Naar de inhoud

De ambassadeurs van Holbein: de schedel en 11 andere verborgen details

Gepubliceerd: • 19 min lezen

Twee rijk geklede mannen staan aan weerszijden van een houten rek met twee planken, voor een groen damasten gordijn. De man links draagt een roze satijnen wambuis en een zwarte mantel gevoerd met wit bont; de man rechts een lang donkerbruin gewaad en een vierkante muts. Op de bovenste plank staan een hemelglobe en wetenschappelijke instrumenten van messing en hout; op de onderste een aardglobe, een luit, een opengeslagen gezangboek en een koker met fluiten. Een lange, bleke, vervormde vorm ligt schuin over de bewerkte marmeren vloer tussen hen in.

Op 23 mei 1533 schreef een Franse diplomaat in Londen aan zijn broer. Jean de Dinteville was door koning Frans I gestuurd om Hendrik VIII in de gaten te houden, die net in het geheim met Anna Boleyn was getrouwd en op het punt stond Engeland los te scheuren van Rome. Dinteville vond het vreselijk. Hij werd ziek van de vochtigheid. Hij beschreef zichzelf, in de gangbare Engelse weergave van de brief, als de zwaarmoedigste, vermoeidste en vermoeiendste ambassadeur die ooit had geleefd.

Datzelfde jaar gaf hij opdracht voor De ambassadeurs, Holbeins levensgrote dubbelportret van hem en zijn beste vriend, omringd door globes, zonnewijzers, boeken en een luit. De ongelukkige diplomaat zorgde ervoor dat het schilderij een boodschap bevatte. De meeste mensen lopen er gewoon langs. De boodschap ligt op de vloer, en je kunt haar alleen lezen als je precies op de juiste plek blijft staan.

Waarom je langs De ambassadeurs van Holbein moet lopen

De meeste schilderijen vragen je ervoor te gaan staan. Dit vraagt je weg te gaan. Hans Holbein de Jonge schilderde het in 1533 in Londen, op een paneel van Baltisch eikenhout van iets meer dan twee meter in het vierkant. Het hangt nu in de National Gallery in Londen. Van voren gezien is het het zelfverzekerdste dubbelportret van de renaissance: twee jonge mannen, rijk en ontwikkeld, leunend op een rek vol met de beste wetenschap die je voor geld kon kopen.

En dan is er de veeg. Een lange, bleke vorm ligt schuin over de vloer tussen hun voeten, als een sepiaschild. Hij werpt zijn eigen schaduw, in een ander licht dan al het andere in de kamer. Van voren slaat hij nergens op.

Wat er in dit schilderij op het spel staat, is wat er in 1533 op het spel stond. Engeland maakte zich los van de katholieke kerk. Twee Fransen, een hoveling en een bisschop, zaten er middenin. Holbein stopte dat allemaal in de voorwerpen op de planken.

De twee mannen: een hoveling en een bisschop

Links staat Jean de Dinteville, heer van Polisy in Champagne, ambassadeur van de koning van Frankrijk. Hij draagt een roze satijnen wambuis, een zwarte mantel gevoerd met lynxbont en de gouden keten van de Orde van Sint-Michiel, de koninklijke ridderorde van Frankrijk. In zijn rechterhand houdt hij een gouden dolk. In de schede staat zijn leeftijd gegraveerd: negenentwintig.

Rechts staat Georges de Selve, bisschop van Lavaur, in een lang, sober gewaad van bruin damast. Onder zijn rechterelleboog ligt een gesloten boek. Op de snede staan in het Latijn de woorden ‘aetatis suae 25’ geschilderd, zijn leeftijd, vijfentwintig. Georges de Selve was maar kort in Londen, ongeveer tussen april en juni 1533, voor een bezoek dat volgens de National Gallery zijn vriend opvrolijkte. Hij was geleerde en diplomaat, en stond bekend als iemand die de ruziënde kerken met elkaar wilde verzoenen.

Eeuwenlang wist niemand wie ze waren. In 1890 stelde de geleerde Sidney Colvin Dinteville voor, en in 1900 identificeerde de historica Mary Hervey Georges de Selve, waarmee de kwestie beslecht was.

De ene is een man van de wereld. De andere is een man van de kerk. Holbein zette ze aan weerszijden van een meubel dat het universum draagt, en het schilderij gaat over wat er tussen die twee helften gebeurt.

De ambassadeurs, elk detail genummerd

De ambassadeurs met twaalf genummerde gele cirkels bij de anamorfotische schedel, het schedelinsigne op Dintevilles hoed, het kruisbeeld achter het gordijn, de hemelglobe, de herderszonnewijzer, Selves boek, Dintevilles dolk, de aardglobe, het rekenboek, de luit, het gezangboek en de marmeren vloer.

De nummers op de afbeelding komen overeen met deze legenda.

#DetailWaar je het vindtWat het kan betekenen
1De schedelSchuin over de vloerMemento mori, alleen van opzij zichtbaar
2SchedelinsigneDintevilles zwarte hoedZijn persoonlijke embleem van de dood
3KruisbeeldLinkerbovenhoek, achter het gordijnGeloof, half verborgen
4HemelglobeBovenste plank, linksDe hemel, en de kennis om die te lezen
5HerderszonnewijzerBovenste plank, naast de globeEen datum, misschien Goede Vrijdag 1533
6Selves boekOnder de elleboog van de bisschop‘Aetatis suae 25’, zijn leeftijd
7De dolkDintevilles rechterhandZijn leeftijd, negenentwintig, op de schede
8AardglobeOnderste plank, linksDintevilles thuis, Polisy, staat erop
9RekenboekOnderste plank, linksEen koopmanshandboek, open bij ‘deling’
10De luitOnderste plank, rechtsEén gebroken snaar
11Het gezangboekOnderste plank, middenLutherse liederen in het schilderij van een katholieke bisschop
12De vloerDe vloerGekopieerd uit Westminster Abbey

Begin met het detail dat de meeste moeite kost.

De schedel in De ambassadeurs en waar je moet staan

Detail van de vloer in De ambassadeurs: een lange, bleke, uitgerekte vorm met donkere holtes ligt diagonaal over een bewerkte marmeren vloer in roze, wit en goud, naast een zwarte mannenschoen en de poot van een houten rek.

De vorm op de vloer is een menselijke schedel, geschilderd in een techniek die anamorfose heet. Holbein rekte een gewone schedel in één richting uit, zo ver dat hij pas vanuit een heel scherpe hoek weer in vorm springt.

Waar is dan de juiste plek? Volgens de National Gallery zie je het effect alleen goed als je vanuit de rechteronderhoek omhoog naar het schilderij kijkt. In de praktijk: loop naar de rechterrand van de lijst, breng je wang dicht bij de muur en kijk terug over het paneel naar linksonder. Op een bepaald punt houdt de veeg op een bot te zijn en wordt het een schedel. Eén stap verder en hij is weg.

De schedel uit De ambassadeurs digitaal samengedrukt om te laten zien hoe hij er vanuit de juiste hoek uitziet: een bleke menselijke schedel op zijn zij, met de oogkassen, de neusholte, het jukbeen en de boventanden duidelijk zichtbaar tegen de bewerkte vloer.

Het schilderij lijkt bedoeld om in beweging te worden bekeken. Volgens een oude theorie moest het hangen op een plek waar mensen langsliepen, misschien bij een trap of een deur. Je kwam binnen, bewonderde de twee mannen in hun bont, en als je wegging keek je om en zag je de dood aan hun voeten liggen. De eenvoudige kastlijst die de National Gallery er in 1996 voor liet maken, is precies zo ontworpen dat dat zijaanzicht mogelijk is.

De voor de hand liggende lezing is memento mori, gedenk te sterven. Al die rijkdom en geleerdheid op de planken, en de vloer wacht toch. Er is ook een grap die al lang wordt geopperd, en meer dan een vermoeden is het niet: in het Duits betekent ‘hohl Bein’ hol bot, en dat klinkt een beetje als Holbein. Een schedel is een hol bot. Misschien heeft Holbein het schilderij twee keer gesigneerd.

Een waarschuwing over de schedel die je vandaag ziet. Toen het schilderij in de jaren negentig werd gerestaureerd, ontdekten de restauratoren dat delen ervan, waaronder de onderkaak en de neusholte, door oude schade verloren waren gegaan. Ze reconstrueerden de ontbrekende stukken aan de hand van foto’s van een echte schedel en met materialen die weer verwijderd kunnen worden. De vorm is van Holbein. Een deel van het bot is modern.

Een schedel op zijn hoed en een kruis achter het gordijn

Detail uit de linkerbovenhoek van De ambassadeurs: een zilveren kruisbeeld tegen een donkere muur, met de figuur van Christus zichtbaar vanaf het middel, bijna helemaal bedekt door de plooien van een groen damasten gordijn.

Als je één schedel hebt gezien, zoek dan de tweede. Op Dintevilles zwarte hoed zit een kleine gouden medaille. Op het paneel is die ongeveer zo groot als een vingernagel, en er staat nog een schedel op. Naar verluidt was memento mori Dintevilles eigen motto. Of dat verhaal nu klopt of niet, het insigne vertelt je dat de grote schedel op de vloer zijn idee was, of in elk geval naar zijn smaak. Hij was een man die zijn dood op zijn hoed droeg.

Kijk nu naar de hoek van het schilderij tegenover de schedel, helemaal linksboven. Het groene damasten gordijn is een stukje opzijgeschoven, en daarachter hangt, bijna verloren, een zilveren kruisbeeld. Je ziet het hoofd van Christus en een deel van zijn lichaam. De rest zit achter de stof. Dit detail was moeilijk te onderscheiden tot bij de schoonmaak in de jaren negentig oude vernis en overschilderingen werden verwijderd.

Zet die twee naast elkaar en het schilderij krijgt een structuur. Onderaan de dood, enorm en onmogelijk goed te zien. Bovenaan de verlossing, piepklein en bijna verstopt. Volgens één lezing is het kruisbeeld het antwoord op de schedel. Een somberdere zegt dat in 1533 zelfs het geloof in een hoek was gedrukt.

De globes, de zonnewijzers en de datum

Detail van de bovenste plank van De ambassadeurs: een blauwe hemelglobe met gouden sterrenbeeldfiguren en een messing meridiaanring, een kleine cilindrische zonnewijzer, een houten kwadrant, een witte opvouwbare zonnewijzer, een veelvlakkige messing polyedrische zonnewijzer en een hoog torquetum met een ronde messing plaat; rechtsonder draagt de snede van een boek het opschrift AETATIS SVAE 25.

De bovenste plank is de hemel. Hier staat de wetenschappelijke uitrusting van een man die modern wilde overkomen. Links een hemelglobe, met de sterren en sterrenbeelden op blauw geschilderd. Daarnaast een kleine cilinder, een draagbare zonnewijzer die herderszonnewijzer of cilinderzonnewijzer heet. Dan een kwadrant, waarmee je de hoogte van de zon mat. Dan een veelvlakkige messing polyedrische zonnewijzer, en ten slotte een hoog torquetum, een instrument om de posities van hemellichamen te berekenen.

Dit waren geen atelierrekwisieten. Nicholas Kratzer, een Duitse astronoom aan het hof van Hendrik VIII, had in 1528 voor Holbein geposeerd, en de National Gallery merkt op dat de polyedrische zonnewijzer er een is die Kratzer maakte.

Hier wordt het precies. Een zonnewijzer is ook een kalender. De herderszonnewijzer staat ingesteld op een bepaalde datum, en historici hebben lang gepuzzeld welke. Omdat een cilinderzonnewijzer twee keer per jaar dezelfde stand geeft, past de instelling bij een dag half april of een dag half augustus. De astronomiehistoricus John North betoogde in zijn boek The Ambassadors’ Secret uit 2002 dat de instrumenten wijzen op de middag van 11 april 1533. Dat was Goede Vrijdag, de dag van de kruisiging. Anderen stellen andere data voor, onder wie de historicus Eric Ives, die de instelling koppelde aan het moment in het voorjaar van 1533 waarop Anna Boleyn aan het hof koninklijke eer ontving. Geen van die data is bewezen. Maar als North gelijk heeft, speelt het schilderij zich af op het uur waarop Christus stierf, met een kruisbeeld in de hoek en een schedel op de vloer.

De ambassadeurs en Holbeins gebroken luitsnaar

Detail van de onderste plank van De ambassadeurs: een aardglobe met Europa en Afrika, een gesloten boek dat door een winkelhaak open wordt gehouden, een grote luit op zijn zij met de stemsleutels naar de kijker, een opengeslagen gezangboek met muzieknotatie, een passer en een koker met houten fluiten.

De onderste plank is de aarde, en daar gaat het mis.

Begin bij de aardglobe. Naar de maatstaven van een moderne kaart staat hij op zijn kop, en hij staat vol plaatsnamen. Tussen de heel weinige Franse plaatsen die erop staan, zit Polisy, de familiezetel van Dinteville, een piepklein dorp dat op een globe eigenlijk niets te zoeken heeft. Het is het huisadres van de geportretteerde, in de wereld geschreven.

Naast de globe ligt een boek dat door een winkelhaak open wordt gehouden. Het is een rekenboek voor kooplieden van de Duitse wiskundige Peter Apian, verschenen in 1527, opengeslagen bij een bladzijde over deling. Moeilijk om dat niet als woordspeling te lezen.

Dan de luit, zo nauwkeurig in verkorting geschilderd dat je de stemsleutels kunt tellen. Kijk goed naar de snaren. Eén ervan is gebroken. In de zestiende eeuw was de luit het gangbare beeld van harmonie, en harmonie het gangbare beeld van een goed geordende kerk en staat. Een luit met een geknapte snaar is tweedracht. Hij ligt naast een koker met fluiten, en een van de fluiten ontbreekt.

Een luthers gezangboek in het portret van een bisschop

Vlak voor de luit ligt een opengeslagen muziekboek. Dat is het gezangboek, en zodra je weet wat het is, is het het verrassendste voorwerp op het schilderij.

Het is een luthers gezangboek, het boek met geestelijke liederen dat Johann Walter samenstelde en dat in 1524 in Wittenberg verscheen, met muziek voor Maarten Luthers nieuwe Duitse kerk. Holbein schilderde het open bij twee liederen die de National Gallery identificeert als ‘Kom, Heilige Geest’ en ‘De Tien Geboden’, allebei in Luthers Duitse versies. Noten en tekst zijn duidelijk genoeg om te lezen.

Een katholieke ambassadeur, naast een katholieke bisschop, met een kruisbeeld in de hoek, en het opengeslagen boek is het gezangboek van de Reformatie. Dat is geen toeval. De liederen die Holbein koos, konden katholieken en lutheranen allebei aanvaarden: een gebed tot de Heilige Geest en de Tien Geboden. Georges de Selve stond erom bekend dat hij de kerken weer wilde verenigen. Veel historici lezen het opengeslagen gezangboek naast de gebroken luit als één uitspraak. De muziek is er nog. Het instrument om haar op te spelen is kapot.

Holbein wist wat die scheuring kostte. Ze had hem al uit Bazel verdreven.

De vloer van Westminster Abbey

De cosmatenvloer voor het hoogaltaar van Westminster Abbey: een middeleeuwse vloer van in elkaar grijpende cirkels en vierkanten, ingelegd met gekleurde steen, porfier en glas in rood, groen, goud en crème, met houten banken en gotische graftombes op de achtergrond.

Laat je blik zakken naar de vloer, onder de schedel. De twee mannen staan op een ingelegde marmeren vloer van cirkels en ruiten in roze, wit en goud. Die heeft een echt voorbeeld. Het ontwerp komt van de cosmatenvloer in Westminster Abbey, in 1268 voor het hoogaltaar gelegd door Italiaanse ambachtslieden die voor Hendrik III werkten. De middeleeuwse inscripties beweerden het plan van het universum te bevatten, en zelfs de datum waarop de wereld zou vergaan.

Dat was de vloer voor het altaar waar Engelse vorsten werden gekroond. Op 1 juni 1533 werd Anna Boleyn daar tot koningin gekroond, en Dinteville was als Franse ambassadeur in Londen voor de festiviteiten. Eric Ives opperde dat de vloer naar die kroning verwijst. Het is een mooie theorie, en ze past bij het jaar. Holbein zette de twee op de kosmische vloer van een Engelse abdij, in het jaar waarin de Engelse kerk Rome de rug toekeerde.

Ergens in de schaduw op deze vloer, achter Dinteville, heeft Holbein het schilderij gesigneerd en gedateerd. Dat is veel moeilijker te vinden dan de schedel.

De migrantenschilder en de lange weg naar Londen

Hans Holbein de Jonge werd rond 1497 in Augsburg geboren en maakte naam in Bazel, waar hij de geleerde Erasmus schilderde. Erasmus stuurde hem in 1526 naar Engeland met een aanbevelingsbrief voor Thomas More. In 1532 kwam Holbein voorgoed terug, toen de Reformatie in Bazel de markt voor religieuze kunst had doen opdrogen. In 1533 was hij nog geen hofschilder van de koning. De ambassadeurs was zijn visitekaartje, het bewijs voor iedereen in Londen van wat hij kon. Binnen een paar jaar schilderde hij Hendrik VIII zelf. Voor de volgende generatie machtsportretten doet Titiaans Karel V bij Mühlberg het te paard, vijftien jaar later.

Dinteville nam het schilderij mee naar zijn kasteel in Polisy, waar het in 1589 in een inventaris werd opgetekend. Het werd in 1787 in Parijs verkocht, kwam een paar jaar later in Engeland terecht en hing het grootste deel van de negentiende eeuw in Longford Castle, het huis van de graaf van Radnor in Wiltshire. In 1890 kocht de National Gallery het, samen met twee andere schilderijen, voor 55.000 pond.

Veelgestelde vragen over De ambassadeurs

Waar hangt het schilderij De ambassadeurs van Holbein?

In de National Gallery in Londen, aan Trafalgar Square. Het museum vermeldt het momenteel in zaal 4, maar zalen worden opnieuw ingericht, dus kijk op de dag zelf even op de plattegrond.

Waar moet je staan om de schedel in De ambassadeurs te zien?

Ga aan de rechterkant van het schilderij staan, dicht bij de muur, en kijk terug langs het paneel naar linksonder. De National Gallery omschrijft het als vanuit de rechteronderhoek omhoog naar het schilderij kijken. De uitgerekte vorm op de vloer krimpt tot een schedel naarmate de hoek scherper wordt.

Wie zijn de twee mannen op De ambassadeurs?

Links Jean de Dinteville, in 1533 Frans ambassadeur in Engeland, negenentwintig jaar oud. Rechts zijn vriend Georges de Selve, bisschop van Lavaur, vijfentwintig jaar oud. Hun leeftijden staan op Dintevilles dolk en op het boek onder Selves elleboog.

Wat betekent de schedel in De ambassadeurs?

Het is een memento mori, een herinnering dat de dood op iedereen wacht, hoe rijk of geleerd ook. Omdat je hem alleen van opzij ziet, werkt hij ook als verrassing voor iemand die langs het schilderij loopt.

Hoe groot is De ambassadeurs van Holbein?

Ongeveer 207 bij 209,5 centimeter, iets meer dan twee meter in het vierkant, met de twee mannen ongeveer op ware grootte.

Waarom is de luitsnaar in De ambassadeurs gebroken?

De luit stond voor harmonie, dus een gebroken snaar wordt meestal gelezen als tweedracht, hoogstwaarschijnlijk de scheuring tussen katholieken en protestanten in 1533. Hij ligt naast een opengeslagen luthers gezangboek, waardoor de religieuze lezing moeilijk te vermijden is.

Waar je De ambassadeurs in Londen ziet

Het schilderij hangt in de National Gallery, en de toegang tot de collectie is gratis. Het museum is dagelijks open van 10.00 tot 18.00 uur, op vrijdag tot 21.00 uur. Een gratis tijdslotticket is niet verplicht, maar brengt je sneller door de beveiliging. De Sainsbury Wing is in 2025 heropend als hoofdingang. Het schilderij is ook een stop in onze audiotour door de National Gallery.

De menigte verzamelt zich in het midden, en dat is precies de enige plek waar de schedel onzichtbaar is. De zijkant van de lijst is meestal leeg. Sta je daar, met je wang bij de muur en Chiaro aan, dan hoor je het verhaal van de gereconstrueerde kaak terwijl de veeg zich samenvouwt tot een kaak en een oogkas, en alleen zo krijgt de restauratie echt betekenis.

In hetzelfde gebouw hangt een veel kleiner paneel vol met hetzelfde soort raadsels. Onze genummerde gids over de verborgen details van het Arnolfini-portret behandelt de spiegel van Van Eyck, een eeuw voor Holbein. Voelen twee meter symbolen als huiswerk, begin dan met onze museumtips voor wie kunst niet snapt.

Waar je op let als je ervoor staat

Ga eerst in het midden staan. Kijk naar Dintevilles gezicht, dan naar de keten, dan naar de dolk en het getal negenentwintig. Ga naar Selve en zoek de vijfentwintig op zijn boek. Ga dan naar de bovenste plank en zoek de kleine cilinderzonnewijzer naast de globe, ingesteld op een dag in 1533. Zak naar de onderste plank: Polisy op de globe, ‘deling’ in het rekenboek, de gebroken snaar op de luit, de ontbrekende fluit, het gezangboek open bij liederen die beide kerken konden zingen. Kijk dan omhoog naar de linkerbovenhoek, naar het kruis achter het gordijn. Kijk dan naar het hoedinsigne.

Loop dan naar de rechterrand, en draai je om.

Van voren is De ambassadeurs een schilderij over twee mannen die alles hadden. Van opzij is het een schilderij over het ene wat ze niet konden kopen. Holbein maakte de schedel onzichtbaar voor wie stilstaat, en volkomen duidelijk voor wie op weg is naar de deur.