
Akşam yemeğini yiyen yaşlı bir adam düşünün. Yetmişlerinde, neredeyse tamamen sağır ve Manzanares nehrinin karşı yakasında, suyun öte tarafından Madrid’e bakan iki katlı bir çiftlik evinde yaşıyor. Yemek yediği odanın duvarında, pencerenin solunda, gri bir dev karanlıktan öne doğru eğilmiş, yumruklarında başsız bir beden tutuyor. Devin gözleri ardına kadar açık. Ağzı dolu. Yaşlı adam onu oraya kendi eliyle, doğrudan sıvanın üzerine boyamış ve bilindiği kadarıyla nedenini hiç kimseye söylememiş.
Bu yaşlı adam Francisco de Goya’ydı ve resim de Oğlunu Yiyen Satürn. Goya’nın 1820 ile 1823 arasında bir zaman kendi evinin duvarlarına yaptığı on dört duvar resminden, yani Kara Resimler’den en tanınanı. Onları hiç sergilemedi, hakkında hiç yazmadı ve hiçbirine ad vermedi. Taşıdıkları bütün adlar ölümünden sonra verildi. Batı sanatının en ünlü korku imgesi, ilk elli yılında özel bir evde duvar süsüydü.
Akılda tutulması gereken tuhaflık bu. Bu resim hiçbir zaman müze tablosu olsun diye yapılmadı. İçinde yaşanılsın diye yapıldı. Bugün Prado’nun zemin katında, 67 numaralı salonda, 3 Mayıs 1808’e birkaç adım mesafede asılı ve her yıl milyonlarca insan, yaklaşık üç kişilik bir izleyici kitlesi için tasarlanmış bir resmin önünden geçip gidiyor.
Sağır adamın evi
Goya evi Şubat 1819’da, yetmiş iki yaşındayken satın aldı. Ev, Manzanares’in batı yakasında, Segovia köprüsünün yakınında, San Isidro çayırlarına bakıyordu. Yöre halkı ona zaten Quinta del Sordo, yani Sağırın Evi diyordu. İşin şakası, adın mülkle birlikte gelmesi. Önceki sahibi de sağırdı. 1792 ve 1793’te geçirdiği gizemli bir hastalıktan sonra işitmesini kaybetmiş olan Goya, tarife düpedüz uyuyordu.

Eve, kendisinden çok daha genç olan ve yasal olarak hâlâ başka biriyle evli bulunan Leocadia Weiss ve onun, Goya’nın kendi çocuğu olabilecek küçük kızı Rosario ile taşındı. 1819’un sonunda ağır bir hastalığa yakalandı. Hayatta kaldı ve 1820’de doktoru Eugenio García Arrieta’ya bir teşekkür resmi yaptı: kendisi çökmüş ve solgun, Arrieta ise dudaklarına bir bardak tutuyor. Yazıt, hastalığın 1819’un sonunda, “yetmiş üç yaşındayken” geldiğini söylüyor. Kara Resimler neredeyse kesin olarak ölümle bu burun buruna gelişten sonra yapıldı.

Çoğu anlatının atladığı bir ayrıntı var. Goya çıplak duvarlara resim yapmadı. Odalarda zaten hoş kır sahneleri, manzaralar içinde küçük figürler vardı ve Kara Resimler bunların üzerine yapıldı. Bazı araştırmacılar Goya’nın önce neşeli versiyonları kendisinin yaptığını, sonra üzerlerini kapattığını düşünüyor. İngiliz Goya uzmanı Nigel Glendinning ise manzaraların evi aldığında zaten orada olduğunu düşünüyordu. Her iki durumda da biri güneşli bir odayı alıp siyaha boyadı.
Satürn zemin kattaydı, genellikle yemek odası olarak tanımlanan odada. Bu mekânı altı duvar resmi paylaşıyordu. Yas giysileri içindeki Leocadia kapının yanındaki bir tümseğe yaslanıyordu. Karşısında iki yaşlı adam duruyordu. Uzun duvarlarda bir cadılar sabbatı ve San Isidro’ya kâbus gibi bir hac yolculuğu vardı. Kısa arka duvarda ise pencerenin iki yanında, bir beden ve bir ağızla ilgili iki sahne: sağda Holofernes’in başını kesen Judith, solda çocuğunu yiyen Satürn.
Oğlunu Yiyen Satürn’ün hikâyesi: Hesiodos’tan bir yemek odası duvarına
Mit Roma’dan daha eski. Yunanistan’da MÖ 700 civarında yazılan Hesiodos’un Theogonia’sında Titan Kronos, kendi babası gök tanrısı Uranos’u bir orakla hadım ederek iktidarı ele geçirir. Ardından kehanet gelir. Kronos’un kendi çocuklarından biri onu aynı şekilde devirecektir. Bu yüzden karısı Rhea her doğum yaptığında Kronos bebeği yutar. Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon. Beş çocuk, gitti. Altıncısı doğduğunda Rhea kocasına kundağa sarılmış bir taş verir ve Kronos onun yerine taşı yutar. Gerçek bebek Girit’te saklanır. Büyüyüp Zeus olur, babasını kardeşlerini kusmaya zorlar ve ardından gelen savaş Olimposlu tanrıları evrenin hâkimi yapar.
Romalılar Kronos’u kendi tarım tanrıları Satürn’le birleştirdiler; Satürnalya bayramına ve İngilizcedeki Saturday’e adını veren tanrıyla. Bir yerlerde Kronos, Yunancada zaman anlamına gelen Khronos’la da karıştı. Rönesans’a gelindiğinde ikisi tamamen kaynaşmıştı. Satürn, Zaman Baba oldu; tırpanlı ve kum saatli yaşlı bir adam. Yamyamlık hikâyesi de herkesin anladığı bir alegoriye dönüştü: zaman yarattığı her şeyi yer.
Antik versiyondaki bir şeye dikkat edin. Kronos çocuklarını bütün olarak yutar. Hikâyenin bütün anlamı da budur: çocuklar onun içinde hayatta kalır ve geri çıkar. Goya’nın Satürn’ü hiçbir şeyi bütün olarak yutmuyor. Parçalıyor. Çiğniyor. Elindeki beden geri dönmeyecek.
Goya’nın dışarıda bıraktıkları
Resmin önünde durun ve on dokuzuncu yüzyıldan bir izleyicinin bekleyeceği listeyi gözden geçirin. Tırpan? Yok. Kum saati? Yok. Kanatlar, pelerin, taht, Olimpos Dağı, gökyüzü? Hiçbiri. Bir beden, bir dev ve siyah var. Resmin tamamı bu.

Önce gözlere bakın, çünkü herkes öyle yapar. Bunlar bir yırtıcının gözleri değil. Kocaman, beyaz ve dehşete düşmüş gözler. Bu, ne yaptığını çok iyi bilen ve duramayan bir yaratık. Amerikalı sanat tarihçisi Fred Licht, eksik sembollerin ne kadar önemli olduğuna dikkat çekti: tırpan ve kum saati olmadan, diye savundu, başlığın kendisi “pekâlâ yanıltıcı olabilir.” Ona Satürn diyoruz, çünkü Goya’nın ölümünden sonra yapılan envanter ona Satürn dedi. Goya ona hiçbir ad vermedi.
Sonra bedene bakın. Bu bir bebek değil. Yetişkin oranlarında bir figür; başı çoktan gitmiş, sağ kolu yok, sol kolu yarı yarıya devin ağzında. Gövdenin iki yanından ince kırmızı çizgiler hâlinde kan akıyor. Kurbanın erkek olup olmadığı konusunda bile uzun ve çözümsüz bir tartışma var. Sanat tarihçisi John Ciofalo kalçaların ve bacakların kıvrımını kadınsı olarak okuyor. Başkaları genç bir adam görüyor. Açıkçası boya bu soruyu çözmüyor ve çözmemesi, resmin bir türlü yerine oturmamasının nedenlerinden biri.

Ve ellere bakın. Parmak eklemleri baskıdan bembeyaz. Yumruklar bele öyle sıkı kapanmış ki et katlanıyormuş gibi görünüyor. Goya bu konuyu daha önce bir kez, 1796 ya da 1797 civarında kırmızı tebeşirle çizmişti: ikinci bir çocuğu tutarken bir bacağı ısıran bir Satürn. Yetkin, neredeyse akademik bir çizim. İçindeki hiçbir şey sizi duvar resmindeki kavrayışa hazırlamaz. İki resmi yirmi küsur yıl, iki savaş ve neredeyse ölümcül iki hastalık ayırıyor ve o ellerde her birini hissedebiliyorsunuz.
Duvarlardan sökülenler
Goya duvar resimleri için bir daha geri dönmedi. 1823’te İspanya’daki kısa ömürlü liberal hükümet çöktü, bir Fransız ordusu Kral VII. Ferdinand’ı mutlak iktidara geri getirdi ve liberaller ortadan kaybolmaya başladı. O eylül Goya evi torunu Mariano’ya devretti. 1824’te Fransa’ya gitti ve 16 Nisan 1828’de Bordeaux’da öldü. Resimler, birkaç kez el değiştiren bir evde, duvarlarda kaldı ve yavaş yavaş pul pul döküldü.
1867’de Fransız yazar Charles Yriarte evi ziyaret edip gördüklerini anlattı. 1874 civarında Jean Laurent adlı bir fotoğrafçı kamerasıyla gelip duvar resimlerini yerlerinde kaydetti; bu, onların özgün ortamlarına dair elimizdeki tek belge. Satürn fotoğrafı grenli ve gri; duvardaki resmi çerçeveleyen boyalı bordür hâlâ çevresinde görülüyor.

Laurent’ı gönderen kişi, evi satın almış olan Alman kökenli Fransız bankacı Baron Frédéric Émile d’Erlanger’di. Duvar resimlerini duvarlardan alıp tuvale geçirmek istiyordu; kısmen onları kurtarmak, kısmen de satmak için. İş, 1874’ten itibaren Prado’nun restoratörü Salvador Martínez Cubells’e verildi. Boya sıvadan kaldırılıp arkası tuvalle desteklendi; her resmin bazı kısımlarını çatlatan ve soyan acımasız bir işlem. Martínez Cubells ardından hasarlı yerlere rötuş yaptı. D’Erlanger tuvale aktarılmış Kara Resimler’i 1878 Paris Dünya Fuarı’nda sergiledi; anlatıların çoğuna göre orada kimse onları istemedi. 1881’de on dördünü de İspanya devletine bağışladı.
Yani bugün gördüğünüz Satürn Goya’nın boyası, ama el değmemiş bir Goya değil. Bu da bizi resim hakkındaki en meşhur iddiaya getiriyor. Onlarca yıldır, Goya’nın orijinalinde devin ereksiyon hâlinde gösterildiği ve bunun aktarım sırasında, belki de müşterinin isteğiyle, üzerinin boyandığı söyleniyor. Eleştirmen Robert Hughes bu hikâyeyi Goya kitabında tekrarlıyor. Tuvali Laurent’ın fotoğrafıyla yan yana koyanlar yıllardır kasık bölgesini tartışıyor ve fotoğraf bunu çözemeyecek kadar bulanık. Duvarda tam olarak ne olduğuna dair kimsenin kanıtı yok. Eğer oradaysa, resmi bir açlık sahnesinden çok daha kötü bir şeye, her anlamıyla bir iştah sahnesine dönüştürürdü ve bu hikâyenin bir türlü ölmemesinin nedeni belki de bu.
Eksiksiz olsun diye bir kıvrım daha. 2003’te İspanyol sanat tarihçisi Juan José Junquera, Goya’nın zamanında evin tek katlı olduğunu, dolayısıyla üst kattaki duvar resimlerinin onun olamayacağını savundu ve asıl ressam olarak Goya’nın oğlu Javier’i önerdi. Glendinning ona uzun uzun yanıt verdi ve Prado, Kara Resimler’i Goya’nın eserleri olarak kabul ediyor. Genel kanı da bu yönde.
Oğlunu Yiyen Satürn’ün anlamı: kâbusunuzu seçin
Goya hiçbir not bırakmadığı için her okuma yalnızca bir okuma. İşte önemli olan dört okuma ve bizim vardığımız yer.
Zaman her şeyi yer. Bu klasik anlam; başlığın işaret ettiği anlam. Satürn, Khronos’tur ve Khronos yarattığını yutar. Az önce ölümden dönmüş yaşlı bir adama uyuyor. Ama aynı zamanda en az ilginç okuma, çünkü resim kullanabileceği bütün zaman sembollerini bilerek atmış.
İspanya kendi çocuklarını yer. Goya bu duvarları kabaca 1820 ile 1823 arasında, Liberal Üçlü Dönem’de, yani İspanya’nın bir anayasaya sahip olduğu ve eski düzenin geri dönüşüne hazırlandığı üç yılda boyadı. Fransız işgalini çoktan yaşamış ve vahşetini Savaşın Felaketleri adlı gravürlerde kaydetmişti. İspanyolların durmadan İspanyolları öldürdüğü bir ülke, uğruna savaşanlara sırtını dönen bir taç: siyasi okuma doğal ve rehberlerin çoğu bununla başlıyor. Ama biraz fazla derli toplu. Resimde bayrak gibi duran hiçbir şey yok.
Yaşlılık, hastalık ve delirme korkusu. Goya sağırdı, neredeyse ölümüne yol açan bir hastalıktan iyileşiyordu, kendisinden çok daha genç bir kadınla bir evi paylaşıyordu ve dostlarının sürgüne gidişini izliyordu. Satürn’ün gözleri, kendinden dehşete düşmüş birinin gözleri. Bazı yazarlar konuyu Goya’nın kendi ailesiyle ilişkilendirdi. Goya ile karısı Josefa Bayeu’nun birkaç çocuğu oldu ve yalnızca biri, Javier, yetişkinliğe ulaştı.
Eski bir iftiranın tersyüz edilmesi. Licht daha karanlık bir fikir öne sürdü: imgenin, Yahudileri Hristiyan çocuklarını yiyenler olarak karalayan eski antisemitik kan iftirası resimlerini tersine çevirdiğini ve suçu bir iktidar figürüne geri verdiğini. Bunu kanıtlayamadığını kabul etti ve başlığa da “ihtiyatla” yaklaşmamız gerektiği konusunda uyardı.
Bizim vardığımız yer şu. Resim tek bir şey hakkında değil, çünkü hiçbir zaman kendini birine açıklamak için yapılmadı. Şimdiye kadar yapılmış en özel resimlerden biri: Goya’nın yemek yerken bakmayı seçtiği bir imge. Neden korkuyorsa korksun, onun kendisiyle aynı odada olmasını istedi. Gerçek anlam bu ve herhangi bir alegoriden daha rahatsız edici.
Rubens’in Oğlunu Yiyen Satürn’ü ve neden daha az korkutucu olduğu
Goya’nın bir modeli vardı ve o da aynı müzeye ait. 1636 ile 1638 civarında Peter Paul Rubens, IV. Felipe’nin Madrid dışındaki tepelerde bulunan av köşkü Torre de la Parada için kendi Satürn’ünü yaptı. Bu tablo, köşkün Rubens’e ve atölyesine ısmarladığı devasa bir mitolojik sahneler dizisinin parçasıydı. Köşk İspanya Veraset Savaşı’nda hasar görünce resimler kraliyet koleksiyonuna taşındı; saray ressamı Goya’nın onu neredeyse kesin olarak gördüğü yer de orası.

Rubens’in versiyonunda Goya’nınkinde olmayan her şey var. Tanrı tırpanına yaslanıyor. Koyu bir pelerini ve üzerinde durduğu bir bulut kümesi var. Kaslı, sağlıklı ve sakin. Ve çocuk dipdiri; yaşlı adam göğsünü ısırırken başı geriye düşmüş, çığlık atan bir bebek. Bazı açılardan Rubens daha zalim, çünkü kurban acı hissediyor. Ama bu bir olayın resmi. Onu anlıyorsunuz, fırça işçiliğine hayran kalıyorsunuz, geçip gidiyorsunuz.
Yukarıya da bakın. Rubens’in Satürn’ünün üzerinde bir sıra hâlinde üç parlak yıldız duruyor. Ortadaki diğer ikisinden büyük. Bu, Galileo’nun 1610’da tarif ettiği Satürn gezegeni: teleskobu halkaları ayırt edemeyecek kadar zayıftı ve ona iki küçük cismin arasında tek bir cisim gösteriyordu. Bir İspanyol kralı için çalışan Flaman bir ressam, en yeni astronomiyi bir Yunan mitinin içine yerleştirmişti.

Goya konuyu aldı ve Rubens’in sunduğu her tesellinin üzerini çizdi: semboller, gökyüzü, canlı kurban, net hikâye. Geriye kalan bir tanrı değil. Karanlıkta, insan biçiminde, çoktan çok ileri gitmiş bir şey. İkisini yan yana koyun, Barok’un tek bir konu içinde moderne dönüşmesini izleyebilirsiniz.
Yemek odasından tepki görseline
Tablonun ölümünden sonraki hayatı tuhaf oldu. Goya’nın bir yemek odası duvarına sakladığı resim, bugün internette en çok paylaşılan görsellerden biri; kırpılıyor, altına yazı ekleniyor ve sandviçi bitirmekten dönem sonuna kadar her şey hakkında bir şaka olarak yeniden kullanılıyor. Prado’daki başka tek bir resmin adını sayamayan insanlar bunu biliyor.
Bu muhtemelen Goya’yı, bizi rahatsız ettiğinden daha çok eğlendirirdi. Korku ressamı olmadan çok önce bir hicivciydi. 1799’da yayımlanan Kaprisler gravürleri rahipleri, doktorları, aristokratları ve budalaları aynı keskin çizgiyle alaya alıyordu. Meme ucuz bir yankı, ama gerçek bir şeyin yankısı: imge o kadar güçlü ki bir espriye dönüştürülmekten bile sağ çıkıyor.
Oğlunu Yiyen Satürn nerede?
Tablo Madrid’deki Museo del Prado’da. Kara Resimler, ana Villanueva binasının zemin katındaki 66 ve 67 numaralı salonlarda; Satürn 67 numaralı salonda. Prado evin iki katını kabaca yansıtıyor; böylece zemin kat ve üst kat duvar resimleri Quinta del Sordo’da olduğu gibi bir arada duruyor. Yapabilirseniz onları sırayla gezin: önce yemek odası resimleri, sonra üst kattakiler ve sonunda boş, kahverengi bir alandan dışarı bakan küçük kafa, pek çok kişinin sonunda en çok sevdiği Köpek.

Hayal ettiğinizden küçük olmasını bekleyin. Tuval 143,5’e 81,4 santimetre. Telefon ekranında Satürn anıtsal görünüyor. Salonda ise siz çömelseniz aşağı yukarı sizin boyunuzda, ki bu bir bakıma daha kötü. Bu, bir yemek masasından görülmek için yapılmış bir resim.
Birkaç pratik not. Prado pazartesiden cumartesiye 10.00-20.00 arası, pazar günleri ve tatillerde 19.00’a kadar açık; kalıcı koleksiyon her günün son iki saatinde ücretsiz, bu da tam o saatte uzun kuyruklar demek. Salonlarda fotoğraf çekmek yasak, yani gözlerinizle bakacaksınız; bu tabloyu görmenin doğru yolu da zaten bu. Prado ziyaret rehberi biletleri, girişleri ve zamanlamayı anlatıyor; Prado’nun öne çıkan eserleri turu ise Kara Resimler’i üst kattaki Velázquez ve Bosch ile birlikte bağlamına oturtuyor. Rubens’in Satürn’ü aynı koleksiyona ait, ancak Prado sergilenen eserleri değiştiriyor; ikisini aynı gün görmek sizin için önemliyse gitmeden önce çevrimiçi koleksiyona bakın. Ücretsiz Prado sesli rehberimizde de Satürn için ayrı bir durak var ve tarayıcınızda çalışıyor.
Nelere bakmalı
Önce geri çekilin, bir masanın karşısında oturacağınız mesafeye, çünkü Goya sizi orada bekliyordu. Oradan resim çoğunlukla siyah ve figür sanki içinden atılıyormuş gibi görünüyor. Sonra yaklaşın ve gözleri, parmak eklemlerini ve kurbanın sırtından aşağı inen, bir damar çizer gibi neredeyse gelişigüzel sürülmüş ince kırmızı çizgileri bulun. Devin dizinin karanlıkta eridiği sol alt köşeye bakın ve Goya’nın bitirmeye ne kadar az zahmet ettiğini fark edin. Chiaro tam da bu mesafede işe yarıyor; çünkü yemek odasının, Satürn ile Judith arasındaki pencerenin ve Laurent fotoğrafının hikâyesi, siz sımsıkı kavrayan ellere bakarken anlatılıyor. Resmin açlıktan çok bir zorlantıyla ilgili olduğunu söyleyen ayrıntı da o eller.
Kara Resimler’den ayrılmadan önce de Judith ve Holofernes’i bulun. Evde ikisi aynı pencerenin iki yanında asılıydı. Birinde bir kadın bir adamı bıçakla öldürüyor. Diğerinde bir baba çocuğunu yiyor. Goya İspanya’da yaşadığı son birkaç yıl boyunca akşam yemeğini bu ikisinin arasında yedi.
Özü tek bir cümleye sığıyor. On dokuzuncu yüzyılın en ünlü korku resmi, yaşlı bir adam tarafından kendi duvarı için yapıldı ve canavarına verdiği yüz, yaptığına inanamayan birinin yüzü.