
Φανταστείτε έναν ηλικιωμένο άντρα να τρώει το βραδινό του. Είναι πάνω από εβδομήντα, σχεδόν εντελώς κουφός, και ζει σε ένα διώροφο αγροτόσπιτο στην απέναντι όχθη του ποταμού Μανθανάρες, με θέα πίσω προς τη Μαδρίτη. Στον τοίχο του δωματίου όπου τρώει, αριστερά από το παράθυρο, ένας γκρίζος γίγαντας σκύβει μέσα από το σκοτάδι με ένα ακέφαλο σώμα στις γροθιές του. Τα μάτια του γίγαντα είναι ορθάνοιχτα. Το στόμα του είναι γεμάτο. Ο ηλικιωμένος τον ζωγράφισε εκεί ο ίδιος, κατευθείαν πάνω στον σοβά, και απ’ όσο ξέρουμε δεν είπε ποτέ σε κανέναν γιατί.
Ο ηλικιωμένος ήταν ο Φρανθίσκο ντε Γκόγια, και ο πίνακας είναι Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του. Είναι ο πιο γνωστός από τους δεκατέσσερις Μαύρους πίνακες, τις τοιχογραφίες που έκανε ο Γκόγια στους τοίχους του δικού του σπιτιού κάπου ανάμεσα στο 1820 και το 1823. Δεν τις εξέθεσε ποτέ, δεν έγραψε ποτέ γι’ αυτές και δεν τους έδωσε ποτέ τίτλους. Κάθε όνομα που φέρουν δόθηκε μετά τον θάνατό του. Η πιο διάσημη εικόνα τρόμου στη δυτική τέχνη ήταν, για τα πρώτα πενήντα χρόνια της, διακόσμηση τοίχου σε ένα ιδιωτικό σπίτι.
Αυτό είναι το παράξενο που αξίζει να κρατήσετε. Ο πίνακας δεν φτιάχτηκε ποτέ για μουσείο. Φτιάχτηκε για να ζει κανείς μαζί του. Σήμερα κρέμεται στην Αίθουσα 67 του Πράδο, στο ισόγειο, λίγα βήματα από την Τρίτη Μαΐου 1808, και εκατομμύρια άνθρωποι τον χρόνο περνούν μπροστά από έναν πίνακα που σχεδιάστηκε για ένα κοινό περίπου τριών ατόμων.
Το σπίτι του κουφού
Ο Γκόγια αγόρασε το σπίτι τον Φεβρουάριο του 1819, σε ηλικία εβδομήντα δύο ετών. Βρισκόταν στη δυτική όχθη του Μανθανάρες, κοντά στη γέφυρα της Σεγκόβια, με θέα στα λιβάδια του Σαν Ισίδρο. Οι ντόπιοι το έλεγαν ήδη Κίντα δελ Σόρδο, την Έπαυλη του Κουφού. Το αστείο είναι ότι το όνομα ήρθε μαζί με το ακίνητο. Και ο προηγούμενος ιδιοκτήτης ήταν κουφός. Ο Γκόγια, που είχε χάσει την ακοή του μετά από μια μυστηριώδη ασθένεια το 1792 και το 1793, απλώς ταίριαζε στην περιγραφή.

Μετακόμισε εκεί με τη Λεοκάδια Βάις, μια πολύ νεότερη γυναίκα που ήταν ακόμα νομικά παντρεμένη με άλλον, και με τη μικρή της κόρη Ροσάριο, που ίσως ήταν παιδί του ίδιου του Γκόγια. Στο τέλος του 1819 αρρώστησε βαριά. Επέζησε, και το 1820 ζωγράφισε έναν ευχαριστήριο πίνακα για τον γιατρό του, τον Εουχένιο Γκαρθία Αριέτα, όπου ο ίδιος εμφανίζεται σωριασμένος και γκρίζος ενώ ο Αριέτα φέρνει ένα ποτήρι στα χείλη του. Η επιγραφή λέει ότι η ασθένεια ήρθε στο τέλος του 1819, «σε ηλικία εβδομήντα τριών ετών». Οι Μαύροι πίνακες σχεδόν σίγουρα ήρθαν μετά από εκείνη την επαφή με τον θάνατο.

Εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που οι περισσότερες αφηγήσεις παραλείπουν. Ο Γκόγια δεν ζωγράφισε σε γυμνούς τοίχους. Τα δωμάτια είχαν ήδη ευχάριστες εξοχικές σκηνές, μικρές μορφές μέσα σε τοπία, και οι Μαύροι πίνακες μπήκαν από πάνω. Κάποιοι μελετητές πιστεύουν ότι ο Γκόγια ζωγράφισε πρώτα τις χαρούμενες εκδοχές και μετά τις κάλυψε. Ο Νάιτζελ Γκλέντινινγκ, ο Βρετανός ειδικός στον Γκόγια, πίστευε ότι τα τοπία υπήρχαν ήδη όταν αγόρασε το σπίτι. Όπως και να έχει, κάποιος πήρε ένα ηλιόλουστο δωμάτιο και το έβαψε μαύρο.
Ο Κρόνος βρισκόταν στο ισόγειο, στο δωμάτιο που συνήθως περιγράφεται ως τραπεζαρία. Έξι τοιχογραφίες μοιράζονταν αυτόν τον χώρο. Η Λεοκάδια, ντυμένη στα μαύρα, ακουμπούσε σε ένα ύψωμα δίπλα στην πόρτα. Δύο γέροι στέκονταν απέναντι. Στους μακριούς τοίχους υπήρχαν ένας Σαββατισμός μαγισσών και ένα εφιαλτικό προσκύνημα στο Σαν Ισίδρο. Και στον κοντό πίσω τοίχο, εκατέρωθεν του παραθύρου, δύο σκηνές με ένα σώμα και ένα στόμα: η Ιουδήθ να κόβει το κεφάλι του Ολοφέρνη στα δεξιά, και ο Κρόνος να τρώει το παιδί του στα αριστερά.
Η ιστορία του Κρόνου που καταβροχθίζει τον γιο του, από τον Ησίοδο ως τον τοίχο μιας τραπεζαρίας
Ο μύθος είναι παλαιότερος από τη Ρώμη. Στη Θεογονία του Ησιόδου, γραμμένη στην Ελλάδα γύρω στο 700 π.Χ., ο Τιτάνας Κρόνος παίρνει την εξουσία ευνουχίζοντας με ένα δρεπάνι τον ίδιο του τον πατέρα, τον θεό του ουρανού Ουρανό. Μετά έρχεται η προφητεία. Ένα από τα παιδιά του Κρόνου θα τον ανατρέψει με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, κάθε φορά που η γυναίκα του η Ρέα γεννά, ο Κρόνος καταπίνει το μωρό. Εστία, Δήμητρα, Ήρα, Άδης, Ποσειδώνας. Πέντε παιδιά, χαμένα. Όταν έρχεται το έκτο, η Ρέα δίνει στον άντρα της μια πέτρα τυλιγμένη σε σπάργανα, κι εκείνος καταπίνει αυτήν. Το πραγματικό μωρό κρύβεται στην Κρήτη. Μεγαλώνει και γίνεται ο Δίας, αναγκάζει τον πατέρα του να ξεράσει τα αδέλφια του, και ο πόλεμος που ακολουθεί βάζει τους Ολύμπιους θεούς επικεφαλής του σύμπαντος.
Οι Ρωμαίοι ταύτισαν τον Κρόνο με τον δικό τους θεό της γεωργίας, τον Σατούρνο, αυτόν που έδωσε το όνομά του στη γιορτή των Σατουρναλίων και στο αγγλικό Saturday. Κάπου στην πορεία ο Κρόνος μπλέχτηκε και με τον Χρόνο, την ελληνική λέξη για τον χρόνο. Ως την Αναγέννηση οι δύο είχαν συγχωνευτεί εντελώς. Ο Κρόνος έγινε ο Πατέρας Χρόνος, ένας γέρος με δρεπάνι και κλεψύδρα, και η ιστορία του κανιβαλισμού έγινε μια αλληγορία που την καταλάβαιναν όλοι. Ο χρόνος τρώει ό,τι φτιάχνει.
Προσέξτε ένα πράγμα στην αρχαία εκδοχή. Ο Κρόνος καταπίνει τα παιδιά του ολόκληρα. Αυτό είναι όλο το νόημα της ιστορίας: επιζούν μέσα του και ξαναβγαίνουν. Ο Κρόνος του Γκόγια δεν καταπίνει τίποτα ολόκληρο. Σκίζει. Μασάει. Το σώμα στα χέρια του δεν θα επιστρέψει.
Τι άφησε έξω ο Γκόγια
Σταθείτε μπροστά στον πίνακα και περάστε τη λίστα που θα περίμενε ένας θεατής του 19ου αιώνα. Δρεπάνι; Κανένα. Κλεψύδρα; Καμία. Φτερά, μανδύας, θρόνος, Όλυμπος, ουρανός; Τίποτα. Υπάρχει ένα σώμα, ένας γίγαντας και μαύρο. Αυτός είναι όλος ο πίνακας.

Κοιτάξτε πρώτα τα μάτια, γιατί αυτό κάνουν όλοι. Δεν είναι μάτια αρπακτικού. Είναι τεράστια, λευκά και τρομοκρατημένα. Πρόκειται για ένα πλάσμα που ξέρει ακριβώς τι κάνει και δεν μπορεί να σταματήσει. Ο Αμερικανός ιστορικός τέχνης Φρεντ Λιχτ επισήμανε πόσο μετράνε τα σύμβολα που λείπουν: χωρίς το δρεπάνι και την κλεψύδρα, υποστήριξε, ο ίδιος ο τίτλος «μπορεί κάλλιστα να είναι παραπλανητικός». Τον λέμε Κρόνο επειδή έτσι τον ονόμασε η απογραφή που έγινε μετά τον θάνατο του Γκόγια. Ο Γκόγια δεν τον ονόμασε καθόλου.
Μετά κοιτάξτε το σώμα. Δεν είναι μωρό. Είναι μια μορφή με αναλογίες ενήλικα, ήδη ακέφαλη, χωρίς το δεξί χέρι, με το αριστερό μισό μέσα στο στόμα του γίγαντα. Το αίμα κυλά σε λεπτές κόκκινες γραμμές και στις δύο πλευρές του κορμού. Υπάρχει μια μακρά, ανεπίλυτη διαφωνία για το αν το θύμα είναι καν άντρας. Ο ιστορικός τέχνης Τζον Τσιοφάλο διαβάζει την καμπύλη των γοφών και των ποδιών ως γυναικεία. Άλλοι βλέπουν έναν νέο άντρα. Ειλικρινά, η ζωγραφική δεν το ξεκαθαρίζει, και το ότι δεν το ξεκαθαρίζει είναι μέρος του λόγου για τον οποίο ο πίνακας αρνείται να ησυχάσει.

Και κοιτάξτε τα χέρια. Οι αρθρώσεις έχουν ασπρίσει από την πίεση. Οι γροθιές κλείνουν γύρω από τη μέση τόσο δυνατά που η σάρκα μοιάζει να διπλώνει. Ο Γκόγια είχε σχεδιάσει το θέμα άλλη μία φορά, με κόκκινη κιμωλία, γύρω στο 1796 ή 1797: έναν Κρόνο που δαγκώνει ένα πόδι κρατώντας ένα δεύτερο παιδί. Είναι ένα ικανό, σχεδόν ακαδημαϊκό σχέδιο. Τίποτα σε αυτό δεν σας προετοιμάζει για τη λαβή της τοιχογραφίας. Είκοσι και κάτι χρόνια, δύο πόλεμοι και δύο σχεδόν θανατηφόρες ασθένειες χωρίζουν τις δύο εικόνες, και τα νιώθετε όλα σε εκείνα τα χέρια.
Ξεκολλημένοι από τους τοίχους
Ο Γκόγια δεν γύρισε ποτέ για τις τοιχογραφίες του. Το 1823 η σύντομη φιλελεύθερη κυβέρνηση της Ισπανίας κατέρρευσε, ένας γαλλικός στρατός αποκατέστησε τον βασιλιά Φερδινάνδο Ζ΄ στην απόλυτη εξουσία, και οι φιλελεύθεροι άρχισαν να εξαφανίζονται. Εκείνον τον Σεπτέμβριο ο Γκόγια μεταβίβασε το σπίτι στον εγγονό του, τον Μαριάνο. Το 1824 έφυγε για τη Γαλλία, και πέθανε στο Μπορντό στις 16 Απριλίου 1828. Οι πίνακες έμειναν στους τοίχους, σε ένα σπίτι που άλλαξε χέρια αρκετές φορές, ξεφλουδίζοντας σιγά σιγά.
Το 1867 ο Γάλλος συγγραφέας Σαρλ Ιριάρτ το επισκέφθηκε και περιέγραψε όσα είδε. Γύρω στο 1874 ένας φωτογράφος ονόματι Ζαν Λοράν ήρθε με τη μηχανή του και κατέγραψε τις τοιχογραφίες στη θέση τους, η μόνη μαρτυρία που έχουμε για το αρχικό τους περιβάλλον. Η φωτογραφία του με τον Κρόνο είναι κοκκώδης και γκρίζη, με το ζωγραφιστό πλαίσιο που περιέβαλλε την τοιχογραφία ακόμα ορατό γύρω της.

Αυτός που έστειλε τον Λοράν ήταν ο βαρόνος Φρεντερίκ Εμίλ ντ’ Ερλανζέ, ένας Γάλλος τραπεζίτης γερμανικής καταγωγής που είχε αγοράσει το σπίτι. Ήθελε τις τοιχογραφίες έξω από τους τοίχους και πάνω σε καμβά, εν μέρει για να τις σώσει και εν μέρει για να τις πουλήσει. Η δουλειά ανατέθηκε στον Σαλβαδόρ Μαρτίνεθ Κουμπέλς, τον συντηρητή του Πράδο, από το 1874. Η μπογιά αποκολλήθηκε από τον σοβά και επικολλήθηκε σε καμβά, μια βίαιη επέμβαση που ράγισε και ξέφτισε μέρη κάθε πίνακα. Ο Μαρτίνεθ Κουμπέλς στη συνέχεια επιζωγράφισε ό,τι είχε φθαρεί. Ο ντ’ Ερλανζέ παρουσίασε τους μεταφερμένους Μαύρους πίνακες στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού το 1878, όπου, κατά τις περισσότερες μαρτυρίες, κανείς δεν τους ήθελε. Το 1881 δώρισε και τους δεκατέσσερις στο ισπανικό κράτος.
Άρα ο Κρόνος που βλέπετε σήμερα είναι η μπογιά του Γκόγια, αλλά όχι ένας ανέγγιχτος Γκόγια. Κάτι που μας φέρνει στον πιο διαβόητο ισχυρισμό γι’ αυτόν. Λέγεται εδώ και δεκαετίες ότι στο πρωτότυπο ο γίγαντας είχε στύση, και ότι αυτή σβήστηκε με χρώμα κατά τη μεταφορά, ίσως κατόπιν αιτήματος του πελάτη. Ο κριτικός Ρόμπερτ Χιουζ επαναλαμβάνει την ιστορία στο βιβλίο του για τον Γκόγια. Όσοι έχουν βάλει τον καμβά δίπλα στη φωτογραφία του Λοράν διαφωνούν χρόνια για την περιοχή της βουβωνικής χώρας, και η φωτογραφία είναι πολύ θολή για να το λύσει. Κανείς δεν έχει απόδειξη για το τι ακριβώς υπήρχε στον τοίχο. Αν υπήρχε, θα άλλαζε τον πίνακα από σκηνή πείνας σε κάτι ακόμα χειρότερο, μια σκηνή ορέξεως με κάθε έννοια, και ίσως γι’ αυτό η ιστορία αποδεικνύεται τόσο δύσκολο να πεθάνει.
Μία ακόμα πτυχή, για πληρότητα. Το 2003 ο Ισπανός ιστορικός τέχνης Χουάν Χοσέ Χουνκέρα υποστήριξε ότι στην εποχή του Γκόγια το σπίτι είχε μόνο έναν όροφο, άρα οι τοιχογραφίες του επάνω ορόφου δεν μπορεί να είναι δικές του, και πρότεινε τον γιο του Γκόγια, τον Χαβιέρ, ως τον πραγματικό ζωγράφο. Ο Γκλέντινινγκ του απάντησε εκτενώς, και το Πράδο αντιμετωπίζει τους Μαύρους πίνακες ως έργα του Γκόγια. Εκεί βρίσκεται η ομοφωνία.
Το νόημα του Κρόνου που καταβροχθίζει τον γιο του: διαλέξτε τον εφιάλτη σας
Επειδή ο Γκόγια δεν άφησε σημειώσεις, κάθε ανάγνωση είναι απλώς μια ανάγνωση. Αυτές είναι οι τέσσερις που μετράνε, και πού καταλήγουμε εμείς.
Ο χρόνος τρώει τα πάντα. Αυτό είναι το κλασικό νόημα, αυτό στο οποίο παραπέμπει ο τίτλος. Ο Κρόνος είναι ο Χρόνος, και ο Χρόνος καταβροχθίζει ό,τι δημιουργεί. Ταιριάζει σε έναν ηλικιωμένο που μόλις είχε σχεδόν πεθάνει. Είναι επίσης η λιγότερο ενδιαφέρουσα ανάγνωση, γιατί ο πίνακας έχει πετάξει σκόπιμα κάθε σύμβολο του χρόνου που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει.
Η Ισπανία τρώει τα παιδιά της. Ο Γκόγια ζωγράφισε αυτούς τους τοίχους περίπου ανάμεσα στο 1820 και το 1823, κατά τη Φιλελεύθερη Τριετία, τα τρία χρόνια που η Ισπανία είχε σύνταγμα και το παλιό καθεστώς ετοίμαζε την επιστροφή του. Είχε ήδη ζήσει τη γαλλική κατοχή και είχε καταγράψει τις θηριωδίες της στα χαρακτικά που ονομάζονται Οι συμφορές του πολέμου. Μια χώρα όπου Ισπανοί σκότωναν συνεχώς Ισπανούς, ένα στέμμα που στράφηκε εναντίον όσων πολέμησαν γι’ αυτό: η πολιτική ανάγνωση είναι φυσική, και είναι αυτή με την οποία ξεκινούν οι περισσότεροι οδηγοί. Είναι επίσης λίγο υπερβολικά τακτοποιημένη. Τίποτα στον πίνακα δεν είναι σημαία.
Γηρατειά, αρρώστια και ο φόβος της τρέλας. Ο Γκόγια ήταν κουφός, ανάρρωνε από μια ασθένεια που παραλίγο να τον σκοτώσει, μοιραζόταν ένα σπίτι με μια πολύ νεότερη γυναίκα και έβλεπε φίλους του να φεύγουν στην εξορία. Τα μάτια του Κρόνου είναι τα μάτια κάποιου που τρομάζει με τον εαυτό του. Ορισμένοι συγγραφείς έχουν συνδέσει το θέμα με την οικογένεια του ίδιου του Γκόγια. Εκείνος και η γυναίκα του, η Χοσέφα Μπαγιέου, είχαν αρκετά παιδιά, και μόνο ένα, ο Χαβιέρ, έφτασε στην ενηλικίωση.
Η αντιστροφή μιας παλιάς συκοφαντίας. Ο Λιχτ πρότεινε μια σκοτεινότερη ιδέα: ότι η εικόνα αντιστρέφει τις παλιές αντισημιτικές εικόνες της συκοφαντίας του αίματος, που συκοφαντούσαν τους Εβραίους ως φάγους χριστιανικών παιδιών, και επιστρέφει το έγκλημα σε μια μορφή εξουσίας. Παραδέχτηκε ότι δεν μπορούσε να το αποδείξει, και προειδοποίησε επίσης ότι πρέπει να παίρνουμε τον τίτλο «με κάθε επιφύλαξη».
Να πού καταλήγουμε εμείς. Ο πίνακας δεν αφορά ένα μόνο πράγμα, γιατί δεν φτιάχτηκε ποτέ για να εξηγήσει τον εαυτό του σε κανέναν. Είναι από τις πιο ιδιωτικές εικόνες που έγιναν ποτέ: μια εικόνα που ο Γκόγια διάλεξε να κοιτάζει όσο έτρωγε. Ό,τι κι αν φοβόταν, το ήθελε στο δωμάτιο μαζί του. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα, και είναι πιο ανησυχητικό από οποιαδήποτε αλληγορία.
Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του του Ρούμπενς, και γιατί τρομάζει λιγότερο
Ο Γκόγια είχε πρότυπο, και ανήκει στο ίδιο μουσείο. Γύρω στο 1636 με 1638, ο Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς ζωγράφισε τον δικό του Κρόνο για το κυνηγετικό περίπτερο του Φιλίππου Δ΄, την Τόρε δε λα Παράδα, στους λόφους έξω από τη Μαδρίτη. Ήταν μέρος ενός τεράστιου κύκλου μυθολογικών σκηνών που παρήγγειλε το περίπτερο από τον Ρούμπενς και το εργαστήριό του. Όταν το περίπτερο υπέστη ζημιές στον Πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής, οι πίνακες πέρασαν στη βασιλική συλλογή, όπου ο Γκόγια, ως ζωγράφος της αυλής, σχεδόν σίγουρα θα τον είχε δει.

Η εκδοχή του Ρούμπενς έχει όλα όσα λείπουν από του Γκόγια. Ο θεός ακουμπά στο δρεπάνι του. Έχει έναν σκούρο μανδύα και μια όχθη από σύννεφα να πατά. Είναι μυώδης, υγιής και ήρεμος. Και το παιδί είναι ολοζώντανο, ένα βρέφος που ουρλιάζει με το κεφάλι ριγμένο πίσω ενώ ο γέρος δαγκώνει το στήθος του. Από κάποιες απόψεις ο Ρούμπενς είναι πιο σκληρός, γιατί το θύμα νιώθει πόνο. Είναι όμως εικόνα ενός γεγονότος. Την καταλαβαίνετε, θαυμάζετε την πινελιά, προχωράτε.
Κοιτάξτε και ψηλά. Πάνω από τον Κρόνο του Ρούμπενς βρίσκονται τρία φωτεινά αστέρια σε μια σειρά. Το μεσαίο είναι μεγαλύτερο από τα άλλα δύο. Αυτός είναι ο πλανήτης Κρόνος όπως τον περιέγραψε ο Γαλιλαίος το 1610, όταν το τηλεσκόπιό του ήταν πολύ αδύναμο για να διακρίνει τους δακτυλίους και του έδειχνε ένα σώμα πλαισιωμένο από δύο μικρότερα. Ένας Φλαμανδός ζωγράφος, που δούλευε για έναν Ισπανό βασιλιά, έβαλε την πιο πρόσφατη αστρονομία μέσα σε έναν ελληνικό μύθο.

Ο Γκόγια πήρε το θέμα και αφαίρεσε κάθε παρηγοριά που πρόσφερε ο Ρούμπενς: τα σύμβολα, τον ουρανό, το ζωντανό θύμα, την καθαρή ιστορία. Αυτό που μένει δεν είναι θεός. Είναι κάτι με ανθρώπινο σχήμα μέσα στο σκοτάδι, που έχει ήδη προχωρήσει πολύ μακριά. Βάλτε τους δύο δίπλα δίπλα και μπορείτε να δείτε το μπαρόκ να γίνεται μοντέρνο μέσα σε ένα μόνο θέμα.
Από την τραπεζαρία στο meme
Η μεταθανάτια ζωή του πίνακα ήταν παράξενη. Η εικόνα που ο Γκόγια έκρυψε στον τοίχο μιας τραπεζαρίας είναι σήμερα από τις πιο κοινοποιημένες εικόνες στο διαδίκτυο, κομμένη, με λεζάντες, ανακυκλωμένη ως αστείο για τα πάντα, από το να τελειώνεις ένα σάντουιτς ως το τέλος ενός εξαμήνου. Άνθρωποι που δεν θα μπορούσαν να κατονομάσουν άλλον πίνακα του Πράδο ξέρουν αυτόν.
Αυτό μάλλον θα διασκέδαζε τον Γκόγια περισσότερο απ’ όσο μας ενοχλεί. Ήταν σατιρικός πολύ πριν γίνει ζωγράφος του τρόμου. Τα χαρακτικά του Καπρίτσος, που εκδόθηκαν το 1799, χλεύαζαν ιερείς, γιατρούς, αριστοκράτες και ανόητους με την ίδια κοφτερή γραμμή. Το meme είναι μια φτηνή ηχώ, αλλά ηχώ από κάτι αληθινό: η εικόνα είναι τόσο δυνατή που επιβιώνει ακόμα κι όταν γίνεται αστείο.
Πού βρίσκεται ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του;
Ο πίνακας βρίσκεται στο Μουσείο του Πράδο στη Μαδρίτη. Οι Μαύροι πίνακες καταλαμβάνουν τις Αίθουσες 66 και 67 στο ισόγειο του κεντρικού κτιρίου Βιγιανουέβα, και ο Κρόνος είναι στην Αίθουσα 67. Το Πράδο αντιγράφει περίπου τους δύο ορόφους του σπιτιού, ώστε οι τοιχογραφίες του ισογείου και του επάνω ορόφου να βρίσκονται μαζί όπως στην Κίντα δελ Σόρδο. Αν μπορείτε, δείτε τες με τη σειρά: πρώτα τους πίνακες της τραπεζαρίας, μετά τους πίνακες του επάνω ορόφου, και τελειώστε στον Σκύλο, το μικρό κεφάλι που ξεπροβάλλει μέσα σε ένα άδειο καφέ πεδίο και που πολλοί καταλήγουν να αγαπούν περισσότερο.

Να περιμένετε ότι θα είναι μικρότερος απ’ όσο φανταζόσασταν. Ο καμβάς έχει διαστάσεις 143,5 επί 81,4 εκατοστά. Στην οθόνη του κινητού ο Κρόνος μοιάζει μνημειώδης. Μέσα στην αίθουσα έχει περίπου το ύψος σας αν σκύβατε, κάτι που κατά κάποιον τρόπο είναι χειρότερο. Είναι ένας πίνακας φτιαγμένος για να τον βλέπεις από το τραπέζι του φαγητού.
Μερικές πρακτικές σημειώσεις. Το Πράδο είναι ανοιχτό Δευτέρα έως Σάββατο από τις 10:00 ως τις 20:00 και Κυριακές και αργίες ως τις 19:00, και η μόνιμη συλλογή είναι δωρεάν τις δύο τελευταίες ώρες κάθε μέρας, που σημαίνει μεγάλες ουρές ακριβώς εκείνη την ώρα. Η φωτογράφιση δεν επιτρέπεται στις αίθουσες, οπότε θα κοιτάτε με τα μάτια σας, που είναι έτσι κι αλλιώς ο σωστός τρόπος για να δείτε αυτόν τον πίνακα. Ο οδηγός επίσκεψης στο Πράδο έχει τα εισιτήρια, τις εισόδους και τα ωράρια, και η διαδρομή με τα αριστουργήματα του Πράδο τοποθετεί τους Μαύρους πίνακες στο πλαίσιό τους μαζί με τον Βελάθκεθ και τον Μπος στον επάνω όροφο. Ο Κρόνος του Ρούμπενς ανήκει στην ίδια συλλογή, αλλά το Πράδο εναλλάσσει τα εκθέματα, οπότε ελέγξτε την ψηφιακή συλλογή πριν πάτε αν σας ενδιαφέρει να δείτε και τους δύο την ίδια μέρα. Ο δωρεάν ηχητικός μας οδηγός για το Πράδο έχει επίσης ειδική στάση για τον Κρόνο, και παίζει στον browser σας.
Τι να προσέξετε
Σταθείτε πρώτα πίσω, περίπου στην απόσταση που θα καθόσασταν απέναντι σε ένα τραπέζι, γιατί εκεί σας περίμενε ο Γκόγια. Από εκεί ο πίνακας είναι σχεδόν όλος μαύρος, και η μορφή μοιάζει να ορμά από μέσα του. Μετά πλησιάστε και βρείτε τα μάτια, τις αρθρώσεις και τις λεπτές κόκκινες γραμμές που κατεβαίνουν στην πλάτη του θύματος, βαλμένες σχεδόν πρόχειρα, όπως θα σχεδιάζατε μια φλέβα. Κοιτάξτε κάτω αριστερά, όπου το γόνατο του γίγαντα διαλύεται στο σκοτάδι, και προσέξτε πόσο λίγο νοιάστηκε ο Γκόγια να το τελειώσει. Το Chiaro είναι χρήσιμο ακριβώς σε εκείνη την απόσταση, γιατί η ιστορία της τραπεζαρίας, του παραθύρου ανάμεσα στον Κρόνο και την Ιουδήθ και της φωτογραφίας του Λοράν αφηγείται ενώ κοιτάτε τα χέρια που σφίγγουν, τη λεπτομέρεια που σας λέει ότι ο πίνακας μιλά για καταναγκασμό και όχι για πείνα.
Και πριν αφήσετε τους Μαύρους πίνακες, βρείτε την Ιουδήθ και τον Ολοφέρνη. Στο σπίτι, οι δύο κρέμονταν εκατέρωθεν του ίδιου παραθύρου. Ο ένας δείχνει μια γυναίκα να σκοτώνει έναν άντρα με λεπίδα. Ο άλλος έναν πατέρα να τρώει το παιδί του. Ο Γκόγια έτρωγε το βραδινό του ανάμεσά τους τα τελευταία χρόνια που έζησε στην Ισπανία.
Η ουσία χωρά σε μία πρόταση. Ο πιο διάσημος πίνακας τρόμου του 19ου αιώνα ζωγραφίστηκε από έναν ηλικιωμένο για τον δικό του τοίχο, και το πρόσωπο που έδωσε στο τέρας του είναι το πρόσωπο κάποιου που δεν μπορεί να πιστέψει τι κάνει.