İçeriğe geç

İşlemeyen Ayna: Manet'nin Folies-Bergère'de Bir Bar Tablosu

Yayınlanma: • 8 dk okuma

Édouard Manet, Folies-Bergère'de Bir Bar (1882), Courtauld Gallery, Londra

1881 kışında Édouard Manet ölüyordu. Frengi hastalığının ileri evre bir komplikasyonu olan lokomotor ataksiye yakalanmıştı ve Paris’teki rue d’Amsterdam’daki atölyesine zar zor yürüyebiliyordu. Kırk dokuz yaşındaydı. Resmî Salon tarafından reddedilmiş, eleştirmenlerin alayına uğramış ve artık kendilerine İzlenimci diyen, onunla birlikte olmayı reddeden genç bir ressam kuşağı tarafından sessizce geride bırakılmıştı. Böylece bir müzikholde çalışan genç bir kadından gelip ona poz vermesini istedi. Adı Suzon’du. Atölyeye sekiz sokak uzaklıktaki rue Richer’de bulunan gerçek Folies-Bergère’de çalışan gerçek bir barmaiddi. Manet atölyeye mermer bir tezgâh kurdu, Suzon’un her gece arkasında durduğu şişeleri dizdi (kırmızı üçgenli Bass birası, şampanya, yeşil crème de menthe, yuvarlak şişedeki mandalina likörü) ve arkasına bir ayna koydu. Sonra Folies’nin bütün dünyasını bir yansıma olarak resmetti. Ve o yansımayı bilerek yanlış resmetti. Folies-Bergère’de Bir Bar, modern resmi başlatan adam Édouard Manet’nin insanlara bakmanın gerçekte nasıl işlediğine dair son bir söz söylediği tablodur.

Var olmaması gereken tablo

Tabloyu 1882 Salonu’na yetiştirdi. Yüz otuz santimetre genişliğinde ve doksan altı santimetre yüksekliğinde; bir bar sahnesi için büyük. Barmaid Suzon, dantel yakalı lacivert kadife bir ceketle, göğsünde küçük bir çiçek demetiyle mermer tezgâhın arkasında duruyor. Kolları tezgâhın üzerinde düz duruyor. Yüzünde, altı saattir ayakta olan ve kibar olmaya devam etmesi için para alan birinin o kendine özgü ifadesizliği var. Arkasında ayna var. Aynada Folies-Bergère’in kalabalık, ışıl ışıl balkonunun tamamını görebiliyorsunuz: avizeler, sol üst köşede herkesin ilk bakışta kaçırdığı yeşil terlikli bir trapez sanatçısının bacakları, silindir şapkalı ve tüylü başlıklı kalabalık, sigara dumanı. Sağ üstte ise Suzon’un kendi yansımasını da görebiliyorsunuz; silindir şapkalı ve kalın bıyıklı bir müşteriyle konuşuyor.

Bugün bulunduğu Londra’daki Courtauld Gallery’de tablonun önünde durun; fark ettiğiniz ilk şey yansımanın yanlış yerde olması. Suzon resmin tam ortasında. Yansıması ise sanki ayna eğikmiş gibi çok sağda. Aynada konuştuğu müşteri tam önünde duruyor; bu da onu tam olarak sizin, izleyicinin durduğu yere koyardı. Ama orada değil. Suzon ile bizim aramızda kimse yok. Ayna yalnızca biraz kaymış değil. Bir aynanın yapamayacağı bir şey yapıyor.

Sağ üstteki yansımanın ayrıntısı: silindir şapkalı adam

Yüz kırk yıldır sanat tarihçileri Manet’nin bununla ne demek istediğini anlamaya çalışıyor. Öneriler her yelpazeden. Belki bir hatadır. (Manet kariyerinin bu noktasında bu büyüklükte hatalar yapmıyordu.) Belki bir filmdeki kesme gibi aynı anda iki andır: Adam yaklaşır, sonra kadın ona döner, iki durum da aynı tuvale basılmıştır. Belki ayna, hafıza ile yansımanın nasıl örtüşmediğini, Suzon’un kendi gecesini yaşayışı ile müşterinin onu görüşü arasındaki farkı ima etmek için oradadır. Belki tablo müşterinin kim olduğunu soruyordur. Eleştirmen T. J. Clark’ın sessizce öne sürdüğü bir teoriye göre müşteri biziz. Silindir şapkalı adam biziz. Tablo, Salon’daki burjuva izleyici olan bizim bardaki bir alıcıya dönüştüğümüz anı yakalıyor. Manet tabloya bakma eylemini tablonun kendisinin içine katlamış ve bunu aynayı kırarak yapmış.

Suzon gerçekti

Barmaidin adı Suzon’du. Bunu biliyoruz, çünkü Manet adını bir hazırlık eskizinin arkasına yazmıştı. Folies-Bergère’de aşağı yukarı 1880’den 1882’ye kadar çalıştı. Mütevazı bir maaşın üzerine bahşişlerle kazanıyordu; bu da gelirinin tamamen müşterileri neşeli tutabilmesine bağlı olduğu anlamına geliyordu. Folies-Bergère o sırada on yaşlarındaydı. 1869’da açılmış ve kısa sürede Paris’in en gözde müzikholü olmuştu; seyircinin de en az sahne kadar gösterinin parçası olduğu bir yer. Kalabalık orta sınıftı, iyi giyimliydi, çoğunlukla erkekti ve içmek, operet ve akrobatlar izlemek ve başka alışverişler ayarlamak için oradaydı. Barmaidler de işin bir parçasıydı. Yalnızca içki sipariş edilse bile herkes barda neyin satıldığını anlıyordu. Suzon her gece sekizden gece yarısını geçene kadar yeni elektrik ışıklarının altında tezgâhta duruyordu (Folies, Manet’nin tabloyu yaptığı 1881 yılında elektriğe geçmişti) ve kâğıt üzerinde en çok sattığı şey Bass pale ale’di. Dirseğinin dibindeki şişe piramidi aşağı yukarı gerçeğe uygun. Göğsündeki çiçekler aşağı yukarı gerçeğe uygun. Mandalina kâsesi aşağı yukarı gerçeğe uygun. Yüzündeki ifade ise 1882’deki eleştirmenlerin tarif etmekten kendilerini alamadıkları tek ayrıntı. Hiçbir şey satmıyor. Katlanıyor.

Manet’nin, modern Paris’i resmeden başka hiç kimsenin tam olarak başaramadığı doğru yaptığı şey bu. Degas dansçıları resmetti, ama onları hareket halindeki bedenler olarak resmetti. Manet ise vardiyasının sonundaki çalışan bir kadını resmetti ve onu gerçekte ne kadar yorgunsa tam o kadar yorgun gösterdi. Aynadaki müşteriler bulanık bir renk yığını. Suzon netlikteki tek şey. Tablo bir Folies-Bergère sahnesi olmayı reddediyor. O, Folies-Bergère’de durmakta olan tek bir insanın portresi.

Ayna gerçekte ne yapıyor

Ayna iki şey yapıyor ve bunların hiçbiri gerçekçilik değil. Yaptığı ilk şey zamanı sıkıştırmak. Sağdaki yansıma, Suzon’u bir erkek müşteriye dönmüş, hafifçe öne eğilmiş, sohbet ederken gösteriyor. Ortadaki figür ise onu tam karşımızda, kolları düz, hiçbir yere bakmazken gösteriyor. Bunların aynı an olduğunu kabul ederseniz ayna imkânsızdır. Aynı kareye kurgulanmış iki farklı an olduğunu kabul ederseniz ayna bir saate dönüşür. Müşteri gelir. Suzon döner. Sohbet başlar. Manet bize öncesini ve sırasını tek bir görüntüde göstermiş. Bu, ressamların Giotto’dan beri yapmaya çalıştığı ve fotoğraf onlara tek bir anın bir kurgu olduğunu öğretmeye başlayana kadar kimsenin dürüstçe nasıl yapılacağını çözemediği şeydi.

Aynanın yaptığı ikinci şey izleyiciyi işin içine katmak. Sağdaki yansımada Suzon’un konuştuğu adam ona doğal olandan biraz daha yakın duruyor; bir anlam taşıyacak kadar yakın. Tam olarak tabloya bakan sizin durduğunuz yerde konumlanmış. İzleyicinin bedeni, müşterinin bedeni. Silindir şapkalı adam tablonun içinde değil. O, biziz. Eleştirmenlerin 1882’den beri tartıştığı hamle bu. Bunu ciddiye alırsanız tablo bir Folies-Bergère sahnesi değil; farkına varmadan razı olduğumuz bir alışveriş. Suzon bizim ötemize bakıyor, çünkü bakmak zorunda. Bize bir bira satıyor. Aynı zamanda tablonun adını koymayı reddettiği bir şeyi de satıyor.

Benim yakın hissettiğim ve yeterince savunulmayan üçüncü bir okuma da var. Ayna imkânsız değil. Yalnızca hafıza gibi davranıyor. Yansıma, bedeni tezgâhta dururken Suzon’un kafasında gördüğü şey: aynı sahne, ama döndürülmüş, yarım vuruş kaymış ve şu anda ilgilendiği müşteri de içine yerleştirilmiş. Tabloya bakın; düşünen bir kadını izliyorsunuz. Ayna onun arkasında değil. İçinde.

Chiaro sesli anlatıma yeşil terlikli trapez sanatçısının bacaklarının kareye girdiği sol üst köşeden başlar, sonra Suzon’un yüzüne varmadan önce şişeleri tek tek dolaşır; böylece tablo, gözün onu yakaladığı sırayla değil, Manet’nin onu kurduğu sırayla açılır.

Édouard Manet, Paletli Otoportre, 1879; Folies-Bergère'den üç yıl önce

Son tablo

Manet, Folies-Bergère’de Bir Bar’ı 1882 Salonu’nda sergiledi. Eleştiriler, onun Salon’da karşılaştığı tepkilerin tipik bir örneğiydi: gönülsüz bir hayranlıkla tablonun bitmemiş olduğu, perspektifin yanlış olduğu, yansımanın uyuşmadığı yönündeki şikâyetlerin bir karışımı. (Uyuşmuyor. Mesele de buydu.) Bir yıl içinde öldü. Nisan 1883’te ataksi yüzünden kangren olan sol bacağı kesildi. On bir gün sonra, 30 Nisan 1883’te öldü. Elli bir yaşındaydı. Altı yıldır hastaydı. Folies-Bergère’deki bar kelimenin tam anlamıyla son tablosu değildi (ondan sonra birkaç küçük çiçek etüdü yaptı, çoğunlukla da artık büyük bir tuval için şövalenin başında ayakta duramadığından), ama son sözüydü. 1863’te Kır Kahvaltısı ile ve 1865’te yeniden Olympia ile Salon’da skandal yaratan adam, ölmeden önceki aylarını yansıma, mesafe ve Paris’teki bir barda bir müşterinin gerçekte ne gördüğü üzerine bir tablo kurarak geçirdi.

Tablo Manet’nin ölümünden sonra özel bir koleksiyoncuya, sonra bir başkasına, sonra da 1926’da onu Londra’daki konağına asan ve sonunda adını taşıyan galeriye bağışlayan İngiliz sanayici Samuel Courtauld’a geçti. O günden beri orada. Yaşayan kimsenin hatırladığı bir dönemde Paris’e gitmedi. Édouard Manet’nin Folies-Bergère hakkında yaptığı tabloyu görmek için Paris’ten ayrılıp Londra’ya gitmeniz gerekiyor.

1880'lerin Paris'inden, müzikholün tamamen elektrik ışığıyla aydınlatıldığını duyuran bir Folies-Bergère afişi

Nelere bakmalı

Üç şey, bu sırayla. Birincisi, sol üst köşe: trapez sanatçısının iki yeşil terliği ve beyaz taytlı bacakları. Minicikler. Çoğu kişi onları kaçırıyor. Size aynadaki sahnenin yalnızca bir fon değil, gerçek bir gürültüsü ve hareketi olan gerçek bir yer olduğunu söylüyorlar. İkincisi, şişeler. Onları sayın. Soldaki Bass birası gerçek. Göğsündeki küçük cam vazodaki pembe güller biraz solmuş. Manet natürmortu atölyesindeki mermer bir rafın üzerinde kurdu ve ona, kadının yüzüne gösterdiği ciddiyetin aynısıyla yaklaştı. Üçüncüsü, aynadaki adam. Onu sağ üstte bulun. Şimdi tam Suzon’un önünde durun ve onun durması gereken yerde sizin durduğunuzu fark edin. Tablo sizi oraya koymak için yüz kırk yıldır bekliyor.

Son söz

Manet tabloyu bitirdiğinde zar zor yürüyebiliyordu. Resim yaparken oturmak zorundaydı. Tabloyu yaptığı aylar boyunca Folies-Bergère’e hiç gitmedi; Suzon ve şişeler atölyeye geldi. Folies-Bergère’deki bar, onun tanık olduğu bir sahne değil. Hafızasından ve önündeki modelden yeniden kurduğu bir sahne ve kadının arkasındaki ayna da uyuşturamadığı kısım. Onu bozuk bıraktı, çünkü 1882’de bir barın karşısındaki yorgun bir kadına bakmanın gerçeği şuydu: Birayı satın alan adam da dahil olmak üzere hiç kimse onun gördüğünü görmüyordu.

Görsel kaynakları