Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ανάλυση της «Άνοιξης»: μορφή προς μορφή, από τα δεξιά προς τα αριστερά

Δημοσίευση: • 18 λεπτά ανάγνωσης

Η Άνοιξη (La Primavera) του Σάντρο Μποτιτσέλι, γύρω στο 1482, με τις εννέα μορφές απλωμένες στον πορτοκαλεώνα: ο Ερμής τέρμα αριστερά, οι Τρεις Χάριτες, η Αφροδίτη στο κέντρο κάτω από έναν Έρωτα με δεμένα μάτια, η Φλώρα, η Χλωρίδα και ο Ζέφυρος στα δεξιά.

Η Άνοιξη έχει εννέα μορφές. Οι περισσότεροι πίνακες της εποχής έχουν μία ή δύο, μερικές φορές τρεις. Η Άνοιξη απλώνει εννέα στο πρώτο πλάνο, σε έναν πορτοκαλεώνα, σε μια ζώνη που γεμίζει σχεδόν ολόκληρο τον καμβά. Κάθε μορφή είναι ένα παράθεμα. Κάθε μορφή κάνει κάτι συγκεκριμένο. Ο πίνακας είναι φτιαγμένος για να διαβάζεται από τα δεξιά προς τα αριστερά, αντίθετα στη φυσική κατεύθυνση της δυτικής ανάγνωσης, και αυτός είναι ένας από τους λόγους που οι περισσότεροι επισκέπτες στέκονται μπροστά του μπερδεμένοι.

Αυτή είναι η αποκωδικοποίηση μορφή προς μορφή. Κάθε μορφή του πίνακα, τι παραθέτει, τι κάνει, ποια είναι. Με τη σειρά που θέλει ο Μποτιτσέλι να τις διαβάσετε: από τον Ζέφυρο που αρπάζει τη Χλωρίδα στα δεξιά, ως τον Ερμή που παραμερίζει τα σύννεφα τέρμα αριστερά.

Για το εκτενέστερο δοκίμιο για τον πίνακα συνολικά, τον παραγγελιοδόχο, την εποχή, το νεοπλατωνικό πλαίσιο, δείτε το συνοδευτικό κείμενο. Αυτό εδώ είναι το συμπλήρωμά του σε επίπεδο μορφών.

Πώς να διαβάσετε τον πίνακα

Ξεκινήστε από τα δεξιά. Κινηθείτε προς τα αριστερά. Κάθε μορφή οδηγεί στην επόμενη. Ο πίνακας είναι μία ενιαία πομπή, σε εννέα μέρη, της άφιξης της άνοιξης.

Η ανάγνωση από τα δεξιά προς τα αριστερά είναι ασυνήθιστη. Οι περισσότεροι αναγεννησιακοί πίνακες, αν έχουν αφήγηση, διαβάζονται από τα αριστερά προς τα δεξιά. Η Άνοιξη την αντιστρέφει. Ο λόγος, σύμφωνα με την κυρίαρχη νεοπλατωνική ανάγνωση, είναι ότι ο πίνακας κινείται από τον κόσμο του σωματικού, ζωικού έρωτα (η επίθεση του Ζέφυρου στη Χλωρίδα) προς τον κόσμο του φιλοσοφικού, πνευματικού έρωτα (η χειρονομία του Ερμή προς τα πάνω, προς τους ουρανούς). Το μάτι διαβάζει από τη γη στον ουρανό, από το σώμα στην ψυχή.

Υπάρχουν οκτώ μορφές στο έδαφος και μια ένατη, ο Έρωτας που αιωρείται πάνω από την Αφροδίτη, που κάποιοι μελετητές μετρούν ως ξεχωριστή μορφή και άλλοι ως μέρος της ομάδας της Αφροδίτης. Θα δούμε τις μορφές μία μία και έπειτα, από κοντά, το άλσος, τα λουλούδια και τις Χάριτες: δέκα στάσεις συνολικά.

1. Ζέφυρος (δεξιά άκρη)

Λεπτομέρεια του Ζέφυρου στη δεξιά άκρη της Άνοιξης: μια γαλαζωπή μορφή με φουσκωμένα μάγουλα που ξεπροβάλλει μισή από τα δέντρα, με τα χέρια τυλιγμένα γύρω από τη νύμφη Χλωρίδα.

Η μορφή τέρμα δεξιά στον καμβά, σε ανοιχτό μπλε, που ξεπροβάλλει μισή από τα σκοτεινά δέντρα με τα μάγουλα φουσκωμένα σαν να φυσά αέρα, είναι ο Ζέφυρος, ο δυτικός άνεμος. Ο Ζέφυρος είναι η προσωποποίηση του ζεστού ανοιξιάτικου ανέμου που κατά τους κλασικούς συγγραφείς έφερνε τη νέα εποχή. Ο Ησίοδος, ο Οβίδιος, ο Λουκρήτιος, όλοι περιγράφουν τον Ζέφυρο ως τον άνεμο της άνοιξης, την ανάσα που ξεπαγώνει τον κόσμο μετά τον χειμώνα.

Ο Ζέφυρος είναι η μόνη μορφή στον πίνακα που δεν πατά στο έδαφος. Βρίσκεται στον αέρα, φυσημένος μισός μέσα στον πορτοκαλεώνα από τον δικό του άνεμο. Το δέρμα του έχει μια γαλαζωπή απόχρωση, ελαφρά απόκοσμη, που τον σημαδεύει ως πνεύμα και όχι ως θνητό. Το στόμα του είναι ανοιχτό. Η ανάσα φαίνεται: λευκές γραμμές περνούν από τα χείλη του στα μαλλιά της Χλωρίδας.

Κρατά σφιχτά τη νύμφη ακριβώς στα αριστερά του. Είναι πάνω στην πράξη της αρπαγής της.

2. Χλωρίδα (ακριβώς μπροστά από τον Ζέφυρο)

Η νεαρή νύμφη με το λευκό φόρεμα, που στρίβει για να ξεφύγει από τον Ζέφυρο, με το ένα χέρι σηκωμένο για να τον σπρώξει μακριά και το πρόσωπο γυρισμένο με έκπληξη ή τρόμο, είναι η Χλωρίδα. Είναι μια νύμφη του δάσους στην ελληνική μυθολογία, κόρη κανενός σημαντικού, που έτυχε να ζει σε ένα άλσος όπου ο Ζέφυρος αποφάσισε να μπει.

Σύμφωνα με τα Fasti του Οβίδιου, Βιβλίο Ε΄, ο Ζέφυρος είδε τη Χλωρίδα, μαγεύτηκε από την ομορφιά της και την κυνήγησε. Την έπιασε, τη βίασε και, στην ίδια παράγραφο, την παντρεύτηκε, της έδωσε την εξουσία πάνω στα λουλούδια και τη μεταμόρφωσε στη θεά Φλώρα. Η μεταμόρφωση αρχίζει στον πίνακα ακριβώς αυτή τη στιγμή. Κοιτάξτε το στόμα της Χλωρίδας. Βλάστηση βγαίνει ήδη από μέσα του: έλικες, φύλλα, οι πρώτοι βλαστοί των λουλουδιών που σύντομα θα διαφεντεύει. Το έδαφος γύρω από τα πόδια της πετά τα πρώτα φυτά της άνοιξης.

Ο Μποτιτσέλι έχει πιάσει τη Χλωρίδα στο κατώφλι ανάμεσα στη βία και την αποθέωση, ανάμεσα στη θνητή νύμφη και τη θεά των λουλουδιών. Η μορφή είναι μία ενιαία κίνηση: η βία που γίνεται δημιουργία.

3. Φλώρα (ένα βήμα αριστερά από τη Χλωρίδα)

Λεπτομέρεια της Φλώρας στην Άνοιξη: μια νεαρή γυναίκα με λευκό φόρεμα διάστικτο με κενταύρια και τριαντάφυλλα, με στεφάνι στα μαλλιά, σκορπίζει λουλούδια από μια πτυχή του φορέματός της.

Η μορφή αμέσως αριστερά της Χλωρίδας, ντυμένη με λευκό φόρεμα διάστικτο με κενταύρια και τριαντάφυλλα, με στεφάνι στα μαλλιά και μια μαζεμένη ποδιά από ύφασμα μπροστά της από την οποία σκορπίζει λουλούδια στο άλσος, είναι η Φλώρα, η θεά της ανθοφορίας. Η Φλώρα είναι, αφηγηματικά, το ίδιο πρόσωπο με τη Χλωρίδα, ένα βήμα αργότερα στον χρόνο. Η Χλωρίδα στα δεξιά μόλις ξεκίνησε τη μεταμόρφωσή της. Η Φλώρα ένα βήμα αριστερά την έχει ολοκληρώσει.

Είναι από τις πιο λεπτές συνθετικές επιλογές του πίνακα. Ο ίδιος χαρακτήρας εμφανίζεται δύο φορές, ταυτόχρονα, σε δύο καταστάσεις. Ο πίνακας κάνει σε εικαστική μορφή ό,τι κάνει ο Οβίδιος σε στίχους: μία πρόταση όπου η Χλωρίδα αρπάζεται, μεταμορφώνεται και μετονομάζεται σε Φλώρα.

Η ενδυμασία της Φλώρας είναι από τις ωραιότερες της αναγεννησιακής ζωγραφικής. Τα κενταύρια και τα τριαντάφυλλα στο φόρεμά της είναι μπλε και κόκκινα, τα χρώματα της όψιμης άνοιξης. Το στεφάνι στα μαλλιά της είναι από μυρτιά, ιερή για την Αφροδίτη. Η ποδιά με τα λουλούδια που σκορπίζει περιέχει μαργαρίτες, κατιφέδες, πρίμουλες και τουλάχιστον μια ντουζίνα άλλα είδη. Είναι, με όρους φλωρεντινής μόδας της δεκαετίας του 1480, ντυμένη νύφη: το λευκό φόρεμα, η ανθισμένη ποδιά, το στεφάνι. Οι νύφες στη Φλωρεντία εκείνης της εποχής ντύνονταν πράγματι έτσι για την τελετή του γάμου.

Η Φλώρα επίσης κοιτάζει τον θεατή, κάτι που την κάνει μία από τις μόνο δύο μορφές του πίνακα που το βλέμμα τους συναντά το δικό μας. (Οι Τρεις Χάριτες κοιτάζουν η μία την άλλη· η Αφροδίτη και ο Ερμής κοιτάζουν πέρα από εμάς· μόνο η Φλώρα και η κεντρική Χάρη μάς κοιτάζουν κατευθείαν στα μάτια.)

4. Αφροδίτη (κέντρο)

Η μορφή που στέκεται λίγο πιο πίσω από τις άλλες, στο γεωμετρικό κέντρο του καμβά, με κόκκινο μανδύα πάνω από λευκό εσωτερικό φόρεμα και το ένα χέρι σηκωμένο σε μια χειρονομία ανάμεσα στο καλωσόρισμα και την ευλογία, είναι η Αφροδίτη. Είναι η κυρίαρχη παρουσία του άλσους. Οι άλλες μορφές είναι διατεταγμένες γύρω της σαν αυλή.

Η Αφροδίτη, η ρωμαϊκή θεά του έρωτα (Venus στα λατινικά), συνδεόταν παραδοσιακά με την άνοιξη, τον γάμο και την αρχή της γονιμότητας. Στο νεοπλατωνικό εικονογραφικό σύστημα που δίδασκε ο Μαρσίλιο Φιτσίνο στη Φλωρεντία επί δεκαπέντε χρόνια πριν ο Μποτιτσέλι ζωγραφίσει αυτόν τον πίνακα, η Αφροδίτη είχε δύο όψεις: την ουράνια Αφροδίτη (Venus Caelestis), θεά του θείου έρωτα, και τη γήινη Αφροδίτη (Venus Vulgaris), θεά του σωματικού έρωτα. Και οι δύο ήταν η ίδια θεά ιδωμένη από διαφορετικές γωνίες.

Η Αφροδίτη σε αυτόν τον πίνακα δεν είναι ντυμένη με την κλασική πτυχωτή ενδυμασία που θα περιμένατε για μια θεά, αλλά με τα ρούχα μιας σύγχρονης της εποχής Φλωρεντινής νύφης. Ο κόκκινος μανδύας, το λευκό εσωτερικό φόρεμα με κόκκινο τελείωμα, το χτένισμα, το trinzale με ένα μόνο κόσμημα στο μέτωπο, είναι όλα η ενδυμασία μιας Φλωρεντινής sposa της δεκαετίας του 1480. Ο πίνακας παραγγέλθηκε για τον γάμο ενός νεαρού ξαδέλφου των Μεδίκων, του Λορέντσο ντι Πιερφραντσέσκο, και η Αφροδίτη είναι ντυμένη ως νύφη.

Η χειρονομία της έχει σημασία. Το δεξί της χέρι είναι σηκωμένο, με την παλάμη προς τα εμπρός, σε μια χειρονομία που οι ιστορικοί τέχνης διαβάζουν ως καλωσόρισμα: το adventus, τη ρωμαϊκή χειρονομία υποδοχής των φιλοξενούμενων. Καλωσορίζει τον Ζέφυρο, τη Χλωρίδα, τη Φλώρα, τις Χάριτες, τον Ερμή, όλους τους, στο άλσος της.

Η κοιλιά της Αφροδίτης είναι ελαφρά στρογγυλεμένη κάτω από το φόρεμα. Κάποιοι μελετητές, ακολουθώντας τον Τσαρλς Ντέμπσι, το έχουν διαβάσει ως σημάδι εγκυμοσύνης, κάτι που θα έδενε τον πίνακα πιο συγκεκριμένα με την εικονογραφία γάμου και γονιμότητας που ταιριάζει στον γάμο Μεδίκων-Αππιάνι του 1482. Άλλοι το διαβάζουν ως το φυσικό σχήμα του σώματος μιας Φλωρεντινής νύφης στο εικαστικό ιδίωμα του πίνακα. Η ανάγνωση αμφισβητείται.

5. Έρωτας (πάνω από την Αφροδίτη)

Λεπτομέρεια του Έρωτα πάνω από την Αφροδίτη στην Άνοιξη: η μικρή φτερωτή μορφή με δεμένα μάτια τεντώνει το τόξο της, με το βέλος στραμμένο προς τα κάτω, στην κεντρική Χάρη.

Ακριβώς πάνω από το κεφάλι της Αφροδίτης, αιωρούμενος στο φύλλωμα των πορτοκαλιών, είναι ο Έρωτας, ο γιος της. Τεντώνει το τόξο του. Έχει δεμένα μάτια. Το βέλος είναι στραμμένο προς τα κάτω και λίγο προς τα δεξιά του θεατή, με στόχο την κεντρική μορφή των Τριών Χαρίτων.

Τα δεμένα μάτια είναι παράθεμα από τον Πετράρχη, που στους Trionfi (Θρίαμβους) είχε περιγράψει τον Έρωτα ως τυφλό, με τα βέλη του να πέφτουν αδιαφορώντας ποιον χτυπούν. Η αναφορά στον Πετράρχη θα ήταν αμέσως αναγνωρίσιμη σε κάθε μορφωμένο Φλωρεντινό το 1482. Ο Πετράρχης ήταν εδώ και εκατό χρόνια ο πιο πολυδιαβασμένος ποιητής της ιταλικής γλώσσας. Ο Έρωτας με τα δεμένα μάτια είναι ο πίνακας που λέει: ο έρωτας είναι τυχαίος, ο έρωτας είναι παράλογος, ο έρωτας θα πέσει όπου πέσει.

Το βέλος του Έρωτα με τη φλεγόμενη αιχμή, μπορείτε να δείτε τη μικρή πορτοκαλί φλόγα στην άκρη, είναι το βέλος του ερωτικού πόθου. Όταν καρφωθεί στο στήθος της κεντρικής Χάρης, θα πυροδοτήσει την αλυσιδωτή αντίδραση που χορεύουν οι τρεις Χάριτες.

6. Οι Τρεις Χάριτες (αριστερά της Αφροδίτης)

Λεπτομέρεια των Τριών Χαρίτων: τρεις νεαρές γυναίκες με διάφανα λευκά φορέματα, πιασμένες χέρι χέρι, χορεύουν σε κύκλο, με τα πέπλα να ανεμίζουν πίσω τους.

Οι τρεις νεαρές γυναίκες με τα σχεδόν διάφανα λευκά φορέματα, πιασμένες χέρι χέρι σε κύκλο, που χορεύουν αργά στον πορτοκαλεώνα, είναι οι Τρεις Χάριτες. Είναι οι Χάριτες της ελληνικής μυθολογίας, οι Gratiae των Λατίνων: στη Θεογονία του Ησιόδου είναι οι τρεις κόρες του Δία και της Ευρυνόμης, η Αγλαΐα (Λαμπρότητα), η Ευφροσύνη (Ευθυμία) και η Θάλεια (Χαρά). Στη νεοπλατωνική εικονογραφία της Αναγέννησης, όμως, πήραν διαφορετικά ονόματα και διαφορετική ανάγνωση: Pulchritudo (Ομορφιά), Castitas (Αγνότητα) και Voluptas (Ηδονή).

Οι Τρεις Χάριτες στην Άνοιξη είναι, κατά την καθιερωμένη νεοπλατωνική ανάγνωση, η Pulchritudo αριστερά, η Castitas στο κέντρο και η Voluptas δεξιά. Είναι διατεταγμένες σε κυκλικό χορό επειδή, κατά την ερμηνεία του Μαρσίλιο Φιτσίνο, οι τρεις είναι στάδια ενός ενιαίου κύκλου του ερωτικού πόθου: η Ομορφιά οδηγεί στην Αγνότητα (επειδή η Ομορφιά εμπνέει επιθυμία, την οποία ένας αγνός νους συγκρατεί), η Αγνότητα οδηγεί στην Ηδονή (επειδή η συγκρατημένη επιθυμία βρίσκει τελικά τη σωστή της έκφραση), η Ηδονή οδηγεί πίσω στην Ομορφιά (επειδή η ηδονή εκλεπτύνει και ανανεώνει την αντίληψη της ομορφιάς).

Γι’ αυτό το βέλος του Έρωτα σημαδεύει την κεντρική Χάρη, την Castitas. Το βέλος που πρόκειται να καρφωθεί στο στήθος της είναι αυτό που θα τη μετατρέψει, με την αδυσώπητη λογική του έρωτα, στην αδελφή της Pulchritudo, τη Voluptas. Ο χορός είναι ο κύκλος, και ο Έρωτας είναι το τυχαίο βέλος που τον ξεκινά.

Η χειρονομία των χεριών έχει κι αυτή σημασία. Οι Χάριτες δεν κρατιούνται απλώς από τα χέρια. Τα δάχτυλά τους είναι πλεγμένα σε έναν συγκεκριμένο σχηματισμό, μια αλυσίδα από τρεις σταυρωτές λαβές, που οι αρχαίοι συγγραφείς είχαν περιγράψει ως την εικονογραφία της liberalitas, της «γενναιοδωρίας». Οι τρεις Χάριτες στην κλασική εικονογραφία αντιπροσώπευαν τα τρία στάδια της γενναιοδωρίας: το να δίνεις, το να λαμβάνεις και το να ανταποδίδεις. Η στάση του Μποτιτσέλι διατηρεί την κλασική αναφορά, ενώ της προσθέτει από πάνω τη νεοπλατωνική ερωτική ανάγνωση.

Τα διάφανα φορέματα είναι σκόπιμα. Οι Χάριτες είναι ντυμένες, αλλά τις βλέπετε. Είναι ένα από τα μικρά αστεία του πίνακα: οι θεές του ερωτικού πόθου είναι τυπικά σεμνές, με μακριά μανίκια και λευκά φορέματα, αλλά τα φορέματα είναι τόσο λεπτά που τα σώματα φαίνονται. Ο Μποτιτσέλι κρατά την εικονογραφία του και με τους δύο τρόπους.

7. Ερμής (τέρμα αριστερά)

Λεπτομέρεια του Ερμή τέρμα αριστερά στην Άνοιξη: ένας νεαρός άντρας με κόκκινη χλαμύδα και χρυσό κράνος, με το κηρύκειό του σηκωμένο προς μικρά σκοτεινά σύννεφα στο φύλλωμα των πορτοκαλιών.

Η μορφή τέρμα αριστερά στον πίνακα, με κόκκινη χλαμύδα, χρυσές μπότες, ένα μικρό σπαθί στη ζώνη και το κηρύκειό του (τη ράβδο με τα δύο πλεγμένα φίδια) σηκωμένο προς τα δέντρα, είναι ο Ερμής, ο αγγελιοφόρος θεός. Είναι η μόνη μορφή του πίνακα που είναι γυρισμένη αλλού από την κεντρική ομάδα. Η πλάτη του είναι στραμμένη προς τον χορό. Κοιτάζει ψηλά και στο πλάι, μια μικρή συστάδα από σκοτεινά σύννεφα που έχει εμφανιστεί πάνω από το φύλλωμα των πορτοκαλιών.

Τα παραμερίζει. Το κηρύκειο, στο σηκωμένο δεξί του χέρι, απλώνεται προς τα σύννεφα και τα σπρώχνει να ανοίξουν. Είναι κλασικό χαρακτηριστικό του. Ο Ερμής, στον ρόλο του ως ψυχοπομπός, ο οδηγός των ψυχών, ήταν παραδοσιακά ο θεός που συνόδευε τους νεκρούς στον Κάτω Κόσμο και που, σε κάποιους μύθους, άνοιγε επίσης δρόμους μέσα από σύννεφα, ομίχλες και εμπόδια. Ο Βιργίλιος τον περιγράφει να το κάνει αυτό στην Αινειάδα. Ο Μποτιτσέλι εικονογραφεί αυτόν τον ρόλο.

Στη νεοπλατωνική ανάγνωση, ο Ερμής είναι η μορφή του ορίου. Το άλσος πίσω του, με τις Χάριτες, την Αφροδίτη και τη Φλώρα, είναι ο κόσμος του γήινου έρωτα. Πάνω του, πέρα από τα σύννεφα, είναι ο κόσμος του ουράνιου έρωτα, η άνοδος της ψυχής προς το θείο. Η χειρονομία του Ερμή ανοίγει το όριο ανάμεσα στους δύο. Είναι, στο εικονογραφικό επιχείρημα που αναπτύσσει ο πίνακας, αυτός που οδηγεί την ψυχή έξω από το σώμα και προς τους ουρανούς.

Γι’ αυτό επίσης ο Ερμής είναι ντυμένος σαν σύγχρονος Φλωρεντινός. Η ενδυμασία του, η κόκκινη χλαμύδα, οι μπότες, το μικρό σπαθί στο ισχίο, είναι η ενδυμασία ενός νεαρού Φλωρεντινού ευγενή. Κάποιοι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι το πρόσωπο είναι πορτρέτο ενός από τους Μεδίκους, ίσως του Τζουλιάνο των Μεδίκων (αδελφού του Λορέντσο του Μεγαλοπρεπούς, που δολοφονήθηκε το 1478) ή κάποιου από τους ξαδέλφους του. Η ταύτιση του πορτρέτου αμφισβητείται. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι ο Ερμής, όπως και η Αφροδίτη, φορά σύγχρονα ρούχα, κάτι που θα εκμηδένιζε την απόσταση ανάμεσα στη μυθολογία και το σπιτικό για το οποίο φτιάχτηκε ο πίνακας.

8. Ο πορτοκαλεώνας

Το σκηνικό δεν είναι δάσος, ούτε κήπος, αλλά συγκεκριμένα ένα άλσος με πορτοκαλιές. Οι καρποί που κρέμονται στο φύλλωμα είναι χρυσοί. Τα φύλλα είναι σκούρα πράσινα. Το άλσος κλείνει στο βάθος του πίνακα με μια συνεχή ζώνη φυλλωσιάς, χωρίς ορίζοντα, χωρίς ουρανό εκτός από ένα μικρό κομμάτι πάνω από τον Ερμή, εκεί όπου παραμερίζει τα σύννεφα.

Οι πορτοκαλιές δεν είναι τυχαίες. Το πορτοκάλι, mala medica στην ιταλική βοτανική ονομασία, ήταν εραλδικό έμβλημα της οικογένειας των Μεδίκων, ένα λογοπαίγνιο με το όνομά τους. (Το όνομα «Medici» προέρχεται από το «medico», γιατρός· το πορτοκάλι, στα λατινικά mala medica, ήταν το «ιατρικό μήλο» ή «μήλο των Μεδίκων». Το λογοπαίγνιο ήταν ήδη παλιό το 1482 και η οικογένεια το είχε υιοθετήσει.) Το άλσος είναι επομένως ένα άλσος των Μεδίκων. Ο πίνακας εκτυλίσσεται, σε εραλδικό επίπεδο, σε γη των Μεδίκων.

Είναι το ίδιο είδος κίνησης, η οικογενειακή εραλδική ως σκηνικό, που χρησιμοποίησε ο Μποτιτσέλι στην Προσκύνηση των Μάγων, όπου η οικογένεια των Μεδίκων αναγνωρίζεται από τα σύγχρονα ρούχα των μορφών που γονατίζουν μπροστά στη φάτνη. Το ολόκληρο δοκίμιο για την Προσκύνηση εξετάζει εκείνο το άλλο οικογενειακό πορτρέτο σε μορφή πίνακα.

9. Τα λουλούδια

Λεπτομέρεια των λουλουδιών κάτω από τα πόδια της Φλώρας και γύρω από το κάτω πρώτο πλάνο της Άνοιξης: κενταύρια, τριαντάφυλλα, βίνκες, νάρκισσοι και δεκάδες άλλα είδη ανθισμένα στο χορτάρι.

Περίπου 190 διαφορετικά είδη λουλουδιών έχουν ταυτιστεί στην Άνοιξη από μελετητές της βοτανικής, αρχής γενομένης από την Τοσκανή βοτανολόγο Μιρέλα Λέβι ντ’ Αγκόνα τη δεκαετία του 1980. Τα περισσότερα είναι λουλούδια που η κλασική λογοτεχνία συνδέει παραδοσιακά με την Αφροδίτη, με τον γάμο ή με την άνοιξη.

Τα τριαντάφυλλα είναι ιερά για την Αφροδίτη. Οι μαργαρίτες είναι λουλούδια της Φλώρας. Τα κενταύρια συνδέονται μερικές φορές με ρωμαϊκά νυφικά έθιμα. Ο νάρκισσος είναι το λουλούδι της ελληνικής νύμφης Ηχούς, που μαράζωσε από τον ανεκπλήρωτο έρωτά της και μεταμορφώθηκε στο λουλούδι. Ο υάκινθος είναι το λουλούδι του νεαρού Υάκινθου, που τον αγάπησε ο Απόλλωνας. Κάθε είδος, στο νεοπλατωνικό εικονογραφικό σύστημα μέσα στο οποίο δούλευε ο Αντζέλο Πολιτσιάνο, είναι μια κωδικοποιημένη αναφορά. Το καθένα θα μπορούσε να ξεδιπλωθεί σε μια μικρή μυθολογική ιστορία.

Τα λουλούδια έχουν επίσης ημερολόγιο. Τα είδη που φαίνονται στον πίνακα ανθίζουν, στο τοσκανικό ημερολόγιο, περίπου στο ίδιο δεκαπενθήμερο του τέλους του χειμώνα και των αρχών της άνοιξης. Ταυτίζοντας τα συγκεκριμένα είδη, οι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι ο Μποτιτσέλι απεικονίζει μία στιγμή στις αρχές Μαρτίου, μέσα ή κοντά στη Φλωρεντία, τη χρονιά πριν ολοκληρωθεί ο πίνακας.

10. Οι Τρεις Χάριτες από κοντά

Μια δεύτερη λεπτομέρεια των Τριών Χαρίτων, ιδωμένων λίγο από πίσω: το πίσω μέρος του κεφαλιού μιας Χάρης, τα περίτεχνα πλεγμένα μαλλιά, το διάφανο ύφασμα του φορέματός της.

Οι Τρεις Χάριτες αξίζουν μια δεύτερη ματιά. Από μπροστά, διαβάζονται ως ενιαίος κύκλος. Από μια ελαφρά λοξή γωνία, τη γωνία από την οποία τις βλέπουν οι περισσότεροι επισκέπτες στην αίθουσα, αφού ο πίνακας είναι φαρδύς και δεν μπορείτε να σταθείτε ακριβώς μπροστά σε όλα του τα μέρη ταυτόχρονα, είναι τρεις ξεχωριστές μορφές.

Η καθεμιά έχει διαφορετικό χτένισμα. Η καθεμιά έχει διαφορετικό κόσμημα. Η κεντρική Χάρη, η Castitas, είναι η πιο σεμνά ντυμένη: το φόρεμά της καλύπτει περισσότερο, τα μαλλιά της είναι πιο σφιχτά δεμένα. Η Χάρη στα δεξιά, η Voluptas, είναι η πιο περίτεχνα στολισμένη: μαργαριτάρια στα μαλλιά, μια καρφίτσα στον ώμο. Η Χάρη στα αριστερά, η Pulchritudo, είναι η πιο απλή. Η ιεραρχία της ενδυμασίας αντιστοιχεί στη νεοπλατωνική ιεραρχία των τριών: Ομορφιά (απλή), Αγνότητα (σεμνή), Ηδονή (περίτεχνη).

Το διάφανο ύφασμα είναι, και πάλι, σκόπιμη επιλογή. Το ύφασμα μοιάζει σχεδόν αβαρές. Αποκαλύπτει τα σώματα περισσότερο απ’ όσο τα κρύβει. Ο Μποτιτσέλι κάνει αυτό που κάνει σε όλο τον πίνακα: τηρεί τυπικά τους κανόνες σεμνότητας της εποχής του, ενώ κάνει τα σώματα όσο πιο αισθησιακά επιτρέπουν οι κανόνες.

Τι κάνουν οι μορφές μαζί

Διαβασμένος από τα δεξιά προς τα αριστερά, ο πίνακας λέει μία ενιαία ιστορία. Ο Ζέφυρος φτάνει. Ο Ζέφυρος αρπάζει τη Χλωρίδα. Η Χλωρίδα μεταμορφώνεται σε Φλώρα. Η Φλώρα σκορπίζει τα πρώτα λουλούδια στο άλσος. Η Αφροδίτη προεδρεύει της νέας εποχής από το κέντρο. Ο Έρωτας, με δεμένα μάτια, ρίχνει το βέλος του στον χορό. Οι Τρεις Χάριτες χορεύουν τον αιώνιο κύκλο του ερωτικού πόθου. Ο Ερμής, στο όριο, παραμερίζει τα σύννεφα και ανοίγει δρόμο προς το θείο.

Ο πίνακας είναι μια πομπή της άνοιξης, σε εννέα μορφές, που ξεκινά από το χάος των ορέξεων του σώματος και τελειώνει στη στοχαστική άνοδο προς τους ουρανούς. Ζωγραφίστηκε για τον νυφικό θάλαμο ενός νεαρού ξαδέλφου των Μεδίκων, όπου κρεμόταν για μια γενιά, μετά μεταφέρθηκε στη βίλα των Μεδίκων στο Καστέλο, όπου τον είδε ο Βαζάρι τη δεκαετία του 1550, και μετά στην Ουφίτσι τον 18ο αιώνα.

Βρίσκεται εκεί από τότε. Αίθουσα 10–14, στον μακρύ τοίχο, απέναντι από τη Γέννηση της Αφροδίτης. Το συνοδευτικό κείμενο για τον πίνακα συνολικά καλύπτει τον παραγγελιοδόχο, την εποχή και την ευρύτερη ιστορία των ερμηνειών. Το δοκίμιο για τη Γέννηση της Αφροδίτης καλύπτει τον αδελφό πίνακα που κρέμεται στην ίδια αίθουσα.

Μια γενιά αργότερα, στη Ρώμη, ο Ραφαήλ γέμισε έναν τοίχο με φιλοσόφους, και η Σχολή των Αθηνών του έχει την ίδια ανάλυση μορφή προς μορφή, μαζί με την υπόλοιπη σειρά στο άρθρο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

Το Chiaro σας οδηγεί στις μορφές από τα δεξιά προς τα αριστερά, όπως θέλει να διαβαστεί ο πίνακας, ο Ζέφυρος που αρπάζει τη Χλωρίδα, η Χλωρίδα που μεταμορφώνεται σε Φλώρα, η Φλώρα που σκορπίζει λουλούδια, οι Χάριτες που χορεύουν, ο Ερμής που παραμερίζει τα σύννεφα, ως μία συνεχή ροή της άνοιξης που διασχίζει τον καμβά, ώστε ο πίνακας να διαβάζεται ως η πομπή που ήταν πάντα.

Η κατακλείδα

Σταθείτε μπροστά στην Άνοιξη. Βρείτε το μπλε μάγουλο στη δεξιά άκρη. Βρείτε τη νύμφη του δάσους ακριβώς δίπλα του, με τη βλάστηση να βγαίνει ήδη από το στόμα της. Μετακινήστε το βλέμμα σας προς τα αριστερά, αργά, αντίθετα από τον τρόπο που διαβάζετε οτιδήποτε άλλο: η Φλώρα που σκορπίζει, η Αφροδίτη που προεδρεύει, ο Έρωτας με τα δεμένα μάτια, οι Χάριτες που χορεύουν, ο Ερμής που παραμερίζει το σύννεφο στην άκρη. Πριν από περισσότερα από πεντακόσια χρόνια, στον νυφικό θάλαμο ενός νεαρού ξαδέλφου των Μεδίκων, κάποιος σχεδίασε έναν πίνακα που ζητούσε από το μάτι σας να περπατήσει την άνοιξη ανάποδα. Ακόμα το ζητά. Καθεμιά από τις εννέα μορφές είναι ένα παράθεμα. Καθεμιά κάνει κάτι συγκεκριμένο. Το σύνολο χωρά σε μια ματιά και ξεδιπλώνεται σε μία ώρα.

Πηγές εικόνων