İçeriğe geç

Holbein'ın Elçiler Tablosu: Kafatası ve 11 Gizli Ayrıntı Daha

Yayınlanma: • 15 dk okuma

Zengin giyimli iki adam, yeşil damask bir perdenin önünde, iki katlı ahşap bir sehpanın iki yanında duruyor. Soldaki adam pembe saten bir yelek ve beyaz kürk astarlı siyah bir palto giymiş; sağdaki adam uzun, koyu kahverengi bir cüppe ve kare bir başlık giymiş. Üst rafta bir gök küresi ile pirinç ve ahşap bilimsel aletler, alt rafta bir yerküre, bir ut, açık bir ilahi kitabı ve bir flüt kutusu duruyor. Aralarındaki desenli mermer zeminde uzun, soluk, çarpık bir şekil çapraz biçimde uzanıyor.

23 Mayıs 1533’te Londra’daki bir Fransız diplomat kardeşine bir mektup yazdı. Jean de Dinteville, Kral I. François tarafından VIII. Henry’ye göz kulak olması için gönderilmişti. Henry, Anne Boleyn ile gizlice evlenmişti ve İngiltere’yi Roma’dan koparmak üzereydi. Dinteville bundan nefret ediyordu. Rutubet onu hasta ediyordu. Mektubun yaygın İngilizce çevirisine göre kendini, yaşamış en melankolik, en bitkin ve en bıktırıcı elçi olarak tanımlıyordu.

Aynı yıl Elçiler’i ısmarladı: Holbein’ın onu ve en yakın arkadaşını küreler, güneş saatleri, kitaplar ve bir ut arasında gösteren, gerçek boyutlu çift portresi. Mutsuz diplomat tablonun bir mesaj taşımasını sağladı. Çoğu insan önünden geçip gider. Mesaj yerde yatıyor ve onu ancak tam doğru noktada durursanız okuyabilirsiniz.

Holbein’ın Elçiler tablosu neden önünden geçip gidilmesi gereken bir tablo

Çoğu tablo önünde durmanızı ister. Bu tablo gitmenizi ister. Genç Hans Holbein onu 1533’te Londra’da, kenarı iki metreyi biraz aşan kare bir Baltık meşesi pano üzerine yaptı. Bugün Londra’daki National Gallery’de asılı. Karşıdan bakıldığında Rönesans’ın kendinden en emin çift portresidir: paranın alabileceği en iyi bilimsel aletlerle dolu bir sehpaya yaslanmış, varlıklı ve eğitimli iki genç adam.

Bir de o leke var. Ayaklarının arasında, zeminde çapraz uzanan uzun, soluk bir şekil; bir mürekkep balığı kemiğine benziyor. Odadaki her şeyden farklı bir ışık altında, kendi gölgesini düşürüyor. Karşıdan bakınca hiçbir anlamı yok.

Bu tablonun meselesi 1533’ün meselesidir. İngiltere Katolik Kilisesi’nden ayrılıyordu. Biri saray adamı, biri piskopos iki Fransız tam ortada kalmıştı. Holbein bütün bunları raflardaki nesnelere sığdırdı.

İki adam: bir saray adamı ve bir piskopos

Solda, Champagne’daki Polisy’nin senyörü, Fransa Kralı’nın elçisi Jean de Dinteville var. Pembe saten bir yelek, vaşak kürkü astarlı siyah bir palto ve Fransa’nın kraliyet şövalye nişanı olan Saint-Michel Nişanı’nın altın zincirini takıyor. Sağ elinde altın bir hançer var. Kınının üzerine yaşı kazınmış: yirmi dokuz.

Sağda, kahverengi damasktan uzun, sade bir cüppe içinde Lavaur Piskoposu Georges de Selve duruyor. Sağ dirseğinin altında kapalı bir kitap var. Kitabın kenarına Latince “aetatis suae 25” sözleri, yani yaşı, yirmi beş yazılmış. Georges de Selve Londra’da kısa bir süre, aşağı yukarı 1533’ün Nisan ve Haziran ayları arasında kaldı; National Gallery’ye göre bu ziyaret arkadaşının moralini düzeltti. Bir bilgin ve diplomattı, birbiriyle çekişen kiliselerin uzlaşmasını isteyen biri olarak tanınıyordu.

Yüzyıllar boyunca kimse onların kim olduğunu bilmedi. 1890’da araştırmacı Sidney Colvin Dinteville’i önerdi, 1900’de de tarihçi Mary Hervey Georges de Selve’yi tanımladı ve mesele böylece kapandı.

Modellerden biri dünya adamıdır. Öteki kilise adamı. Holbein onları evreni taşıyan bir mobilyanın iki yanına yerleştirdi ve tablo bu iki yarı arasında olup bitenleri anlatıyor.

Elçiler tablosu, her ayrıntı numaralı

On iki numaralı sarı daireyle Elçiler; daireler anamorfik kafatasını, Dinteville'in şapkasındaki kafatası rozetini, perdenin arkasındaki haçı, gök küresini, çoban saatini, Selve'nin kitabını, Dinteville'in hançerini, yerküreyi, aritmetik kitabını, utu, ilahi kitabını ve mermer zemini işaretliyor.

Görseldeki numaralar bu tabloyla eşleşir.

#AyrıntıNerede bulunurNe anlama gelebilir
1KafatasıZeminde çapraz uzanıyorMemento mori, yalnızca yandan görünür
2Kafatası rozetiDinteville’in siyah şapkasıKişisel ölüm amblemi
3HaçSol üst köşe, perdenin arkasındaYarı gizlenmiş inanç
4Gök küresiÜst raf, soldaGökler ve onları okuma bilgisi
5Çoban saatiÜst raf, kürenin yanındaBir tarih, belki 1533’ün Kutsal Cuması
6Selve’nin kitabıPiskoposun dirseğinin altında”Aetatis suae 25”, yaşı
7HançerDinteville’in sağ eliKınında yaşı, yirmi dokuz
8YerküreAlt raf, soldaÜzerinde Dinteville’in evi Polisy işaretli
9Aritmetik kitabıAlt raf, solda”Bölme” sayfasında açık bir tüccar el kitabı
10UtAlt raf, sağdaKopuk bir tel
11İlahi kitabıAlt raf, ortadaKatolik bir piskoposun tablosunda Luthercı ilahiler
12ZeminYer döşemesiWestminster Abbey’den kopyalanmış

En çok sorun çıkaranla başlayın.

Elçiler’deki kafatası ve nerede durmalı

Elçiler'in zemininden bir ayrıntı: koyu oyukları olan uzun, soluk, gerilmiş bir şekil, pembe, beyaz ve altın renkli desenli bir mermer döşemenin üzerinde, siyah bir erkek ayakkabısının ve ahşap bir sehpanın ayağının yanında çapraz uzanıyor.

Zemindeki şekil, anamorfoz denen bir teknikle resmedilmiş bir insan kafatasıdır. Holbein normal bir kafatasını tek bir yönde o kadar uzattı ki, ancak çok dik bir açıdan bakınca eski biçimine döner.

Peki doğru yer neresi? National Gallery, etkinin ancak tabloya sağ alt köşeden, aşağıdan yukarıya bakıldığında düzgün görülebileceğini söylüyor. Pratikte çerçevenin sağ kenarına gidin, yanağınızı duvara yaklaştırın ve pano boyunca sol alt köşeye doğru bakın. Bir noktada leke kemik olmaktan çıkar ve kafatasına dönüşür. Bir adım atın, kaybolur.

Elçiler'deki kafatası, doğru açıdan nasıl göründüğünü göstermek için dijital olarak sıkıştırılmış: yan yatmış soluk bir insan kafatası; göz çukurları, burun boşluğu, elmacık kemiği ve üst dişler desenli zeminin üzerinde açıkça görülüyor.

Tablo hareket halindeyken görülmek üzere tasarlanmış gibi. Eskiden beri dile getirilen bir teoriye göre, insanların önünden geçtiği bir yere, belki bir merdivenin ya da bir kapının yanına asılmak için yapılmıştı. İçeri girer, kürkleri içindeki iki adama hayran kalır, sonra çıkarken dönüp bakar ve ayaklarının dibinde yatan ölümü görürdünüz. National Gallery’nin 1996’da onun için yaptırdığı sade kutu çerçeve tam olarak bu yandan bakışa izin verecek şekilde tasarlandı.

En düz okuma memento mori, yani öleceğini unutma. Raflardaki bütün servet ve bilgiye rağmen zemin yine de bekliyor. Uzun zamandır öne sürülen bir şaka da var, ama yalnızca bir öneri: Almancada “hohl Bein” içi boş kemik demek ve kulağa biraz Holbein gibi geliyor. Kafatası da içi boş bir kemiktir. Holbein tabloyu belki de iki kez imzaladı.

Bugün gördüğünüz kafatasıyla ilgili bir uyarı. Tablo 1990’larda restore edildiğinde, konservatörler alt çene ve burun boşluğu dahil bazı bölümlerin eski hasarlar yüzünden kaybolduğunu buldu. Eksik alanları gerçek bir kafatasının fotoğraflarından yola çıkarak ve yeniden çıkarılabilen malzemeler kullanarak yeniden yaptılar. Biçim Holbein’ın. Kemiğin bir kısmı modern.

Şapkada bir kafatası, perdenin arkasında bir haç

Elçiler'in sol üst köşesinden bir ayrıntı: koyu bir duvarda gümüş bir haç; İsa figürü belden yukarısı görünecek şekilde, yeşil damask bir perdenin kıvrımlarıyla neredeyse tamamen örtülmüş.

Bir kafatasını gördükten sonra ikincisini arayın. Dinteville’in siyah şapkasında küçük, altın bir madalyon var. Pano üzerinde aşağı yukarı bir tırnak büyüklüğünde ve içinde bir kafatası daha var. Dinteville’in kişisel şiarının memento mori olduğu söylenir. Bu hikâye doğru olsun ya da olmasın, rozet yerdeki büyük kafatasının onun fikri, en azından onun zevki olduğunu söylüyor. Ölümünü şapkasında taşıyan bir adamdı.

Şimdi tablonun kafatasına göre karşı köşesine, en sol üste bakın. Yeşil damask perde hafifçe aralanmış ve arkasında, neredeyse kaybolmuş halde, gümüş bir haç asılı. İsa’nın başı ve vücudunun bir kısmı görünüyor. Gerisi kumaşın arkasında. Bu ayrıntı, 1990’lardaki temizlik eski vernik ve rötuşları kaldırana kadar zor seçiliyordu.

İkisini bir araya getirince tablonun bir yapısı ortaya çıkar. Ölüm altta, devasa ve düzgünce görmek imkânsız. Kurtuluş üstte, minicik ve neredeyse gizli. Bir okumaya göre haç kafatasına cevap veriyor. Daha karamsar bir okumaya göre ise 1533’te inanç bile bir köşeye itilmişti.

Küreler, güneş saatleri ve tarih

Elçiler'in üst rafından bir ayrıntı: altın takımyıldız figürleri ve pirinç meridyen halkası olan mavi bir gök küresi, küçük silindirik bir sütun güneş saati, ahşap bir kadran, beyaz katlanır bir güneş saati, çok yüzlü pirinç bir güneş saati ve yuvarlak pirinç levhalı uzun bir torquetum; sağ altta bir kitabın kenarında AETATIS SVAE 25 yazıyor.

Üst raf göklerdir. Modern görünmek isteyen bir adamın bilimsel donanımını taşır. Solda yıldızların ve takımyıldızların mavi zemin üzerine resmedildiği bir gök küresi var. Yanında küçük bir silindir duruyor: çoban saati ya da sütun saati olarak bilinen taşınabilir bir güneş saati. Sonra güneşin yüksekliğini ölçmek için kullanılan bir kadran. Sonra çok yüzlü pirinç bir güneş saati ve son olarak gök cisimlerinin konumlarını hesaplamaya yarayan uzun bir alet, torquetum.

Bunlar atölye aksesuarı değildi. VIII. Henry’nin sarayında Alman bir astronom olan Nicholas Kratzer 1528’de Holbein’a poz vermişti ve National Gallery çok yüzlü güneş saatinin Kratzer’in yaptığı bir saat olduğunu belirtiyor.

İşte burada her şey kesinleşiyor. Güneş saati bir saat olduğu kadar bir takvimdir de. Çoban saati belirli bir tarihe ayarlanmış ve tarihçiler hangi tarih olduğunu bulmak için uzun süre uğraştı. Sütun saati yılda iki kez aynı değeri gösterdiği için ayar ya Nisan ortasındaki bir güne ya da Ağustos ortasındaki bir güne uyuyor. Astronomi tarihçisi John North, 2002 tarihli The Ambassadors’ Secret adlı kitabında aletlerin 11 Nisan 1533 öğleden sonrasını gösterdiğini savundu. O gün Kutsal Cuma’ydı, çarmıha germe günü. Başka yorumcular farklı tarihler öneriyor; bunlardan biri, ayarı 1533 baharında Anne Boleyn’e sarayda kraliyet onurlarının verildiği anla ilişkilendiren tarihçi Eric Ives. Hiçbiri kanıtlanmış değil. Ama North haklıysa, tablo İsa’nın öldüğü saatte geçiyor; köşede bir haç, yerde bir kafatasıyla.

Elçiler ve Holbein’ın kopuk ut teli

Elçiler'in alt rafından bir ayrıntı: Avrupa ve Afrika'yı gösteren bir yerküre, bir gönyeyle açık tutulan bir kitap, burguları izleyiciye dönük biçimde yan yatmış büyük bir ut, nota yazılı açık bir ilahi kitabı, bir pergel ve ahşap flütlerle dolu bir kutu.

Alt raf yeryüzüdür ve orada işler ters gidiyor.

Yerküreyle başlayın. Modern bir haritanın ölçülerine göre baş aşağı duruyor ve yer adlarıyla dolu. Üzerinde işaretlenmiş çok az sayıdaki Fransız kasabasından biri, Dinteville’in aile malikânesinin bulunduğu Polisy; bir yerkürede yer almasının hiçbir gerekçesi olmayan minicik bir köy. Bu, modelin ev adresi, dünyanın içine yazılmış.

Kürenin yanında bir gönyeyle açık tutulan bir kitap var. Alman matematikçi Peter Apian’ın 1527’de yayımlanan, tüccarlar için yazılmış bir aritmetik el kitabı bu ve bölme işlemiyle ilgili bir sayfada açık. Bunu bir kelime oyunu olarak okumamak zor.

Sonra ut; o kadar hassas bir kısaltımla resmedilmiş ki burgularını sayabilirsiniz. Tellere yakından bakın. Biri kopmuş. 1500’lerde ut uyumun standart imgesiydi, uyum da iyi düzenlenmiş bir kilise ve devletin standart imgesi. Teli kopmuş bir ut, uyumsuzluk demektir. Bir flüt kutusunun yanında duruyor ve flütlerden biri eksik.

Bir piskoposun portresinde Luthercı bir ilahi kitabı

Utun hemen önünde açık bir nota kitabı yatıyor. Bu ilahi kitabıdır ve ne olduğunu öğrendiğinizde tablodaki en şaşırtıcı nesne haline gelir.

Bu, Johann Walter’in derlediği ve 1524’te Wittenberg’de Martin Luther’in yeni Alman kilisesi için müzikle birlikte yayımlanan manevi ilahiler kitabı, yani Luthercı bir ilahi kitabıdır. Holbein onu, National Gallery’nin “Gel, Kutsal Ruh” ve “On Emir” olarak tanımladığı iki ilahide açık resmetti; ikisi de Luther’in Almanca versiyonları. Notalar ve sözler okunacak kadar net.

Katolik bir piskoposun yanında Katolik bir elçi, köşede bir haç ve açık duran kitap Reform’un ilahi kitabı. Bu bir tesadüf değil. Holbein’ın seçtiği ilahiler hem Katoliklerin hem Lutherciların kabul edebileceği türden: Kutsal Ruh’a bir dua ve On Emir. Georges de Selve kiliselerin yeniden bir araya gelmesini istemesiyle bilinirdi. Pek çok tarihçi, kopuk utun yanındaki açık ilahi kitabını tek bir ifade olarak okur. Müzik hâlâ orada. Onu çalacak çalgı ise kırık.

Holbein bu bölünmenin bedelini biliyordu. Onu zaten Basel’den kaçırmıştı.

Westminster Abbey’nin zemini

Westminster Abbey'de ana sunağın önündeki Cosmati döşemesi: kırmızı, yeşil, altın ve krem renklerinde renkli taş, porfir ve camla kakılmış, iç içe geçen daire ve karelerden oluşan bir Orta Çağ zemini; arkada ahşap sıralar ve Gotik mezarlar.

Gözünüzü zemine, kafatasının altına indirin. İki adam pembe, beyaz ve altın renkli daire ve eşkenar dörtgenlerden oluşan kakmalı bir mermer döşemenin üzerinde duruyor. Gerçek bir zemine dayanıyor. Tasarım, Westminster Abbey’deki Cosmati döşemesinden geliyor; bu döşeme 1268’de, III. Henry için çalışan İtalyan ustalar tarafından ana sunağın önüne döşenmişti. Orta Çağ’dan kalma yazıtları, evrenin planını, hatta dünyanın sona ereceği tarihi içerdiğini iddia ediyordu.

Bu, İngiliz hükümdarlarının taç giydiği sunağın önündeki zemindi. 1 Haziran 1533’te Anne Boleyn orada kraliçe olarak taç giydi ve Dinteville, Fransız elçisi olarak, kutlamalar için Londra’daydı. Eric Ives döşemenin bu taç giyme törenine işaret ettiğini öne sürdü. Zarif bir teori ve yılla da örtüşüyor. Holbein onları, İngiliz kilisesinin Roma’dan koptuğu yıl, bir İngiliz manastırının kozmik zemininin üzerine yerleştirdi.

Bu zeminin gölgesinde bir yerde, Dinteville’in arkasında, Holbein tabloyu imzalayıp tarihledi. Bunu fark etmek kafatasından çok daha zor.

Göçmen ressam ve Londra’ya uzanan uzun yol

Genç Hans Holbein 1497 civarında Augsburg’da doğdu ve adını, bilgin Erasmus’un portrelerini yaptığı Basel’de duyurdu. Erasmus onu 1526’da Thomas More’a yazılmış bir tavsiye mektubuyla İngiltere’ye gönderdi. Holbein, Basel’deki Reform dinî sanat piyasasını kurutunca, 1532’de temelli olarak geri döndü. 1533’te henüz kralın ressamı değildi. Elçiler onun vitrin eseriydi; Londra’daki herkese neler yapabileceğinin kanıtı. Birkaç yıl içinde VIII. Henry’nin kendisini resmediyordu. İktidar portrelerinin bir sonraki kuşağında Titian’ın Mühlberg’deki V. Karl’ı bunu at sırtında, on beş yıl sonra yapar.

Dinteville tabloyu Polisy’deki şatosuna götürdü; 1589’daki bir envanterde orada kayıtlı. Tablo 1787’de Paris’te satıldı, birkaç yıl sonra İngiltere’ye ulaştı ve 19. yüzyılın büyük bölümünde Radnor Kontu’nun Wiltshire’daki evi Longford Castle’da asılı kaldı. 1890’da National Gallery onu iki başka tabloyla birlikte elli beş bin sterline satın aldı.

Elçiler hakkında sık sorulan sorular

Elçiler tablosu nerede?

Londra’da, Trafalgar Meydanı’ndaki National Gallery’de asılı. Müze şu anda tabloyu 4 numaralı salonda gösteriyor, ancak salonların düzeni değişebildiği için ziyaret günü kat planını kontrol edin.

Elçiler tablosundaki kafatasını görmek için nerede durmalı?

Tablonun sağ tarafına gidin, duvara yaklaşın ve pano boyunca sol alt köşeye doğru bakın. National Gallery bunu, tabloya sağ alt köşeden yukarı doğru bakmak olarak tarif ediyor. Açı dikleştikçe zemindeki uzamış şekil kısalarak bir kafatasına dönüşür.

Elçiler tablosundaki iki adam kim?

Solda, 1533’te Fransa’nın İngiltere elçisi olan yirmi dokuz yaşındaki Jean de Dinteville var. Sağda, arkadaşı, Lavaur Piskoposu yirmi beş yaşındaki Georges de Selve var. Yaşları Dinteville’in hançerinde ve Selve’nin dirseğinin altındaki kitapta yazılı.

Elçiler tablosundaki kafatası ne anlama geliyor?

Bir memento mori’dir; ne kadar zengin ya da bilgili olursa olsun ölümün herkesi beklediğini hatırlatır. Yalnızca yandan görülebildiği için tablonun önünden geçen biri için bir sürpriz işlevi de görür.

Elçiler tablosu ne kadar büyük?

Yaklaşık 207 x 209,5 santimetre; yani kenarları iki metreyi biraz aşıyor ve iki adam aşağı yukarı gerçek boyutlarında.

Elçiler tablosunda ut teli neden kopuk?

Ut uyumu simgeliyordu, bu yüzden kopuk bir tel genellikle uyumsuzluk olarak okunur; büyük olasılıkla 1533’te Katoliklerle Protestanlar arasındaki bölünme. Hemen yanında açık bir Luthercı ilahi kitabı duruyor ve bu da dinî yorumdan kaçmayı zorlaştırıyor.

Elçiler’i Londra’da nerede görebilirsiniz

Tablo National Gallery’de ve koleksiyona giriş ücretsiz. Müze her gün 10.00-18.00 arasında açık, cuma günleri ise 21.00’e kadar geç saatlere kadar açık kalıyor. Ücretsiz, saatli bir bilet isteğe bağlı ama güvenlik kontrolünden daha hızlı geçmenizi sağlıyor. Sainsbury Kanadı 2025’te ana giriş olarak yeniden açıldı. Tablo aynı zamanda National Gallery sesli rehberimizin duraklarından biri.

Kalabalık ortada toplanır; burası kafatasının görünmediği tek yerdir. Çerçevenin yanı genellikle boştur. Oraya geçip yanağınızı duvara yaklaştırdığınızda ve Chiaro çalışırken, yeniden yapılan çenenin hikâyesi tam da leke bir çeneye ve bir göz çukuruna dönüşürken çalar; restorasyonun gerçekten anlam kazandığı tek yol da budur.

Aynı binada, aynı türden bilmecelerle dolu çok daha küçük bir pano asılı. Arnolfini Portresi’nin gizli ayrıntılarına numaralı rehberimiz, Holbein’dan bir yüzyıl önce Van Eyck’in aynasını ele alıyor. İki metrelik semboller size ev ödevi gibi geliyorsa, sanattan anlamadığını düşünenler için müze ipuçlarımızla başlayın.

Önünde dururken nelere bakmalı

Önce ortada durun. Dinteville’in yüzüne, sonra zincire, sonra hançere ve yirmi dokuz sayısına bakın. Selve’ye geçin ve kitabındaki yirmi beşi bulun. Sonra üst rafa çıkın ve kürenin yanında 1533’te bir güne ayarlanmış küçük sütun saatini bulun. Alt rafa inin: küredeki Polisy, aritmetik kitabındaki “bölme”, uttaki kopuk tel, eksik flüt, iki kilisenin de söyleyebileceği ilahilerde açık duran ilahi kitabı. Sonra sol üst köşeye, perdenin arkasındaki haça bakın. Sonra şapkadaki rozete bakın.

Ardından sağ kenara yürüyün ve arkanıza dönün.

Karşıdan bakıldığında Elçiler, her şeye sahip iki adamı anlatan bir tablodur. Yandan bakıldığında ise satın alamadıkları tek şeyi anlatan bir tablo. Holbein kafatasını yerinde duran herkes için görünmez, kapıdan çıkmak üzere olan herkes için ise apaçık yaptı.