Naar de inhoud

Saturnus verslindt zijn zoon: de Goya die niemand had mogen zien

Gepubliceerd: • 18 min lezen

Een grijsharige reus met wilde ogen duikt gehurkt op uit een zwarte achtergrond, houdt met beide handen een onthoofd, met bloed besmeurd menselijk lichaam vast en bijt in de arm.

Stel je een oude man voor die zit te eten. Hij is in de zeventig, bijna volledig doof, en woont in een boerderij van twee verdiepingen aan de overkant van de Manzanares, met uitzicht over het water op Madrid. Op de muur van de kamer waar hij eet, links van het raam, duikt een grijze reus gehurkt op uit het donker, met een lichaam zonder hoofd in zijn vuisten. De ogen van de reus staan wijd open. Zijn mond zit vol. De oude man heeft hem daar zelf geschilderd, rechtstreeks op het pleisterwerk, en voor zover bekend heeft hij nooit aan iemand verteld waarom.

De oude man was Francisco de Goya, en het schilderij is Saturnus verslindt zijn zoon. Het is het bekendste van de veertien Zwarte schilderijen, de muurschilderingen die Goya ergens tussen ongeveer 1820 en 1823 op de muren van zijn eigen huis maakte. Hij heeft ze nooit tentoongesteld, er nooit over geschreven en ze nooit een titel gegeven. Elke naam die ze dragen, kregen ze na zijn dood. Het beroemdste gruwelbeeld uit de westerse kunst was in zijn eerste vijftig jaar muurdecoratie in een woonhuis.

Dat is het vreemde om in gedachten te houden. Dit was nooit bedoeld als museumstuk. Het was bedoeld om mee te leven. Nu hangt het in zaal 67 van het Prado, op de begane grond, op een paar passen van De derde mei 1808, en elk jaar schuifelen miljoenen mensen langs een beeld dat bedoeld was voor een publiek van ongeveer drie.

Het huis van de dove man

Goya kocht het huis in februari 1819, toen hij tweeënzeventig was. Het stond op de westoever van de Manzanares, bij de Segoviabrug, met uitzicht over de weiden van San Isidro. De buurtbewoners noemden het al de Quinta del Sordo, het landhuis van de dove. De grap is dat de naam bij het huis hoorde. De vorige eigenaar was ook doof geweest. Goya, die na een raadselachtige ziekte in 1792 en 1793 zijn gehoor had verloren, paste gewoon in het plaatje.

Een negentiende-eeuwse gravure van een lang, laag huis met pannendak en boogdeur, half verscholen achter kale bomen, struiken en een tuinvaas.

Hij trok er in met Leocadia Weiss, een veel jongere vrouw die wettelijk nog met een ander getrouwd was, en haar dochtertje Rosario, dat misschien Goya’s eigen kind was. Eind 1819 werd hij ernstig ziek. Hij overleefde het, en in 1820 schilderde hij een bedankschilderij voor zijn arts, Eugenio García Arrieta, waarop hij zichzelf ingezakt en grauw afbeeldt terwijl Arrieta een glas aan zijn lippen zet. Volgens het opschrift kwam de ziekte eind 1819, ‘op drieënzeventigjarige leeftijd’. De Zwarte schilderijen kwamen vrijwel zeker na die aanraking met de dood.

Een bleke oude man met halfgesloten ogen zakt in bed onderuit en klampt zich vast aan het laken, terwijl een jongere man in een groene jas hem van achteren ondersteunt en een glas naar zijn lippen brengt; donkere gezichten kijken toe vanuit de schaduw en onderaan loopt een handgeschreven opschrift.

Hier is een detail dat de meeste verhalen overslaan. Goya schilderde niet op kale muren. In de kamers stonden al vriendelijke landelijke taferelen, kleine figuurtjes in landschappen, en de Zwarte schilderijen kwamen daaroverheen. Sommige onderzoekers denken dat Goya eerst zelf de vrolijke versies schilderde en die daarna overschilderde. Nigel Glendinning, de Britse Goya-specialist, dacht dat de landschappen er al waren toen hij het huis kocht. Hoe dan ook: iemand nam een zonnige kamer en schilderde die zwart.

Saturnus hing op de begane grond, in de kamer die meestal als de eetkamer wordt beschreven. Zes muurschilderingen deelden die ruimte. Leocadia, in rouwkleding, leunde bij de deur tegen een heuveltje. Twee oude mannen stonden tegenover haar. Op de lange wanden waren een heksensabbat en een nachtmerrieachtige bedevaart naar San Isidro te zien. En op de korte achterwand, aan weerszijden van het raam, hingen twee taferelen van een lichaam en een mond: rechts Judith die Holofernes onthoofdt, links Saturnus die zijn kind opeet.

Het verhaal van Saturnus verslindt zijn zoon, van Hesiodus tot een eetkamermuur

De mythe is ouder dan Rome. In de Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr. in Griekenland geschreven, grijpt de titaan Kronos de macht door zijn eigen vader, de hemelgod Ouranos, met een sikkel te castreren. Dan volgt de voorspelling. Een van Kronos’ eigen kinderen zal hem op dezelfde manier ten val brengen. Dus telkens als zijn vrouw Rhea bevalt, slikt Kronos de baby door. Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon. Vijf kinderen, verdwenen. Als het zesde komt, geeft Rhea haar man een in doeken gewikkelde steen, en die slikt hij in plaats daarvan door. Het echte kind wordt op Kreta verborgen. Het groeit op tot Zeus, dwingt zijn vader zijn broers en zussen uit te braken, en de oorlog die volgt maakt de Olympische goden tot heersers over het heelal.

De Romeinen smolten Kronos samen met hun eigen landbouwgod, Saturnus, naar wie het feest van de Saturnalia en, in het Engels, de zaterdag zijn genoemd. Onderweg raakte Kronos ook verstrikt met Chronos, het Griekse woord voor tijd. In de renaissance waren de twee volledig versmolten. Saturnus werd Vadertje Tijd, een oude man met zeis en zandloper, en het kannibalenverhaal een allegorie die iedereen begreep. De tijd verslindt alles wat hij voortbrengt.

Let op één ding in de antieke versie. Kronos slikt zijn kinderen in hun geheel door. Daar draait het hele verhaal om: ze overleven in hem en komen er weer uit. Goya’s Saturnus slikt niets in zijn geheel door. Hij scheurt. Hij kauwt. Het lichaam in zijn handen komt niet meer terug.

Wat Goya wegliet

Ga voor het schilderij staan en loop het lijstje na dat een negentiende-eeuwse kijker zou hebben verwacht. Zeis? Geen. Zandloper? Geen. Vleugels, een mantel, een troon, een Olympus, een hemel? Niets. Er is een lichaam, een reus en zwart. Dat is het hele schilderij.

Close-up van het gezicht van de reus: uitpuilende witte ogen met schaduw eromheen, wild grijs haar en een donkere open mond tegen een roodgekleurde armstomp.

Kijk eerst naar de ogen, want dat doet iedereen. Het zijn niet de ogen van een roofdier. Ze zijn enorm, wit en doodsbang. Dit is een wezen dat precies weet wat het doet en niet kan stoppen. De Amerikaanse kunsthistoricus Fred Licht wees erop hoeveel de ontbrekende attributen uitmaken: zonder zeis en zandloper, betoogde hij, ‘zou de titel zelf weleens misleidend kunnen zijn’. We noemen het Saturnus omdat de inventaris die na Goya’s dood werd opgemaakt het Saturnus noemde. Goya noemde het niets.

Kijk dan naar het lichaam. Het is geen baby. Het is een figuur met de verhoudingen van een volwassene, al zonder hoofd, de rechterarm weg, de linkerarm half in de mond van de reus. Bloed loopt in dunne rode strepen langs beide kanten van de romp. Er is lang en zonder uitkomst gediscussieerd over de vraag of het slachtoffer wel een man is. De kunsthistoricus John Ciofalo leest de welving van heupen en benen als vrouwelijk. Anderen zien een jongeman. Eerlijk gezegd beslist de verf het niet, en juist dat het niet beslist wordt, is een deel van de reden waarom het schilderij weigert stil te blijven staan.

Detail van twee enorme grijze vuisten die om het middel van een bleek, met bloed omrand lichaam klemmen, van achteren gezien, met de heupen en dunne benen die eronder in het donker hangen.

En kijk naar de handen. De knokkels zijn wit van de druk. De vuisten sluiten zich zo hard om het middel dat het vlees lijkt te plooien. Goya had dit onderwerp al eens getekend, in rood krijt, rond 1796 of 1797: een Saturnus die in een been bijt terwijl hij een tweede kind vasthoudt. Het is een degelijke, bijna academische tekening. Niets erin bereidt je voor op de greep in de muurschildering. Ruim twintig jaar, twee oorlogen en twee bijna dodelijke ziekten liggen tussen de twee beelden, en je voelt ze allemaal in die handen.

Van de muren gehakt

Goya kwam nooit terug voor zijn muurschilderingen. In 1823 viel de korte liberale regering in Spanje, een Frans leger gaf koning Ferdinand VII zijn absolute macht terug en liberalen begonnen te verdwijnen. Die september zette Goya het huis op naam van zijn kleinzoon Mariano. In 1824 vertrok hij naar Frankrijk, en hij stierf op 16 april 1828 in Bordeaux. De schilderingen bleven aan de muren, in een huis dat meermaals van eigenaar wisselde, en bladderden langzaam af.

In 1867 bezocht de Franse schrijver Charles Yriarte het huis en beschreef wat hij zag. Rond 1874 kwam een fotograaf, Jean Laurent, met zijn camera langs en legde de muurschilderingen vast waar ze zaten, het enige beeld dat we hebben van hoe ze er in hun oorspronkelijke omgeving uitzagen. Zijn foto van Saturnus is korrelig en grijs, en de geschilderde rand die de muurschildering op de wand omlijstte, is er nog omheen te zien.

Een korrelige zwart-witfoto van de Saturnus-muurschildering binnen een geschilderde parelrand, met de witte ogen van de reus die oplichten tegen een troebele ondergrond en onderaan een gedrukte bijschriftstrook.

Degene die Laurent stuurde, was baron Frédéric Émile d’Erlanger, een Franse bankier van Duitse afkomst die het huis had gekocht. Hij wilde de schilderingen van de muren op doek krijgen, deels om ze te redden en deels om ze te verkopen. De klus ging vanaf 1874 naar Salvador Martínez Cubells, de restaurator van het Prado. De verf werd van het pleisterwerk gelicht en op doek gezet, een bruut karwei waarbij elk schilderij deels barstte en verf verloor. Martínez Cubells retoucheerde daarna wat beschadigd was. D’Erlanger toonde de overgebrachte Zwarte schilderijen op de Wereldtentoonstelling van 1878 in Parijs, waar ze volgens de meeste verslagen door niemand gewild werden. In 1881 schonk hij alle veertien aan de Spaanse staat.

De Saturnus die je vandaag ziet, is dus Goya’s verf, maar geen onaangeroerde Goya. Wat ons brengt bij de beruchtste bewering erover. Al tientallen jaren wordt gezegd dat Goya’s origineel de reus met een erectie liet zien, en dat die bij de overbrenging werd weggeschilderd, mogelijk op verzoek van de opdrachtgever. De criticus Robert Hughes herhaalt het verhaal in zijn boek over Goya. Wie het doek naast Laurents foto legt, discussieert al jaren over de liesstreek, en de foto is te troebel om de kwestie te beslechten. Niemand kan bewijzen wat er precies op de muur stond. Als het er was, zou het schilderij veranderen van een tafereel van honger in iets nog ergers, een tafereel van begeerte in elke zin, en misschien is het verhaal daarom zo moeilijk de wereld uit te helpen.

Nog één kanttekening, voor de volledigheid. In 2003 betoogde de Spaanse kunsthistoricus Juan José Junquera dat het huis in Goya’s tijd maar één verdieping had, zodat de schilderingen van de bovenverdieping niet van hem konden zijn, en hij opperde Goya’s zoon Javier als de echte schilder. Glendinning antwoordde hem uitgebreid, en het Prado behandelt de Zwarte schilderijen als werk van Goya. Daar ligt de consensus.

Saturnus verslindt zijn zoon: de betekenis – kies je nachtmerrie

Omdat Goya geen aantekeningen naliet, is elke lezing een interpretatie. Hier zijn de vier die ertoe doen, en waar wij uitkomen.

De tijd verslindt alles. Dat is de klassieke betekenis, waar de titel naar verwijst. Saturnus is Chronos, en Chronos verslindt wat hij schept. Het past bij een oude man die net bijna was gestorven. Het is ook de minst interessante lezing, want het schilderij heeft bewust elk tijdsymbool weggegooid dat het had kunnen gebruiken.

Spanje verslindt zijn eigen kinderen. Goya beschilderde deze muren ruwweg tussen 1820 en 1823, tijdens het Liberale Triënnium, de drie jaar waarin Spanje een grondwet had terwijl de oude orde haar terugkeer voorbereidde. Hij had de Franse bezetting al meegemaakt en de gruweldaden ervan vastgelegd in de etsen die De rampen van de oorlog heten. Een land waarin Spanjaarden steeds weer Spanjaarden doodden, een kroon die zich keerde tegen de mensen die ervoor hadden gevochten: de politieke lezing ligt voor de hand, en de meeste gidsen beginnen ermee. Ze is ook een beetje te netjes. Niets in het schilderij is een vlag.

Ouderdom, ziekte en de angst voor waanzin. Goya was doof, herstelde van een ziekte die hem bijna het leven had gekost, deelde een huis met een veel jongere vrouw en zag vrienden in ballingschap gaan. De ogen van Saturnus zijn de ogen van iemand die van zichzelf schrikt. Sommige schrijvers hebben het onderwerp in verband gebracht met Goya’s eigen gezin. Hij en zijn vrouw Josefa Bayeu kregen verscheidene kinderen, en maar één, Javier, werd volwassen.

De omkering van een oude laster. Licht opperde een duisterder idee: dat het beeld de oude antisemitische afbeeldingen van de bloedsmaad omdraait, die Joden belasterden als eters van christelijke kinderen, en de misdaad teruglegt bij een figuur van macht. Hij gaf toe dat hij het niet kon bewijzen, en waarschuwde ook dat we de titel ‘met een korreltje zout’ moeten nemen.

Hier komen wij uit. Het schilderij gaat niet over één ding, omdat het nooit gemaakt is om zich aan iemand uit te leggen. Het is een van de meest persoonlijke beelden die ooit zijn gemaakt: een beeld waar Goya bewust naar wilde kijken terwijl hij at. Waar hij ook bang voor was, hij wilde het bij zich in de kamer hebben. Dat is de echte betekenis, en die is verontrustender dan welke allegorie ook.

Saturnus verslindt zijn zoon van Rubens, en waarom die minder angst aanjaagt

Goya had een voorbeeld, en dat hoort bij hetzelfde museum. Rond 1636 tot 1638 schilderde Peter Paul Rubens zijn eigen Saturnus voor het jachtslot van Filips IV, de Torre de la Parada, in de heuvels buiten Madrid. Het hoorde bij een enorme reeks mythologische taferelen die het jachtslot bij Rubens en zijn atelier bestelde. Toen het slot in de Spaanse Successieoorlog beschadigd raakte, verhuisden de schilderijen naar de koninklijke collectie, waar Goya als hofschilder het vrijwel zeker heeft gezien.

Een gespierde god met grijze baard, leunend op een zeis, bijt in de borst van een schreeuwende zuigeling met achterovergeworpen hoofd, onder een bewolkte hemel met drie heldere sterren.

De versie van Rubens heeft alles wat die van Goya mist. De god leunt op zijn zeis. Hij heeft een donkere mantel en een wolkenbank om op te staan. Hij is gespierd, gezond en kalm. En het kind leeft nog volop, een schreeuwende baby met het hoofd achterover terwijl de oude man in zijn borst bijt. In zeker opzicht is de Rubens wreder, omdat het slachtoffer pijn voelt. Maar het is het beeld van een gebeurtenis. Je begrijpt het, je bewondert de penseelvoering en je loopt door.

Kijk ook omhoog. Boven Rubens’ Saturnus staan drie heldere sterren op een rij. De middelste is groter dan de andere twee. Dat is de planeet Saturnus zoals Galilei hem in 1610 beschreef, toen zijn telescoop te zwak was om de ringen te onderscheiden en hem één hemellichaam liet zien met aan weerszijden twee kleinere. Een Vlaamse schilder die voor een Spaanse koning werkte, smokkelde de nieuwste sterrenkunde een Griekse mythe binnen.

Detail van drie geschilderde sterren op een rij tegen een grijsgroene hemel, de middelste groter dan de twee ernaast, met links aan de rand de hand van de god om de steel van de zeis.

Goya nam het onderwerp over en haalde er elke troost uit die Rubens bood: de attributen, de hemel, het levende slachtoffer, het heldere verhaal. Wat overblijft is geen god. Het is een mensvormig ding in het donker dat al te ver is gegaan. Zet de twee naast elkaar en je ziet de barok in één onderwerp overgaan in het moderne.

Van eetkamer tot reactieplaatje

Het naleven is vreemd geweest. Het beeld dat Goya op een eetkamermuur verstopte, is nu een van de meest gedeelde afbeeldingen op internet, bijgesneden, van tekst voorzien en hergebruikt als grap over van alles, van een broodje opeten tot het eind van een semester. Mensen die geen ander schilderij in het Prado zouden kunnen noemen, kennen dit wel.

Goya zou dat waarschijnlijk eerder grappig hebben gevonden dan dat het ons stoort. Hij was satiricus lang voordat hij schilder van verschrikkingen werd. Zijn etsen van de Caprichos, in 1799 uitgegeven, dreven de spot met priesters, artsen, aristocraten en dwazen, met dezelfde scherpe lijn. De meme is een goedkope echo, maar wel een echo van iets echts: het beeld is zo sterk dat het zelfs overleeft dat het een grap wordt.

Waar hangt Saturnus verslindt zijn zoon?

Het schilderij hangt in het Museo del Prado in Madrid. De Zwarte schilderijen beslaan zaal 66 en 67 op de begane grond van het Villanueva-hoofdgebouw, en Saturnus hangt in zaal 67. Het Prado volgt ruwweg de twee verdiepingen van het huis, zodat de schilderingen van de begane grond en die van de bovenverdieping bij elkaar hangen zoals in de Quinta del Sordo. Loop ze als het kan in volgorde: eerst de eetkamerschilderingen, dan die van boven, en eindig bij De hond, het kopje dat uit een leeg bruin vlak opduikt en dat veel mensen uiteindelijk het mooist vinden.

Een klein donker hondenkopje gluurt over een aflopende bruine helling vlak bij de onderkant van een hoog, leeg vlak van oker en grijs.

Reken erop dat het kleiner is dan je dacht. Het doek meet 143,5 bij 81,4 centimeter. Op een telefoonscherm lijkt Saturnus monumentaal. In de zaal is hij ongeveer zo groot als jij gehurkt, wat in zekere zin erger is. Het is een schilderij dat gemaakt is om vanaf een eettafel te worden bekeken.

Een paar praktische punten. Het Prado is open van maandag tot en met zaterdag van 10.00 tot 20.00 uur en op zon- en feestdagen tot 19.00 uur, en de vaste collectie is elke dag de laatste twee uur gratis, wat precies op dat moment lange rijen betekent. Fotograferen is in de zalen niet toegestaan, dus je kijkt met je eigen ogen, en dat is voor dit schilderij hoe dan ook de juiste manier. De bezoekersgids voor het Prado heeft de tickets, ingangen en tijden, en de wandeling langs de hoogtepunten van het Prado plaatst de Zwarte schilderijen in hun context, met Velázquez en Bosch boven. De Saturnus van Rubens hoort bij dezelfde collectie, maar het Prado wisselt wat er hangt, dus kijk voor je gaat in de online collectie als je beide op dezelfde dag wilt zien. Onze gratis audiogids voor het Prado heeft ook een eigen stop bij Saturnus, en die speelt gewoon in je browser.

Waar je op moet letten

Ga eerst wat achteruit staan, op ongeveer de afstand waarop je aan de overkant van een tafel zou zitten, want daar verwachtte Goya je. Van daaruit is het schilderij grotendeels zwart en lijkt de figuur eruit naar voren te springen. Kom dan dichterbij en zoek de ogen, de knokkels en de dunne rode lijnen die over de rug van het slachtoffer lopen, bijna terloops neergezet, zoals je een ader zou tekenen. Kijk linksonder, waar de knie van de reus in het donker oplost, en zie hoe weinig moeite Goya deed om het af te maken. Chiaro is precies op die afstand handig, omdat het verhaal van de eetkamer, het raam tussen Saturnus en Judith en de foto van Laurent verteld wordt terwijl je naar de klemmende handen kijkt, het detail dat je vertelt dat het schilderij over dwang gaat en niet over honger.

Zoek daarna, voordat je de Zwarte schilderijen verlaat, Judith en Holofernes op. In het huis hingen de twee aan weerszijden van hetzelfde raam. Het ene is een vrouw die een man met een lemmet doodt. Het andere een vader die zijn kind opeet. Goya at zijn avondeten tussen die twee in, de laatste jaren dat hij in Spanje woonde.

De kern past in één zin. Het beroemdste gruwelbeeld van de negentiende eeuw werd door een oude man voor zijn eigen muur geschilderd, en het gezicht dat hij zijn monster gaf, is het gezicht van iemand die niet kan geloven wat hij aan het doen is.