
MÖ 399 baharında, Atina’daki bir hapishane hücresinde, yetmiş yaşında bir adama vaktin geldiği söylendi. Dinsizlikten ve gençleri yoldan çıkarmaktan mahkûm edilmişti. Ceza, baldıran zehriyle ölümdü. Son gününü dostlarıyla ruhun ölemeyeceğini tartışarak geçirmişti. Sonra kâse geldi. Hikâyeyi anlatan kişiye göre kâseyi “gayet istekle ve neşeyle” aldı ve içti.
Yirmi iki yüzyıl sonra Fransız bir ressam bu anı iki metreye yakın genişlikte bir tuvale aktardı. Jacques-Louis David’in 1787’de tamamladığı Sokrates’in Ölümü tablosu, Batı sanatının üzerine en çok tartışılmış ölüm döşeğidir ve bugün New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde asılıdır. Bir tarih dersine benziyor. Aslında on beş parçalı bir bulmaca: cümlesinin ortasındaki bir filozof, eli tuhaf bir yerde duran bir dost, ağlayan bir gardiyan, merdivende bir kadın, bir lir, bir zincir ve yatağın ayak ucunda, kendi anlatımına göre odada bulunmayan yaşlı bir adam.
Bir bakışta Sokrates’in Ölümü tablosu

Görseldeki numaralar bu anahtarla eşleşir. İsimler, David’in senaryosu olan Platon’un Phaidon diyaloğundan ve sanat tarihçilerinin 1787’den beri tabloyu okuma biçiminden gelir. David bir liste bırakmadı; bu yüzden bir isim kesinlik değil de yorum olduğunda tablo bunu belirtiyor.
| # | Figür | Kim olduğu | Nerede bulunur |
|---|---|---|---|
| 1 | Sokrates | Yaklaşık yetmiş yaşındaki filozof | Yatakta, parmağı havada, eli kâsenin üzerinde |
| 2 | Kriton | En eski dostu, Sokrates’le yaşıt | Sağda taş sekide oturuyor, eli Sokrates’in uyluğunda |
| 3 | Platon | Hikâyenin yazarı, yaşlı ve dalgın resmedilmiş | Solda, yatağın ayak ucunda çökmüş |
| 4 | Apollodoros | Ağlamayı bir türlü kesemeyen öğrenci | Platon’un arkasında, kollarını duvara bastırmış |
| 5 | Kâseyi tutan adam | Genellikle gardiyan denen hapishane hizmetkârı | Ortanın solunda, kırmızılar içinde, yüzünü çeviriyor |
| 6 | Ksantippe | Yaygın yoruma göre Sokrates’in karısı | Kemerli geçitte, merdivenin tepesinde, eli havada |
| 7 | Merdivendeki iki adam | Kimlikleri belirsiz; genellikle ona eşlik edenler olarak okunur | Kemerli geçitte, uzaklaşıyorlar |
| 8 | İki genç öğrenci | Kimlikleri belirsiz | Yatağın arkasında, odadaki tek sakin yüzler |
| 9 | Yüzünü saklayan öğrenci | Kimliği belirsiz | Sağda, sarı ve mavi giysiler içinde iki büklüm |
| 10 | Başını tutan yaşlı adam | Kimliği belirsiz | Sağda, ak saçlı, elleri şakaklarında |
| 11 | Kırmızılı genç | Kimliği belirsiz | En sağda, kollarını duvara doğru kaldırmış |
| 12 | Lir | Sokrates’in son uğraşı | Yatakta, bacağının yanında |
| 13 | Zincirler | O sabah çıkarılmış | Yatağın altında ve yerde |
| 14 | Kalem, mürekkep ve “L.D” | David’in baş harfleri, Platon’un altında | Platon’un sekisinde, sol altta |
| 15 | Baykuş ve “L. David” | Atina’nın amblemi ve David’in tam imzası | Kriton’un sekisinde, sağ altta |
Sonuna kadar konuşan Sokrates
David’in sizi götürmek istediği yerden, ortadan başlayın. Sokrates yatakta dimdik oturuyor, beyaz pelerini bir omzundan kayıyor. Sol eli tavanı gösteriyor. Sağ eli, bakmadan kâseye uzanıyor. Hâlâ ders veriyor.
O jest tablonun ta kendisidir ve David’in ilk fikri değildi. Tabloyu sipariş eden genç aristokratların dostu şair André Chénier’nin bunu önerdiği söylenir: Sokrates kâseyi daha düşüncesini anlatırken almalıdır, böylece ölüm eylemi tartışmanın bir dipnotuna dönüşür. Phaidon’da sıra farklıdır. Önce ruhun ölümsüzlüğü üzerine konuşma, sonra banyo, sonra vedalaşmalar, sonra zehir. David koca bir günü tek bir saniyeye sıkıştırdı.

Bedene bakın. Gerçek Sokrates çirkinliğiyle ünlüydü. Platon’un Şölen’inde genç komutan Alkibiades onu basık burunlu, patlak gözlü bir satire benzetir. David ona bir beden eğitimi hocasının gövdesini verdi. Baş antik portre büstlerinden alınmıştır, ama göğüs ve kollar saf idealdir. Bu bir insanın portresi değil. Bir ilkenin portresi ve ilkelerin göbeği olmaz.
Kriton ve uyluktaki el
Sağdaki taş blokta oturan adam Kriton’dur. Sokrates’le yaşıttı, Atina’nın aynı semtindendi ve zengindi. Birkaç gün önce, kendi adını taşıyan diyalogda, Kriton şafaktan önce hapishaneye gelmişti; planı gardiyanlara rüşvet verip Sokrates’i şehirden kaçırmaktı. Sokrates reddetti. Kaçmanın, kendisini yetiştiren yasaları çiğnemek olacağını savundu.
Böylece Kriton burada tartışmayı kaybetmiş dost olarak oturuyor. Yüzü Sokrates’e dönük, yumruğu çenesinin altında, gözleri birazdan susacak olan yüze kilitlenmiş. Sağ eli ise Sokrates’in uyluğunda duruyor.
O elin bir kaynağı var. Phaidon’da Sokrates zehri içtikten sonra, zehri veren adam önce ayaklarını, sonra bacaklarını sıkar, bir şey hissedip hissetmediğini sorar ve yukarı tırmanan uyuşukluğu takip eder. Soğuk beline ulaştığında Sokrates yüzünü açar ve son sözlerini söyler. Sözler Kriton’a yöneliktir: “Kriton, Asklepios’a bir horoz borçluyuz. Ödeyin onu, ihmal etmeyin.” Sonra Kriton dostunun gözlerini ve ağzını kapatır. David dokunuşu Kriton’a verir ve tam soğuğun yükseleceği yere koyar. İster yas olarak okuyun ister şimdiden sonu yoklayan bir el olarak; her iki durumda da tablodaki en bedensel şeydir.
Olduğundan yaşlı ve odada olmayan Platon
Şimdi en sola gidin. Yatağın ayak ucunda, gri bir pelerine sarınmış ak saçlı bir adam her şeye sırtını dönmüş oturuyor. Başı eğik. Elleri kucağında. Odada tepki vermeyen tek figür o. Bu Platon’dur.
İşte “gerçekten mi?” dedirten an. Platon orada değildi. Phaidon’da anlatıcı o gün gelen dostları sayar ve ardından akademisyenlerin iki bin yıldır kafa yorduğu bir cümle ekler: “Platon, sanırım, hastaydı.” Üstelik yaşlı da değildi. MÖ 399’da Platon yirmi sekiz yaşlarındaydı. David onu, bu ölümü edebiyata dönüştüren diyaloğu yazacağı yaşta, yaşlı bir adam olarak resmetti.

Met’in kendi açıklaması bunu açıkça söyler: Platon orada bir tanık olarak değil, metni hikâyeyi koruyan yazar olarak bulunur. Sekisinin yanındaki zemine bakın. Tomarlar, bir hokka ve bir kalem var. O yazardır; kendi sahnesinin kenarında oturmuş, onu hatırlamaktadır. Tablo bir anlamda onun kafasının içinde geçiyor.
Ve sekisinin yan yüzüne David küçük, koyu büyük harflerle iki harf boyadı: 1780’lerde imza olarak kullandığı Louis David’in kısaltması “L.D”. Baş harfler yazarın altında duruyor. Bu ayrıntıyı odanın öbür ucuna kadar aklınızda tutun.
Apollodoros ve bakamayan gardiyan
Platon’un arkasında, mavili bir genç önkollarını kemerin duvarına dayamış, yüzünü gömmüş. Genellikle Apollodoros olarak tanımlanır. Phaidon’da bütün gün ağlayan odur. Sokrates sonunda zehri içtiğinde Apollodoros öyle bir feryat koparır ki, anlatıcının dediğine göre hepsinin yüreğini söker. Sokrates onu azarlar. Kadınları tam da kimse böyle davranmasın diye göndermiştir. David’e danışmanlık yapan Benediktin bilgin Peder Jean Adry’nin, Apollodoros’un gözle görülür biçimde yıkılmış gösterilmesini istediği söylenir.
Önlerinde, kırmızı bir tunik içinde, kâseyi uzatan genç duruyor. Bakamıyor. Boştaki eliyle gözlerini kapatmış, sırtını öldürmekte olduğu adama dönmüş. Rehberlerin çoğu ona gardiyan der. Phaidon’da burada aslında iki adam vardır. Biri, Atina’nın hapishane yetkilileri olan Onbirler’in hizmetkârıdır; günün geç saatinde gelir, Sokrates’e o hapishanede tutulmuş en yumuşak huylu insan olduğunu söyler, gözyaşlarına boğulur ve çıkıp gider. Öbürü zehri getirip veren adamdır. David ikisini tek bir figürde birleştirmiş görünüyor: ölümü teslim eden el ve ona bakmayı reddeden bir yüz.
Merdivenden el sallayan Ksantippe
Soldaki kemerin ardında, bir merdivenin tepesinde, kırmızılı bir kadın geri dönüp elini kaldırıyor. Önünde iki adam şimdiden uzaklaşıyor.

Neredeyse her zaman Sokrates’in karısı Ksantippe olarak tanımlanır. Sonraki yazarlar onu felsefenin huysuz karısına dönüştürdü. Phaidon daha yumuşaktır. Şafakta, en küçük oğulları kucağında oradadır. Bunun, onun dostlarıyla son konuşması olduğunu söyleyerek feryat eder; Sokrates de Kriton’dan birinin onu eve götürmesini ister. Günün ilerleyen saatlerinde ailenin kadınları geri gelir, Sokrates onlarla konuşur ve onları yine gönderir.
David onun vedasını tablonun arka planına, küçük ve arkadan aydınlatılmış olarak yerleştirdi ve odadaki, Sokrates’ten uzağa yönelen tek jest haline getirdi. Her yazar onun Ksantippe olduğunda hemfikir değil; bazı tanımlamalar onu hiç anmaz. Ama erkekler kalırken hücreden çıkan bir kadın, Platon’un metnindeki olayların tam sırasıdır.
David’in hiç adlandırmadığı öğrenciler
Sağda oda dağılıyor. Yatağın arkasında iki genç yan yana duruyor; gruptaki tek soğukkanlı yüzler bunlar ve Sokrates’i hâlâ not alıyormuş gibi izliyorlar. Önlerinde, sarı bir giysi ve mavi bir pelerin içindeki bir figür yüzünü ellerine gömmüş, neredeyse iki büklüm olmuş. Yanında ak saçlı bir adam şakaklarını tırmalıyor. En kenarda kırmızılı bir genç kollarını duvara doğru fırlatmış.

Phaidon bu kalabalığa isimler verir. Kriton’un oğlu Kritobulos oradaydı; Hermogenes, Epigenes, Aiskhines, Antisthenes, Ktesippos ve Menexenos da; bir de diyalogda tartışmanın çoğunu yürüten Thebai’li iki genç, Simmias ve Kebes. Anlatıcı Phaidon’un kendisi yatağın yanında oturuyordu ve Sokrates onun saçlarını okşuyordu. David hiçbirine etiket koymadı. Hangi yüzün Kebes olduğunu söyleyen herkes tahmin yürütüyor.
David’in onlara verdiği şey bir yelpaze. Bu tabloda yas soldan sağa bir merdiven gibi tırmanır. Platon hareketsizdir. Apollodoros saklanır. Kriton tutunur. Sağdaki grup çöküşün doruğuna çıkar. Ve tüm bunların ortasında, korkması gereken tek adam sakin olan tek adamdır.
Ustanın çevresinde on iki kişi
Tablodaki, Sokrates dışındaki insanları sayın. Kriton, Platon, Apollodoros, kâseyi tutan adam, merdivendeki kadın ve yanındaki iki adam, bir de sağdaki beş kişi. Toplam on iki.
Hayatının son gününde bir öğretmenin çevresinde on iki takipçi ve içlerinden biri onun ölüm aracını uzatıyor. Bir kez gördünüz mü, Son Akşam Yemeği’yle benzerliği gözden kaçırmak zor. David bu konuyu Roma’da çalışmıştı. Sokrates üzerinde çalışmaya başlamadan birkaç yıl önce, 1779’da, Valentin de Boulogne’un Son Akşam Yemeği’nin bir kopyasını yapmıştı. On ikiye bilerek mi vardı? Bunu hiç söylemedi ve hiçbir belge kanıtlamıyor. Ama iki odayı karşılaştırmak isterseniz, Son Akşam Yemeği’nde kim kimdir rehberimiz başlamak için iyi bir yer.
Lir ve zincirler
Yataktaki iki nesne sabahın hikâyesini anlatıyor.
Birincisi zincirler. Şiltenin üzerinden, yatağın çerçevesinin altından geçip yerde bir halka çiziyorlar; yatağın ayağının yanında açık bir pranga duruyor. Phaidon’da yetkililer zincirleri şafakta çıkarır. Sokrates doğrulur, bacağını ovuşturur ve güne, hazla acının hep birbirini izliyor gibi görünmesinin ne kadar tuhaf olduğunu söyleyerek başlar. David günün ilk olayını göz önünde bıraktı.

İkincisi, bacağının yanında duran lir. Odadaki en tuhaf nesnedir ve doğrudan metinden gelir. Hapishanede Sokrates hayatında ilk kez şiir yazmaya başlamıştı. Dostlarına, tekrarlayan bir rüyanın ona sürekli “müzik yap” diye buyurduğunu, kendisinin de hep felsefenin bu sayıldığını düşündüğünü anlattı. Şimdi, ne olur ne olmaz diye, Ezop’un masallarını nazma çeviriyor ve Apollon’a bir ilahi yazıyordu. Yetmiş yaşında bir filozof, bir hücrede, ölmeyi beklerken, bir rüyayı yerine getirmek için yeni bir sanat öğreniyor. İşte lir budur.
İki imza, iki dost
Şimdi Kriton’un oturduğu taş bloğa geri dönün. Bloğun yan yüzüne David, Atinalıların sikkelerine bastığı Athena’nın kuşu baykuşu ve yanına birkaç Yunan harfini içeren küçük bir kabartma pano oydu. Baykuşun altında, eğik bir yazıyla, tam imzası duruyor: “L. David”.

Yani tablo iki kez imzalanmış. Baş harfler hikâyenin yazarı Platon’un altında. Tam isim, onu kurtaramayan dost Kriton’un altında. Yaygın yorum şudur: David baş harflerle kaynağına olan borcunu ödüyor, kendisini ise adıyla sanıyla, Sokrates’i en çok seven ve ona en son dokunan adamın yanına koyuyordu. Bu bir yorum, itiraf değil. Ama bir tabloyu iki ayrı sekide iki kez imzalayan ressamlar bunu nadiren tesadüfen yapar.
Chiaro bu ölçekteki ayrıntılar için tasarlandı: salonda, Kriton’un bloğundaki baykuş da “L. David” de bir oyun kâğıdından küçüktür ve siz onları ararken iki sekinin hikâyesi kulağınızda çalar.
Bir rakip, bir sipariş ve giyotin
David Sokrates’i kral için resmetmedi. Sipariş, Paris’te edebiyat salonu işleten zengin genç liberaller Trudaine ailesinden geldi; kaynaklar, siparişi kardeşlerden hangisinin, Charles-Louis’nin mi Charles-Michel’in mi verdiği konusunda hâlâ anlaşamıyor. Özel bir ev için özel bir tabloydu.
Kraliyet versiyonunu başka biri yaptı. David’in öğrencilik yıllarından beri ödüllerdeki rakibi Pierre Peyron’a, kralın yapılar müdürü aynı konuyu resmetmesi için sipariş vermişti. İki tablo da 1787 Paris Salonu’nda, Louvre’da sergilendi. Karşılaştırma tam bir bozgundu. Peyron’unki, Sokrates’in kalabalığın içinde yarı gizlendiği hareketli, gölgeli bir sahnedir. David’inki bir frizdir; her figür resim düzlemine paralel dizilmiş, bir sahne gibi aydınlatılmıştır. Eleştirmenler David’den yana çıktı. Londra’daki Kraliyet Akademisi’nin başkanı Joshua Reynolds’un, David’inkini Sistina Şapeli’nden ve Raffaello’nun Vatikan’daki odalarından bu yana sanatın en büyük çabası olarak nitelediği aktarılır. O sırada Amerika’nın Paris elçisi olan Thomas Jefferson da David’in tablosunu Salon’un en iyi eseri olarak öne çıkardı.

Peyron’un tablosu bugün Danimarka’nın Kopenhag’daki ulusal galerisi Statens Museum for Kunst’tadır ve müze, etiketinde 1787’deki izleyicilerin çoğunun onun kaybettiğini düşündüğünü açıkça yazar.
Bundan iki yıl önce David adını başka bir antik vaazla, boyayla anlatılan Horatii Kardeşlerin Yemini ile duyurmuştu. Sokrates onun daha sessiz devamıdır. Yasa için öldüren bir adamı değil, yasa için ölen bir adamı anlatır. Sonra tarih tabloya yetişti. Devrim sırasında David milletvekili oldu, XVI. Louis’nin idamı için oy verdi ve Terör’ü yöneten iki komiteden biri olan Genel Güvenlik Komitesi’nde görev aldı. Temmuz 1794’te, Terör’ün son günlerinde, iki Trudaine kardeş de giyotinle idam edildi. Sokrates’in jestini öneren şair André Chénier de öyle. Devlet tarafından idam edilen adil bir adam üzerine bir tablonun ressamı, o yaz, idam eden devletin bir parçasıydı. Birkaç gün sonra Robespierre düştü ve David’in kendisi hapse girdi.
Çıktı, Napolyon’un Taç Giyme Töreni tablosunu yaptı ve 1825’te Brüksel’de sürgünde öldü. Tablo Trudaine ailesinin mirasçılarında kaldı ve Met’in onu satın aldığı 1931’e kadar Fransız koleksiyonlarında elden ele geçti.
Sokrates’in Ölümü hakkında sık sorulan sorular
Sokrates’in Ölümü tablosunda kimler var?
Yatakta Sokrates, eli onun uyluğunda olan dostu Kriton, yatağın ayak ucunda Platon, duvarın yanında Apollodoros, kâseyi tutan genç ve merdivende genellikle Sokrates’in karısı Ksantippe olarak tanımlanan bir kadın. Diğer öğrenciler tabloda adlandırılmamıştır.
Sokrates’in Ölümü tablosu nerede?
New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde, Avrupa resim galerilerinde; Met’in çevrimiçi kaydı onu 634 numaralı salonda gösteriyor. Müze tabloyu 1931’de satın aldı.
Sokrates’in Ölümü tablosunun boyutları nedir?
129,5 x 196,2 santimetre; yani yaklaşık 1,3 metre yüksekliğinde ve 2 metreye yakın genişliğindedir.
Sokrates’in Ölümü tablosunda Platon neden yaşlı?
Çünkü David onu bir tanık olarak değil, yazar olarak resmetti. MÖ 399’da Platon yirmi sekiz yaşlarındaydı ve kendi diyaloğu o gün hasta olduğunu ve orada bulunmadığını söyler. David onu hikâyeyi yazdığı yaşta, ayaklarının dibinde kalem ve tomarlarla gösterir.
Sokrates’in Ölümü tablosu ne anlatıyor?
Yasayı çiğnemektense ölümü seçen ve zehre uzanırken hâlâ ruhun ölümsüzlüğünü savunan bir adamı gösteriyor. Devrim’den iki yıl önce, 1787’de, bu bir yurttaşlık erdemi ve ilkelere bağlılık vaazı olarak okundu.
David, Sokrates’in Ölümü tablosunu nereye imzaladı?
İki yere. “L.D” baş harfleri Platon’un altındaki sekide, tam imza “L. David” ise Kriton’un altındaki taş blokta, küçük oyma bir Atina baykuşunun altında.
Met’te nelere bakmalı
Önce uzaktan bakın. Salonun öbür ucundan tablo, sol yukarıdan aydınlatılmış sığ bir sahne gibi okunur ve üzerindeki her şey Sokrates’in parmaklarıyla kâse arasındaki boşluğu işaret eder.
Sonra yaklaşın ve tabloyu üç durakta inceleyin. Kâse: Sokrates’in eli ona dokunmadan üzerinde asılı duruyor, onu tutan gencin gözleri kapalı. Platon’un altındaki seki: tomarlar, hokka ve “L.D”. Kriton’un altındaki blok: baykuş ve “L. David”. İki imza arasında hikâyenin yazarından onu yaşayan dosta yürümüş olursunuz; David’in çizdiği güzergâh da tam olarak budur.
Ayrılmadan önce soldaki kemere bakın ve merdivendeki kadını bulun. Tablodan çıkıp giden tek kişi o ve geriye bakan da yalnızca o. Met’teki Sokrates’in Ölümü durağı aynı kalkık parmakla başlar. Başka kalabalıkları da yüz yüz çözümlemek isterseniz, serinin tamamı Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek: 11 Başyapıtta Kim Kimdir? yazısında toplandı.
Sokrates tek bir kelime bile yazmadı. Son günü hakkında bildiğimiz her şey yatağın ayak ucundaki adamdan, başı öne eğik olandan, orada olmayandan gelir. David onu yine de oraya koydu, eline bir kalem verdi ve altına baş harflerini attı.