İçeriğe geç

Sokrates'in Ölümü Tablosu: David'in Hücresinde Yatağın Etrafında Kim Kimdir?

Yayınlanma: • 15 dk okuma

Beyaz sakallı, göğsü çıplak yaşlı bir adam bir hapishane yatağında dimdik oturuyor; bir parmağını tavana kaldırmış, öbür eliyle kırmızılar giymiş, ağlayan bir gencin uzattığı kâseye uzanıyor. Etrafında cüppeli adamlar yas tutuyor, yatağın ayak ucunda ise yaşlı bir adam çökmüş halde oturuyor.

MÖ 399 baharında, Atina’daki bir hapishane hücresinde, yetmiş yaşında bir adama vaktin geldiği söylendi. Dinsizlikten ve gençleri yoldan çıkarmaktan mahkûm edilmişti. Ceza, baldıran zehriyle ölümdü. Son gününü dostlarıyla ruhun ölemeyeceğini tartışarak geçirmişti. Sonra kâse geldi. Hikâyeyi anlatan kişiye göre kâseyi “gayet istekle ve neşeyle” aldı ve içti.

Yirmi iki yüzyıl sonra Fransız bir ressam bu anı iki metreye yakın genişlikte bir tuvale aktardı. Jacques-Louis David’in 1787’de tamamladığı Sokrates’in Ölümü tablosu, Batı sanatının üzerine en çok tartışılmış ölüm döşeğidir ve bugün New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde asılıdır. Bir tarih dersine benziyor. Aslında on beş parçalı bir bulmaca: cümlesinin ortasındaki bir filozof, eli tuhaf bir yerde duran bir dost, ağlayan bir gardiyan, merdivende bir kadın, bir lir, bir zincir ve yatağın ayak ucunda, kendi anlatımına göre odada bulunmayan yaşlı bir adam.

Bir bakışta Sokrates’in Ölümü tablosu

On beş numaralı işaretli Sokrates'in Ölümü: 1 Sokrates, 2 Kriton, 3 Platon, 4 duvardaki Apollodoros, 5 kâseyi tutan genç, 6 merdivendeki Ksantippe, 7 merdivenden çıkıp giden iki adam, 8 iki genç öğrenci, 9 yüzünü saklayan öğrenci, 10 başını tutan yaşlı adam, 11 duvardaki kırmızılı genç, 12 lir, 13 zincirler, 14 Platon'un kalemi, mürekkebi ve L.D baş harfleri, 15 baykuş ve L. David imzası.

Görseldeki numaralar bu anahtarla eşleşir. İsimler, David’in senaryosu olan Platon’un Phaidon diyaloğundan ve sanat tarihçilerinin 1787’den beri tabloyu okuma biçiminden gelir. David bir liste bırakmadı; bu yüzden bir isim kesinlik değil de yorum olduğunda tablo bunu belirtiyor.

#FigürKim olduğuNerede bulunur
1SokratesYaklaşık yetmiş yaşındaki filozofYatakta, parmağı havada, eli kâsenin üzerinde
2KritonEn eski dostu, Sokrates’le yaşıtSağda taş sekide oturuyor, eli Sokrates’in uyluğunda
3PlatonHikâyenin yazarı, yaşlı ve dalgın resmedilmişSolda, yatağın ayak ucunda çökmüş
4ApollodorosAğlamayı bir türlü kesemeyen öğrenciPlaton’un arkasında, kollarını duvara bastırmış
5Kâseyi tutan adamGenellikle gardiyan denen hapishane hizmetkârıOrtanın solunda, kırmızılar içinde, yüzünü çeviriyor
6KsantippeYaygın yoruma göre Sokrates’in karısıKemerli geçitte, merdivenin tepesinde, eli havada
7Merdivendeki iki adamKimlikleri belirsiz; genellikle ona eşlik edenler olarak okunurKemerli geçitte, uzaklaşıyorlar
8İki genç öğrenciKimlikleri belirsizYatağın arkasında, odadaki tek sakin yüzler
9Yüzünü saklayan öğrenciKimliği belirsizSağda, sarı ve mavi giysiler içinde iki büklüm
10Başını tutan yaşlı adamKimliği belirsizSağda, ak saçlı, elleri şakaklarında
11Kırmızılı gençKimliği belirsizEn sağda, kollarını duvara doğru kaldırmış
12LirSokrates’in son uğraşıYatakta, bacağının yanında
13ZincirlerO sabah çıkarılmışYatağın altında ve yerde
14Kalem, mürekkep ve “L.D”David’in baş harfleri, Platon’un altındaPlaton’un sekisinde, sol altta
15Baykuş ve “L. David”Atina’nın amblemi ve David’in tam imzasıKriton’un sekisinde, sağ altta

Sonuna kadar konuşan Sokrates

David’in sizi götürmek istediği yerden, ortadan başlayın. Sokrates yatakta dimdik oturuyor, beyaz pelerini bir omzundan kayıyor. Sol eli tavanı gösteriyor. Sağ eli, bakmadan kâseye uzanıyor. Hâlâ ders veriyor.

O jest tablonun ta kendisidir ve David’in ilk fikri değildi. Tabloyu sipariş eden genç aristokratların dostu şair André Chénier’nin bunu önerdiği söylenir: Sokrates kâseyi daha düşüncesini anlatırken almalıdır, böylece ölüm eylemi tartışmanın bir dipnotuna dönüşür. Phaidon’da sıra farklıdır. Önce ruhun ölümsüzlüğü üzerine konuşma, sonra banyo, sonra vedalaşmalar, sonra zehir. David koca bir günü tek bir saniyeye sıkıştırdı.

Yataktaki Sokrates'in ayrıntısı: parmağı havada, öbür eli, yüzünü çevirip gözlerini kapatan bir gencin uzattığı sığ kırmızı kâsenin üzerinde açık duruyor.

Bedene bakın. Gerçek Sokrates çirkinliğiyle ünlüydü. Platon’un Şölen’inde genç komutan Alkibiades onu basık burunlu, patlak gözlü bir satire benzetir. David ona bir beden eğitimi hocasının gövdesini verdi. Baş antik portre büstlerinden alınmıştır, ama göğüs ve kollar saf idealdir. Bu bir insanın portresi değil. Bir ilkenin portresi ve ilkelerin göbeği olmaz.

Kriton ve uyluktaki el

Sağdaki taş blokta oturan adam Kriton’dur. Sokrates’le yaşıttı, Atina’nın aynı semtindendi ve zengindi. Birkaç gün önce, kendi adını taşıyan diyalogda, Kriton şafaktan önce hapishaneye gelmişti; planı gardiyanlara rüşvet verip Sokrates’i şehirden kaçırmaktı. Sokrates reddetti. Kaçmanın, kendisini yetiştiren yasaları çiğnemek olacağını savundu.

Böylece Kriton burada tartışmayı kaybetmiş dost olarak oturuyor. Yüzü Sokrates’e dönük, yumruğu çenesinin altında, gözleri birazdan susacak olan yüze kilitlenmiş. Sağ eli ise Sokrates’in uyluğunda duruyor.

O elin bir kaynağı var. Phaidon’da Sokrates zehri içtikten sonra, zehri veren adam önce ayaklarını, sonra bacaklarını sıkar, bir şey hissedip hissetmediğini sorar ve yukarı tırmanan uyuşukluğu takip eder. Soğuk beline ulaştığında Sokrates yüzünü açar ve son sözlerini söyler. Sözler Kriton’a yöneliktir: “Kriton, Asklepios’a bir horoz borçluyuz. Ödeyin onu, ihmal etmeyin.” Sonra Kriton dostunun gözlerini ve ağzını kapatır. David dokunuşu Kriton’a verir ve tam soğuğun yükseleceği yere koyar. İster yas olarak okuyun ister şimdiden sonu yoklayan bir el olarak; her iki durumda da tablodaki en bedensel şeydir.

Olduğundan yaşlı ve odada olmayan Platon

Şimdi en sola gidin. Yatağın ayak ucunda, gri bir pelerine sarınmış ak saçlı bir adam her şeye sırtını dönmüş oturuyor. Başı eğik. Elleri kucağında. Odada tepki vermeyen tek figür o. Bu Platon’dur.

İşte “gerçekten mi?” dedirten an. Platon orada değildi. Phaidon’da anlatıcı o gün gelen dostları sayar ve ardından akademisyenlerin iki bin yıldır kafa yorduğu bir cümle ekler: “Platon, sanırım, hastaydı.” Üstelik yaşlı da değildi. MÖ 399’da Platon yirmi sekiz yaşlarındaydı. David onu, bu ölümü edebiyata dönüştüren diyaloğu yazacağı yaşta, yaşlı bir adam olarak resmetti.

Gri pelerinli yaşlı bir adamın ayrıntısı: yatağın ucunda başı eğik oturuyor, saçında beyaz bir bant var; taş sekisinin yanında yerde bir kalem, bir hokka ve tomarlar duruyor, sekinin yanına L.D harfleri boyanmış.

Met’in kendi açıklaması bunu açıkça söyler: Platon orada bir tanık olarak değil, metni hikâyeyi koruyan yazar olarak bulunur. Sekisinin yanındaki zemine bakın. Tomarlar, bir hokka ve bir kalem var. O yazardır; kendi sahnesinin kenarında oturmuş, onu hatırlamaktadır. Tablo bir anlamda onun kafasının içinde geçiyor.

Ve sekisinin yan yüzüne David küçük, koyu büyük harflerle iki harf boyadı: 1780’lerde imza olarak kullandığı Louis David’in kısaltması “L.D”. Baş harfler yazarın altında duruyor. Bu ayrıntıyı odanın öbür ucuna kadar aklınızda tutun.

Apollodoros ve bakamayan gardiyan

Platon’un arkasında, mavili bir genç önkollarını kemerin duvarına dayamış, yüzünü gömmüş. Genellikle Apollodoros olarak tanımlanır. Phaidon’da bütün gün ağlayan odur. Sokrates sonunda zehri içtiğinde Apollodoros öyle bir feryat koparır ki, anlatıcının dediğine göre hepsinin yüreğini söker. Sokrates onu azarlar. Kadınları tam da kimse böyle davranmasın diye göndermiştir. David’e danışmanlık yapan Benediktin bilgin Peder Jean Adry’nin, Apollodoros’un gözle görülür biçimde yıkılmış gösterilmesini istediği söylenir.

Önlerinde, kırmızı bir tunik içinde, kâseyi uzatan genç duruyor. Bakamıyor. Boştaki eliyle gözlerini kapatmış, sırtını öldürmekte olduğu adama dönmüş. Rehberlerin çoğu ona gardiyan der. Phaidon’da burada aslında iki adam vardır. Biri, Atina’nın hapishane yetkilileri olan Onbirler’in hizmetkârıdır; günün geç saatinde gelir, Sokrates’e o hapishanede tutulmuş en yumuşak huylu insan olduğunu söyler, gözyaşlarına boğulur ve çıkıp gider. Öbürü zehri getirip veren adamdır. David ikisini tek bir figürde birleştirmiş görünüyor: ölümü teslim eden el ve ona bakmayı reddeden bir yüz.

Merdivenden el sallayan Ksantippe

Soldaki kemerin ardında, bir merdivenin tepesinde, kırmızılı bir kadın geri dönüp elini kaldırıyor. Önünde iki adam şimdiden uzaklaşıyor.

Soldaki kemerli geçidin ayrıntısı: taş merdivenin tepesindeki kırmızılı bir kadın eli havada geri dönüyor, iki adam yukarı çıkıp uzaklaşıyor, aşağıda ise mavili bir genç kollarını duvara dayıyor.

Neredeyse her zaman Sokrates’in karısı Ksantippe olarak tanımlanır. Sonraki yazarlar onu felsefenin huysuz karısına dönüştürdü. Phaidon daha yumuşaktır. Şafakta, en küçük oğulları kucağında oradadır. Bunun, onun dostlarıyla son konuşması olduğunu söyleyerek feryat eder; Sokrates de Kriton’dan birinin onu eve götürmesini ister. Günün ilerleyen saatlerinde ailenin kadınları geri gelir, Sokrates onlarla konuşur ve onları yine gönderir.

David onun vedasını tablonun arka planına, küçük ve arkadan aydınlatılmış olarak yerleştirdi ve odadaki, Sokrates’ten uzağa yönelen tek jest haline getirdi. Her yazar onun Ksantippe olduğunda hemfikir değil; bazı tanımlamalar onu hiç anmaz. Ama erkekler kalırken hücreden çıkan bir kadın, Platon’un metnindeki olayların tam sırasıdır.

David’in hiç adlandırmadığı öğrenciler

Sağda oda dağılıyor. Yatağın arkasında iki genç yan yana duruyor; gruptaki tek soğukkanlı yüzler bunlar ve Sokrates’i hâlâ not alıyormuş gibi izliyorlar. Önlerinde, sarı bir giysi ve mavi bir pelerin içindeki bir figür yüzünü ellerine gömmüş, neredeyse iki büklüm olmuş. Yanında ak saçlı bir adam şakaklarını tırmalıyor. En kenarda kırmızılı bir genç kollarını duvara doğru fırlatmış.

Sağdaki grubun ayrıntısı: yatağın arkasında iki sakin genç, yüzünü ellerine gömüp eğilmiş sarı ve mavili bir figür, başını tutan yaşlı bir adam ve kollarını duvara doğru kaldırmış kırmızılı bir genç.

Phaidon bu kalabalığa isimler verir. Kriton’un oğlu Kritobulos oradaydı; Hermogenes, Epigenes, Aiskhines, Antisthenes, Ktesippos ve Menexenos da; bir de diyalogda tartışmanın çoğunu yürüten Thebai’li iki genç, Simmias ve Kebes. Anlatıcı Phaidon’un kendisi yatağın yanında oturuyordu ve Sokrates onun saçlarını okşuyordu. David hiçbirine etiket koymadı. Hangi yüzün Kebes olduğunu söyleyen herkes tahmin yürütüyor.

David’in onlara verdiği şey bir yelpaze. Bu tabloda yas soldan sağa bir merdiven gibi tırmanır. Platon hareketsizdir. Apollodoros saklanır. Kriton tutunur. Sağdaki grup çöküşün doruğuna çıkar. Ve tüm bunların ortasında, korkması gereken tek adam sakin olan tek adamdır.

Ustanın çevresinde on iki kişi

Tablodaki, Sokrates dışındaki insanları sayın. Kriton, Platon, Apollodoros, kâseyi tutan adam, merdivendeki kadın ve yanındaki iki adam, bir de sağdaki beş kişi. Toplam on iki.

Hayatının son gününde bir öğretmenin çevresinde on iki takipçi ve içlerinden biri onun ölüm aracını uzatıyor. Bir kez gördünüz mü, Son Akşam Yemeği’yle benzerliği gözden kaçırmak zor. David bu konuyu Roma’da çalışmıştı. Sokrates üzerinde çalışmaya başlamadan birkaç yıl önce, 1779’da, Valentin de Boulogne’un Son Akşam Yemeği’nin bir kopyasını yapmıştı. On ikiye bilerek mi vardı? Bunu hiç söylemedi ve hiçbir belge kanıtlamıyor. Ama iki odayı karşılaştırmak isterseniz, Son Akşam Yemeği’nde kim kimdir rehberimiz başlamak için iyi bir yer.

Lir ve zincirler

Yataktaki iki nesne sabahın hikâyesini anlatıyor.

Birincisi zincirler. Şiltenin üzerinden, yatağın çerçevesinin altından geçip yerde bir halka çiziyorlar; yatağın ayağının yanında açık bir pranga duruyor. Phaidon’da yetkililer zincirleri şafakta çıkarır. Sokrates doğrulur, bacağını ovuşturur ve güne, hazla acının hep birbirini izliyor gibi görünmesinin ne kadar tuhaf olduğunu söyleyerek başlar. David günün ilk olayını göz önünde bıraktı.

Sokrates'in çıplak bacağının yanında yatakta duran ahşap bir lir ve demir bir zincirin ayrıntısı; aşağıda taş zeminde başka zincirler ve açık bir pranga.

İkincisi, bacağının yanında duran lir. Odadaki en tuhaf nesnedir ve doğrudan metinden gelir. Hapishanede Sokrates hayatında ilk kez şiir yazmaya başlamıştı. Dostlarına, tekrarlayan bir rüyanın ona sürekli “müzik yap” diye buyurduğunu, kendisinin de hep felsefenin bu sayıldığını düşündüğünü anlattı. Şimdi, ne olur ne olmaz diye, Ezop’un masallarını nazma çeviriyor ve Apollon’a bir ilahi yazıyordu. Yetmiş yaşında bir filozof, bir hücrede, ölmeyi beklerken, bir rüyayı yerine getirmek için yeni bir sanat öğreniyor. İşte lir budur.

İki imza, iki dost

Şimdi Kriton’un oturduğu taş bloğa geri dönün. Bloğun yan yüzüne David, Atinalıların sikkelerine bastığı Athena’nın kuşu baykuşu ve yanına birkaç Yunan harfini içeren küçük bir kabartma pano oydu. Baykuşun altında, eğik bir yazıyla, tam imzası duruyor: “L. David”.

Taş bir blokta oturan, eli Sokrates'in uyluğundaki Kriton'un ayrıntısı; bloğun yanında küçük oyma bir baykuş ve altına boyanmış L. David imzası.

Yani tablo iki kez imzalanmış. Baş harfler hikâyenin yazarı Platon’un altında. Tam isim, onu kurtaramayan dost Kriton’un altında. Yaygın yorum şudur: David baş harflerle kaynağına olan borcunu ödüyor, kendisini ise adıyla sanıyla, Sokrates’i en çok seven ve ona en son dokunan adamın yanına koyuyordu. Bu bir yorum, itiraf değil. Ama bir tabloyu iki ayrı sekide iki kez imzalayan ressamlar bunu nadiren tesadüfen yapar.

Chiaro bu ölçekteki ayrıntılar için tasarlandı: salonda, Kriton’un bloğundaki baykuş da “L. David” de bir oyun kâğıdından küçüktür ve siz onları ararken iki sekinin hikâyesi kulağınızda çalar.

Bir rakip, bir sipariş ve giyotin

David Sokrates’i kral için resmetmedi. Sipariş, Paris’te edebiyat salonu işleten zengin genç liberaller Trudaine ailesinden geldi; kaynaklar, siparişi kardeşlerden hangisinin, Charles-Louis’nin mi Charles-Michel’in mi verdiği konusunda hâlâ anlaşamıyor. Özel bir ev için özel bir tabloydu.

Kraliyet versiyonunu başka biri yaptı. David’in öğrencilik yıllarından beri ödüllerdeki rakibi Pierre Peyron’a, kralın yapılar müdürü aynı konuyu resmetmesi için sipariş vermişti. İki tablo da 1787 Paris Salonu’nda, Louvre’da sergilendi. Karşılaştırma tam bir bozgundu. Peyron’unki, Sokrates’in kalabalığın içinde yarı gizlendiği hareketli, gölgeli bir sahnedir. David’inki bir frizdir; her figür resim düzlemine paralel dizilmiş, bir sahne gibi aydınlatılmıştır. Eleştirmenler David’den yana çıktı. Londra’daki Kraliyet Akademisi’nin başkanı Joshua Reynolds’un, David’inkini Sistina Şapeli’nden ve Raffaello’nun Vatikan’daki odalarından bu yana sanatın en büyük çabası olarak nitelediği aktarılır. O sırada Amerika’nın Paris elçisi olan Thomas Jefferson da David’in tablosunu Salon’un en iyi eseri olarak öne çıkardı.

Peyron'un Sokrates'in ölümü versiyonu: taş bir tonozun altında, ortada pek çok öğrencinin arasında oturan Sokrates'in yer aldığı daha karanlık ve kalabalık bir hapishane sahnesi.

Peyron’un tablosu bugün Danimarka’nın Kopenhag’daki ulusal galerisi Statens Museum for Kunst’tadır ve müze, etiketinde 1787’deki izleyicilerin çoğunun onun kaybettiğini düşündüğünü açıkça yazar.

Bundan iki yıl önce David adını başka bir antik vaazla, boyayla anlatılan Horatii Kardeşlerin Yemini ile duyurmuştu. Sokrates onun daha sessiz devamıdır. Yasa için öldüren bir adamı değil, yasa için ölen bir adamı anlatır. Sonra tarih tabloya yetişti. Devrim sırasında David milletvekili oldu, XVI. Louis’nin idamı için oy verdi ve Terör’ü yöneten iki komiteden biri olan Genel Güvenlik Komitesi’nde görev aldı. Temmuz 1794’te, Terör’ün son günlerinde, iki Trudaine kardeş de giyotinle idam edildi. Sokrates’in jestini öneren şair André Chénier de öyle. Devlet tarafından idam edilen adil bir adam üzerine bir tablonun ressamı, o yaz, idam eden devletin bir parçasıydı. Birkaç gün sonra Robespierre düştü ve David’in kendisi hapse girdi.

Çıktı, Napolyon’un Taç Giyme Töreni tablosunu yaptı ve 1825’te Brüksel’de sürgünde öldü. Tablo Trudaine ailesinin mirasçılarında kaldı ve Met’in onu satın aldığı 1931’e kadar Fransız koleksiyonlarında elden ele geçti.

Sokrates’in Ölümü hakkında sık sorulan sorular

Sokrates’in Ölümü tablosunda kimler var?

Yatakta Sokrates, eli onun uyluğunda olan dostu Kriton, yatağın ayak ucunda Platon, duvarın yanında Apollodoros, kâseyi tutan genç ve merdivende genellikle Sokrates’in karısı Ksantippe olarak tanımlanan bir kadın. Diğer öğrenciler tabloda adlandırılmamıştır.

Sokrates’in Ölümü tablosu nerede?

New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde, Avrupa resim galerilerinde; Met’in çevrimiçi kaydı onu 634 numaralı salonda gösteriyor. Müze tabloyu 1931’de satın aldı.

Sokrates’in Ölümü tablosunun boyutları nedir?

129,5 x 196,2 santimetre; yani yaklaşık 1,3 metre yüksekliğinde ve 2 metreye yakın genişliğindedir.

Sokrates’in Ölümü tablosunda Platon neden yaşlı?

Çünkü David onu bir tanık olarak değil, yazar olarak resmetti. MÖ 399’da Platon yirmi sekiz yaşlarındaydı ve kendi diyaloğu o gün hasta olduğunu ve orada bulunmadığını söyler. David onu hikâyeyi yazdığı yaşta, ayaklarının dibinde kalem ve tomarlarla gösterir.

Sokrates’in Ölümü tablosu ne anlatıyor?

Yasayı çiğnemektense ölümü seçen ve zehre uzanırken hâlâ ruhun ölümsüzlüğünü savunan bir adamı gösteriyor. Devrim’den iki yıl önce, 1787’de, bu bir yurttaşlık erdemi ve ilkelere bağlılık vaazı olarak okundu.

David, Sokrates’in Ölümü tablosunu nereye imzaladı?

İki yere. “L.D” baş harfleri Platon’un altındaki sekide, tam imza “L. David” ise Kriton’un altındaki taş blokta, küçük oyma bir Atina baykuşunun altında.

Met’te nelere bakmalı

Önce uzaktan bakın. Salonun öbür ucundan tablo, sol yukarıdan aydınlatılmış sığ bir sahne gibi okunur ve üzerindeki her şey Sokrates’in parmaklarıyla kâse arasındaki boşluğu işaret eder.

Sonra yaklaşın ve tabloyu üç durakta inceleyin. Kâse: Sokrates’in eli ona dokunmadan üzerinde asılı duruyor, onu tutan gencin gözleri kapalı. Platon’un altındaki seki: tomarlar, hokka ve “L.D”. Kriton’un altındaki blok: baykuş ve “L. David”. İki imza arasında hikâyenin yazarından onu yaşayan dosta yürümüş olursunuz; David’in çizdiği güzergâh da tam olarak budur.

Ayrılmadan önce soldaki kemere bakın ve merdivendeki kadını bulun. Tablodan çıkıp giden tek kişi o ve geriye bakan da yalnızca o. Met’teki Sokrates’in Ölümü durağı aynı kalkık parmakla başlar. Başka kalabalıkları da yüz yüz çözümlemek isterseniz, serinin tamamı Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek: 11 Başyapıtta Kim Kimdir? yazısında toplandı.

Sokrates tek bir kelime bile yazmadı. Son günü hakkında bildiğimiz her şey yatağın ayak ucundaki adamdan, başı öne eğik olandan, orada olmayandan gelir. David onu yine de oraya koydu, eline bir kalem verdi ve altına baş harflerini attı.