მორალური წაკითხვა იყო, ნამუშევარზე მიმყნობილი, რომ ქანდაკებას ქრისტიანულ ოჯახში ეცხოვრა.
ორსტრიქონედი მარმარილოს ქანდაკების ძირზეა ამოკვეთილი. მისი წაკითხვა დღესაც შეიძლება. ეს ბარბერინის საშუალება იყო, კარდინალისთვის საფარი მიეცა. გაფრთხილება იმის საპირისპიროა, რაზეც ნამუშევარი სინამდვილეშია. ქანდაკება ვნებაზეა იმ ნახევარ წამში, სანამ ის მარცხდება, გამოკვეთილი კაცის მიერ, რომელიც საკმარისად ახალგაზრდა იყო, რომ სცოდნოდა, რას ნიშნავს ეს განცდა, და საკმარისად ოსტატი, რომ მარცხი ლამაზი გაეხადა.
რას მიაქციოთ ყურადღება მის წინ
სამი რამ, თანმიმდევრობით.
პირველი, დადექით აპოლონის წინ. იპოვეთ მისი თითები დაფნეს წელზე. შეხედეთ მის სხეულზე ჩაღრმავებებს, სადაც მისი თითების წვეროები ეფლობა. ეს მარმარილოა, რომელიც თავს კანად ასაღებს. ბერნინიმ ეს შეხების წერტილების პემზით, შემდეგ კი დღეების განმავლობაში ჩალით გაპრიალებით მიაღწია. „აპოლონისა და დაფნეს“ მარმარილო ფიზიკურად იგივე ქვაა, რაც მისი ქერქი რამდენიმე სანტიმეტრით ზემოთ, მაგრამ რბილად იკითხება.
მეორე, შემოუარეთ მარცხნიდან. გაჩერდით მისი გაწვდილი ხელის უკან. მიუახლოვდით. შეხედეთ ფოთლებს. დაითვალეთ, რამდენია. თითოეული ცალკეა გამოკვეთილი. თითოეულს ყუნწი აქვს. ზოგს ძარღვებიც. არცერთი არ არის მოტეხილი.

მესამე, უკან დაიხიეთ და დააკვირდით, როგორ უვლის ქანდაკებას გარშემო სხვა ვინმე. სახეზე დააკვირდით. ის ჩერდება, როცა ცვალებად დაფნეს დაინახავს. ყველა ჩერდება. ეს პაუზაა მთელი აზრი. ნამუშევარი იმისთვის შეიქმნა, რომ ადამიანები იმავე მომენტში შეეჩერებინა, რომელშიც 1625 წელს შიპიონეს სადილის სტუმრებს აჩერებდა. Chiaro ამ პაუზას იყენებს: ოვიდიუსის სტრიქონები თქვენს ყურში იმავე კუთხიდან ჟღერს, საიდანაც 1625 წლის სტუმარი მაფეო ბარბერინის ლათინურ ორსტრიქონედს მოისმენდა.
„აპოლონი და დაფნე“, 1622, და ნამდვილი ქრონოლოგია
ბევრგან წაიკითხავთ, რომ ქანდაკება „აპოლონი და დაფნე“ 1622 წელს შეიქმნა. ასე არ არის. შეკვეთას ხელი 1622 წლის აგვისტოში მოეწერა. ბერნინი მასზე მომდევნო სამი წლის განმავლობაში სხვა სამუშაოებს შორის მუშაობდა, მათ შორის თავის „დავითსა“ და „პროსერპინას გატაცების“ დასრულებაზე. საბოლოოდ შიპიონეს ის 1625 წლის შემოდგომაზე ჩააბარა. როცა ბოლო საჭრეთელი დადო, ოცდაოთხი წლის იყო.
ეს ფაქტი გადამწყვეტია. ფოთლები დაფნეს ხელზე, მოსასხამის ხიდი, აპოლონის გამომეტყველება იმ წამს, როცა ხვდება, რომ დამარცხდა, ქერქი, რომელიც მის ნეკნებზე მიცოცავს. ეს ყველაფერი ოცდაოთხი წლის ახალგაზრდამ გამოკვეთა. გაიხსენეთ ყველა ოცდაოთხი წლის ადამიანი, ვისაც იცნობთ. ბერნინის ამ ასაკში ეს უკვე შექმნილი ჰქონდა.
ფოთლები და როგორ გადარჩნენ ისინი
ფოთლები ის კითხვაა, რომელსაც ყველა სვამს და რომელზეც ბოლომდე არავინ პასუხობს. ტექნიკა, რამდენადაც მისი რეკონსტრუქცია შეგვიძლია, მშვილდა ბურღი და თანდათან უფრო წვრილი საჭრეთლების სერია იყო. მშვილდა ბურღი ბრინჯაოს ხანის იარაღია. მშვილდს წინ და უკან ამოძრავებ და ის პატარა წვერს აბრუნებს, რომელიც ქვას კონტროლირებადი კუთხით ღრღნის. ბერნინი მშვილდა ბურღით ფოთლების მტევნებს შორის სივრცეებს ამოღრმავებდა, შემდეგ კი სულ უფრო წვრილი საჭრეთლებით ფოთლებს გამჭვირვალობამდე ათხელებდა. ბოლო ეტაპი პემზითა და ტყავით აბრაზიული გაპრიალება იყო. ასეთ სისქეზე ერთი არასწორი დარტყმა და ფოთოლი ტყდება. ახალ ფოთოლზე თავიდან იწყებ. შეკეთება შეუძლებელია. სითხელე იმის ჩანაწერია, რაც არ ჩავარდა.
1999-დან 2002 წლამდე რესტავრატორთა გუნდმა ნამუშევარი შეისწავლა და ბერნინის დაფნეს ფოთლების ყოველი მტევანი მიკროსკოპით დააფიქსირა. რამდენიმეს თმისოდენა ბზარები აქვს. არცერთის შეცვლა არ დასჭირდა. თავად მარმარილო ტოსკანის კარარის კარიერებიდანაა, იმავე კარიერებიდან, რომლებსაც მიქელანჯელო იყენებდა, და შერჩეულია იმდენად წვრილი კრისტალური სტრუქტურის გამო, რომ პროგნოზირებადი ბოჭკოს ხაზების გასწვრივ არ ტყდება. ქვა თანამშრომლობს. მაგრამ მხოლოდ იმიტომ, რომ ბერნინიმ ის სწორად წაიკითხა.
ტრანსფორმაცია აპოლონის სახეზე
აპოლონიც იცვლება. ფიზიკურად არა, ემოციურად. თუ მის სახეს დეტალურად შეისწავლით, დაინახავთ, რომ პირი დახურული აქვს, თვალები კი საკუთარ მკლავს ქვემოთ მიჰყვება, იქით, სადაც ხელი დაფნეს ეხება. ის უყურებს, როგორ ხდება ეს მომენტი. მისი შუბლი ტრიუმფალური არ არის. ის იჭმუხნება. ბერნინიმ ის დაიჭირა იმ ნახევარ წამში, როცა მას დაეწია და როცა მიხვდა, რომ ვერ დაეწია. მან ხე დაიჭირა. ესაა ის წაკითხვა, რომელსაც ნამუშევარი აჯილდოებს. დევნა დანაკარგად იქცა, მონადირის სახეს კი ჯერ ბოლომდე არ გაუაზრებია.
ეს არის ის, რაც ოცდაოთხი წლის ახალგაზრდამ ამბავში დაინახა. დევნა კი არა. მომენტი მის შემდეგ.
და ბოლოს
ფოთლები, რომლებიც ჭიქასავით ჟღერს. მოსასხამი, რომელსაც ქვის ნამცეცი იჭერს. ოცდაოთხი წლის ახალგაზრდა, რომელმაც გაარკვია, როგორ დაევიწყებინა მარმარილოსთვის, რომ მარმარილოა. ნამუშევრის სრული შემოვლა ერთადერთი ვიზიტია, რომელიც მას იმსახურებს.