
აი, რატომ მოაწერა მიქელანჯელომ ხელი „პიეტას“. 1499 წლის გაზაფხულზე ორი კაცი პილიგრიმის მოსასხამებში ძველი წმინდა პეტრეს ბაზილიკის ჩრდილოეთ ტრანსეპტში იდგა და სულ ახალ მარმარილოს ქანდაკებას უყურებდა. ახალგაზრდა დედას, გოგონაზე ძლივს უფროსს, ზრდასრული ვაჟი მუხლებზე ესვენა. ვაჟი მკვდარი იყო. კუნთები მოდუნებული ჰქონდა. მარჯვენა ხელი ჩამოკიდებოდა, თითები მოშვებული, თითქმის მის მუხლს ეხებოდა. დედის სახე მასზე იყო დახრილი ისეთი მშვიდი მწუხარებით, რომ ძილს ჰგავდა.
პილიგრიმები ქანდაკებით აღფრთოვანდნენ. ერთი მათგანი მეორეს მიუბრუნდა და დაასახელა მოქანდაკე, ვინც ის შექმნა. სახელი, რომელიც მან თქვა, კრისტოფორო სოლარი იყო.
მესამე კაცმა, რომელიც რამდენიმე ნაბიჯში იდგა, ეს გაიგონა. მესამე კაცი მიქელანჯელო ბუონაროტი იყო. ის ოცდაოთხი წლის იყო. ამ მარმარილოზე წელიწადნახევარი იმუშავა. ახლახან ჩააბარა ის ეკლესიას ფრანგი კარდინლის საფლავისთვის. და ახლა უყურებდა, როგორ მიაწერდნენ უცნობები მის ნამუშევარს მილანელ საშუალო დონის მოქანდაკეს.
იმ ღამით, ან შესაძლოა მომდევნო ღამით, ის სამლოცველოში დაბრუნდა სანთლით, საჭრეთლითა და ხის ჩაქუჩით. ქანდაკებაზე აძვრა. სარტყელზე, რომელიც ღვთისმშობლის მკერდზე დიაგონალურად გადადის, ხუთი ლათინური სიტყვა ამოკვეთა: MICHAEL.A[N]GELVS.BONAROTVS.FLORENT[INVS].FACIEBA[T]. „მიქელანჯელო ბუონაროტი, ფლორენციელი, ქმნიდა ამას.“
შემდეგ ჩამოძვრა. ეს იყო ერთადერთი შემთხვევა მის ცხოვრებაში, როცა საკუთარ ქანდაკებას ხელი მოაწერა. ის კიდევ სამოცდაოთხი წელი ცოცხლობდა და ეს აღარასოდეს გაუმეორებია.
რატომ მოაწერა მიქელანჯელომ ხელი „პიეტას“ და რატომ ინანა
ამბავი ჯორჯო ვაზარისგან მოდის, რომელმაც თავისი „მხატვართა ცხოვრებანი“ 1550 წელს დაწერა და მიქელანჯელოს თავი 1564 წელს მოქანდაკის გარდაცვალების შემდეგ განაახლა. ვაზარი მიქელანჯელოს იცნობდა. უყურებდა, როგორ მუშაობდა. ესაუბრა ადამიანებს, რომლებიც რომში იყვნენ 1499 წელს, როცა „პიეტა“ დაამონტაჟეს. როცა ვაზარი ამ ეპიზოდს ყვება, ის არ ვარაუდობს.
მისი თქმით, ბიძგი კრისტოფორო სოლარისთან მეტოქეობა იყო. სოლარი ლომბარდიელი მოქანდაკე იყო, რომელსაც მილანში ღირსეული რეპუტაცია ჰქონდა, რომში კი არანაირი ადგილი არ ეკავა. როგორღაც, „პიეტას“ წინ მდგომი დამთვალიერებლების ჯგუფი დარწმუნდა, რომ ახალგაზრდა დედა სწორედ იმ სხვა სახელოსნოს ნაწარმი იყო. მიქელანჯელომ ეს გაიგონა და ვერ მოითმინა.
მაგრამ აი, რა არის მთავარი. მიქელანჯელოს რცხვენოდა იმისა, რაც ჩაიდინა. ვაზარი ფრთხილად აღნიშნავს, რომ ხელმოწერა შემთხვევით გაგონილი შეურაცხყოფის წამს ამოიკვეთა და არა თვითრეკლამის ჩვეულებრივ აქტად. როცა დამშვიდდა, გადაწყვიტა, რომ მოქანდაკისთვის შესაფერისი პოზიცია ნამუშევარზე საკუთარი სახელის საერთოდ არამოკვეთა იყო. ეს ტრაბახი იყო. ეს გლეხური საქციელი იყო. დიდმა ქანდაკებამ თავად უნდა ილაპარაკოს.
ასე რომ, მან საკუთარ თავს პირობა მისცა. აღარასოდეს ხელმოწერა. და პირობა შეასრულა.
„დავითს“ ფლორენციაში, ხუთმეტრიან მარმარილოს, ხელმოწერა არ აქვს. „მოსეს“ სან-პიეტრო ინ ვინკოლიში ხელმოწერა არ აქვს. მედიჩების საფლავებს, თავიანთი ამაღლებული „განთიადით“, „მწუხრით“, „დღით“ და „ღამით“, ხელმოწერა არ აქვს. „მომაკვდავ მონას“ და „მეამბოხე მონას“ ლუვრში ხელმოწერა არ აქვს. სიქსტის კაპელის ჭერს ხელმოწერა არ აქვს. „სამსჯავროს“ ხელმოწერა არ აქვს. ბოლო, „რონდანინის პიეტას“, რომელზეც ის ოთხმოცდარვა წლის ასაკში სიკვდილამდე ექვსი დღით ადრეც მუშაობდა, ხელმოწერა არ აქვს.
მიქელანჯელოს ერთადერთი ხელმოწერა, რომლის ნახვაც ვატიკანის დამთვალიერებლებს შეუძლიათ, ერთადერთი, რომელიც მან ოდესმე ამოკვეთა, ოცი წლის მარმარილოს ღვთისმშობლის მკერდზე გადაჭიმულ სარტყელზეა. ეს გაუგებრობის გამსწორებელი კაცის ხელმოწერაა. ეს ასევე ხელმოწერაა, რომელიც, როგორც მან მოგვიანებით გადაწყვიტა, არ უნდა ამოეკვეთა.
„პიეტას“ წარწერიანი სარტყელი: სად ვიპოვოთ
თუ დღეს წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში შეხვალთ, „პიეტა“ შესასვლელიდან მარჯვნივ პირველ სამლოცველოშია. ის სქელი ტყვიაგაუმტარი მინის მიღმაა, რომელიც მას შემდეგ დაამონტაჟეს, რაც 1972 წელს უნგრულ-ავსტრალიელმა გეოლოგმა, ლასლო ტოთმა, ქანდაკებას ჩაქუჩით დაესხა თავს და ღვთისმშობელს ცხვირი და მარცხენა მკლავის ნაწილი ჩამოატეხა. რესტავრაციას ათი თვე დასჭირდა.
„პიეტა“, რომელსაც წმინდა პეტრეს ბაზილიკის დამთვალიერებლები დღეს ხედავენ, ამიტომ რამდენიმე მეტრის მოშორებით, მინის მიღმაა, სამლოცველოში კი სინათლე ყოველთვის მკრთალია. წარწერის პოვნა გიდის გარეშე რთულია.

შეხედეთ ღვთისმშობელს. შეხედეთ მის მკერდს, სადაც სარტყელი მარცხენა მხრიდან დიაგონალურად მარჯვენა თეძომდე ეშვება. სარტყელი მის სამოსს შეკრულს ინახავს. ამ სარტყელზე, რომაული მთავრული ასოებით, მიქელანჯელომ თავისი სახელი ამოკვეთა.
ასოები პატარაა. ისინი ელეგანტური არ არის. ისინი ამოკაწრულია და არა გულდასმით ამოკვეთილი. მიქელანჯელო ფლორენციელი იყო, რომელიც მთელი ცხოვრება სწავლობდა კლასიკურ წარწერებს და შეეძლო, ნამუშევრისთვის მშვენიერი ჰუმანისტური ხელით მოეწერა, თუ ამას დაგეგმავდა. არ დაუგეგმავს. ეს ღამით გააკეთა, აჩქარებით, გაბრაზებულმა. ასოებიც ასე გამოიყურება.
„პიეტას“ წარწერიანი სარტყელი ქანდაკებაზე ერთადერთი ხელმოწერაა და ერთადერთი რამ, რაც თავდაპირველი ჩანაფიქრის ნაწილი არ იყო. დანარჩენი ყველაფერი თვეების დაგეგმვით იკვეთებოდა. ასოები ერთ ჯერზე ამოიკვეთა, სავარაუდოდ რამდენიმე საათში, სიბნელეში.
ერთადერთი ნამუშევარი, რომელსაც მიქელანჯელომ ხელი მოაწერა, მისივე სიტყვებით
1549 წელს, მოვლენიდან ორმოცდაათი წლის შემდეგ, ფლორენციელმა ხელოვნების მწერალმა ბენედეტო ვარკიმ რომში მიქელანჯელოს მისწერა და სთხოვა, ამბავი დაედასტურებინა. მიქელანჯელო სამოცდათოთხმეტი წლის იყო. ორმოცი წელი ევროპის ყველაზე ცნობილი ცოცხალი ხელოვანი იყო. ვარკის წერილს წერილობით უპასუხა და ეს წერილი შემორჩენილია.
მან ეპიზოდი დაადასტურა. დაადასტურა შემთხვევით გაგონილი მიწერა სოლარისთვის. დაადასტურა, რომ ხელმოწერა იმ ღამით, გაბრაზებულმა ამოკვეთა. და დაადასტურა, რომ შემდეგ ინანა და გადაწყვიტა, სხვა ნამუშევარს ხელი აღარასოდეს მოეწერა.
ერთადერთი ნამუშევარი, რომელსაც მიქელანჯელომ ხელი მოაწერა, მაშასადამე, ერთადერთია, რომლის ხელმოწერის თარიღიც ვიცით, და ერთადერთია, რომლის ხელმოწერაზეც თავად ხელოვანის ახსნა გვაქვს. მისი ყველა სხვა ნამუშევარი სტილით, დოკუმენტებით, თანამედროვეთა ცნობებით, რომისა და ფლორენციის არქივებში შემონახულ კონტრაქტებზე ხელმოწერებით მიეწერება. თავად ხელმოწერა, ასოები სარტყელზე, მის კარიერაში უნიკალურია.
ამაზე ღირს დაფიქრება. მიქელანჯელომ ოთხმოცდარვა წლამდე იცოცხლა. მან თავისი თაობის ნებისმიერ მოქანდაკეზე მეტი დოკუმენტირებული ნამუშევარი შექმნა. და მთელ ამ შემოქმედებაში, თხუთმეტი წლის შეგირდის ნამუშევრებიდან ლორენცო მედიჩის ბაღში ბოლო, დაუმთავრებელ „პიეტამდე“, რომელსაც სიკვდილის კვირაშიც აკაკუნებდა, ზუსტად ერთი ამოკვეთილი ხელმოწერაა. ერთ ქანდაკებაზე. აჩქარებით ამოკვეთილი. ერთი გაუგებრობის შემდეგ. ოცდაოთხი წლის ახალგაზრდის მიერ, რომელმაც შემდეგ გადაწყვიტა, სიცოცხლის ბოლომდე, რომ ზედმეტად ხმამაღლა მოიქცა.
„პიეტას“ მარმარილოს წარწერის მნიშვნელობა ლათინურად
წარწერის ლათინური ენაც რაღაცას გეუბნებათ. MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT. საინტერესო ზმნის არჩევანია. FACIEBAT უსრული წარსულია. ის ითარგმნება როგორც „ქმნიდა“ და არა „შექმნა“.
ეს ფორმულა რომაელი მოქანდაკეები იყენებდნენ. პლინიუს უფროსი წერდა, რომ დიდი ბერძენი მოქანდაკეები თავიანთ ნამუშევრებს უსრული წარსულით აწერდნენ ხელს სწორედ მოკრძალების გამოსახატავად, თითქოს ამბობდნენ: ეს არ დამიმთავრებია, ეს მხოლოდ ნამუშევარია, რომლის შუაგულშიც ვიყავი, ვინმე სხვას ყოველთვის შეეძლო, უკეთ გაეკეთებინა. FECIT, „შექმნა“, თამამი, დასრულებული განცხადება იყო. FACIEBAT თავმდაბალი, დაუსრულებელი.
„პიეტას“ მარმარილოს წარწერის მნიშვნელობა, მაშასადამე, მხოლოდ სახელი კი არ არის, არამედ რომაული ელფერის პრეტენზია მოკრძალებაზე, თვით ხელმოწერის აქტშიც. მიქელანჯელო ერთი ამოსუნთქვით ამბობდა: ეს მე შევქმენი და სინამდვილეში არ დამიმთავრებია. მოკრძალება საჩვენებელი იყო. მან ლათინური იცოდა. ის საკუთარ თავს ამკვიდრებდა მოქანდაკეთა თავმდაბლობის ტრადიციის შიგნით, რომლის შესახებაც პლინიუსთან წაეკითხა.
მაგრამ მოკრძალებამ ის საკუთარი მოგვიანებითი განაჩენისგან ვერ იხსნა. უკან რომ გაიხედა, გადაწყვიტა, რომ FACIEBAT-იც ზედმეტი იყო. ერთადერთი შესაფერისი ხელმოწერა ხელმოწერის არქონა იყო. ნამუშევარი თავად ლაპარაკობდა.
მიქელანჯელოს ღვთისმშობელი: რატომ არის ის ახალგაზრდა

კიდევ ერთი რამ, რასაც ადამიანები წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში ამჩნევენ: „პიეტაში“ ღვთისმშობელი თავის ვაჟზე ახალგაზრდაა. ის მშვიდია, გლუვსახიანი, შესაძლოა თვრამეტი წლის, და დაახლოებით ოცდაცამეტი წლის მამაკაცი უჭირავს. ეს არასწორად გამოიყურება. რენესანსის ხელოვნებაში ყველა სხვა „პიეტა“ მგლოვიარე შუახნის ქალს გვიჩვენებს. მიქელანჯელომ ის გოგონად აქცია.
როცა XVI საუკუნის დასაწყისში დამთვალიერებლები ამაზე ჩიოდნენ, მან უპასუხა. ასკანიო კონდივიმ, მისმა ბიოგრაფმა და შეგირდმა, ახსნა ჩაიწერა. უბიწო ქალები, თქვა მიქელანჯელომ, ახალგაზრდობას უფრო დიდხანს ინარჩუნებენ, ვიდრე ქალები, რომლებიც უბიწონი არ არიან. მარიამი ყველაზე უბიწო ქალი იყო, ვინც ოდესმე უცხოვრია. მაშასადამე, ის სამუდამოდ ახალგაზრდა დარჩებოდა. მიქელანჯელოს ღვთისმშობლის ქანდაკება თეოლოგიური არგუმენტია ქვაში: სიწმინდე ხორცს ინახავს.
ეს უცნაური პასუხია და საყოველთაოდ მიღებული არ არის. ზოგი ხელოვნებათმცოდნე ფიქრობს, რომ ნამდვილი მიზეზი კომპოზიციურია. თუ დედას ვაჟის ტოლს გახდი, ის მის სხეულს მუხლებზე ვერ დაიჭერს ისე, რომ დაძაბული არ ჩანდეს. მიქელანჯელოს უნდა გამოეკვეთა ქალი, საკმარისად ძლიერი და ახალგაზრდა, რომ მკვდარი მამაკაცი მუხლებზე დაეჭირა, თორემ ქანდაკება გროტესკში გადაიზრდებოდა. ახალგაზრდობა იმდენადვე კონსტრუქციული გადაწყვეტაა, რამდენადაც თეოლოგიური.
მიზეზი რაც არ უნდა იყოს, „პიეტაში“ ახალგაზრდა მარიამის სიმბოლიკა ერთ-ერთი პირველი რამაა, რასაც დამთვალიერებლები ამჩნევენ, და პირველი მიზეზია, რის გამოც ქანდაკება ნაცნობის ნაცვლად მუდამ ახლად გამოიყურება. ყოველ „პიეტას“, რომელიც ოდესმე მუზეუმში გინახავთ, მტირალი ხანშიშესული ქალი ჰყავს. ამას არა.
ღამე, როცა მიქელანჯელო ქანდაკებაზე აძვრა
დაფიქრდით თავად ფიზიკურ ქმედებაზე. „პიეტა“ თითქმის ორი მეტრის სიმაღლისაა. ღვთისმშობლის სარტყელი მკერდზე, თავად ქანდაკების დაახლოებით მხრების დონეზე გადის, ანუ მიწიდან დაახლოებით მეტრნახევარზე. მასზე ასოების ამოსაკვეთად მიქელანჯელოს მარმარილოზე უნდა აძვრომოდა, ან სადგამი მიეთრია, ან ორივე. სინათლე სჭირდებოდა. საკმარისად ჩუმად უნდა ემუშავა, რომ ღამით ბაზილიკაში მყოფ არავის დაეჭირა სამლოცველოს შებღალვისას.
მან ხუთი სიტყვა ამოკვეთა. ამას პატარა საჭრეთლით ფრთხილი კაკუნის სულ მცირე ერთი საათი დასჭირდებოდა. მას სანთელი უნათებდა. ბაზილიკის დანარჩენი ნაწილი ბნელი იყო. ეს 1499 წლის ბოლო კვირებში ან 1500 წლის პირველ კვირებში ხდებოდა, რაც ნიშნავს, რომ ციოდა. ის ოცდაოთხი წლის იყო, ფლორენციაში ცნობილი, მაგრამ რომში ჯერ არავინ, და იდგა ქანდაკებაზე, რომელიც ახლახან დაასრულა, და საკუთარ სახელს ქვაზე კაწრავდა, რომელსაც თვეების განმავლობაში აპრიალებდა.
Chiaro კონდივისა და ვაზარის ცნობებს შემთხვევით გაგონილი არასწორი მიწერის შესახებ მაშინ გიამბობთ, როცა მინის წინ დგახართ, ასე რომ, სანთლით განათებული ღამის კვეთა თქვენს ყურში იმავე კუთხით ჟღერს, რა კუთხითაც თქვენი თვალი სარტყელს უყურებს. ხუთი ლათინური სიტყვა დეკორაციად აღარ აღიქმება და აღსარებად იქცევა.
როცა დილით დაბრუნდა, ან როცა გათენდა და დაინახა, რა ჩაიდინა, არ უთხოვია, რომ წაეშალათ. ამისთვის ზედმეტად ამაყი იყო. მაგრამ ამპარტავნების საკმარისად რცხვენოდა, რომ საკუთარ თავს პირობა მისცა, რომ ეს აღარასოდეს განმეორდებოდა. და აღარც განმეორებულა.
რას მივაქციოთ ყურადღება ვიზიტისას
„პიეტა“ წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში შესასვლელიდან მარჯვნივ პირველ სამლოცველოშია. ქანდაკება მინის მიღმაა. ხალხი ხშირად ბევრია. იქ მცველი დგას. სინათლე მკრთალია.
სამი რამ გააკეთეთ.
პირველი, იპოვეთ ღვთისმშობლის სახე. ის ქვემოთ იყურება. მისი თვალები დახუჭულია ან თითქმის დახუჭული. მისი გამომეტყველება მწუხარება არ არის. ეს ერთგვარი ქვემოთ მიმართული ყურადღებაა, თითქოს რაღაცას უსმენს, რასაც მკვდარი სხეული ეუბნება. დამთვალიერებლების უმეტესობა მწუხარებას ხედავს. მწუხარება სწორი სიტყვა არ არის. სიტყვა ყურადღებაა.
მეორე, იპოვეთ ვაჟი. მისი სხეული მის მუხლებზე გრძელ დიაგონალად ეშვება. მარჯვენა ხელი ჩამოკიდებულია. თავი უკან აქვს გადავარდნილი. კუნთები სრულიად მოდუნებულია. მიქელანჯელოს მოზარდობისას ფლორენციის სანტო სპირიტოს ჰოსპიტალში გვამების გაკვეთის ნება მისცეს, და ანატომია აქ ყველაზე ზუსტია ოდესმე გამოკვეთილ ყველა „პიეტას“ შორის. თქვენ უყურებთ მკვდარ სხეულს, რომელიც გამოკვეთა მოქანდაკემ, ვისაც მკვდარი სხეულები უნახავს.
მესამე, იპოვეთ სარტყელი. გაჰყევით მას ღვთისმშობლის მარცხენა მხრიდან ქვემოთ და გარდიგარდმო, მარჯვენა თეძომდე. შუაში, პატარა ამოკვეთილი რომაული მთავრული ასოებით, სახელია. მინის მიღმა მისი დანახვა რთულია. მცველი ზოგჯერ მიგითითებთ, თუ სთხოვთ. როცა მას იპოვით, მთელი ქანდაკება იცვლება.
ეს ხუთსიტყვიანი წარწერა ნამუშევრის პულსია. ეს ერთადერთი ადგილია, სადაც მიქელანჯელომ თავი დაივიწყა და ნამუშევარი ხმამაღლა დაისაკუთრა. სხვაგან ყველგან მარმარილოს ალაპარაკება არჩია. აქ, ხუთი სიტყვის მანძილზე, მის მაგივრად თავად ილაპარაკა.
ბოლოს
ის ოცდაოთხი წლის იყო, როცა ეს ასოები ამოკვეთა. ოთხმოცდარვა წლის იყო, როცა გარდაიცვალა. სამოცდაოთხი წლის განმავლობაში მას არც ერთი სხვა ქანდაკებისთვის ხელი არ მოუწერია, არც ფრესკაზე წაუწერია სახელი, არც კუთხეში ამოუკვეთია ინიციალები. „პიეტა“ უკანასკნელი ნამუშევარი იყო, რომლის ხელიდან გაშვებაც ვერ შეძლო. და სწორედ ამ ერთი წარუმატებლობის გამო, ეს ერთადერთი ნამუშევარია, რომელსაც შეგვიძლია შევხედოთ და ვიცოდეთ, მისივე ხელით, რომ მან იცოდა, რომ ეს მან შექმნა.